حیف و میل جرعه های آب در روزگار خشک کامی البرز

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مرکز البرز؛ شرح رفتارهای مخاطره آمیز و عواقب زیانبار حفاری های بی حد و اندازه چاه های غیر مجاز و حیف و میل آب های زیر زمینی آن هم در شرایط تغییر اقلیم و خشکسالی، تنها با عبارت « دست یازی به بقایای سفره های زیر زمینی یا جرعه های آب » می توان در استان کم وسعت اما پرجمعیت البرز از آن یاد کرد.

خشکسالی و کم آبی برای هریک از ما ایرانیان به واسطه تجربه، مطالعه کتاب‌ها، شنیده‌ها و وجود قنات‌ها در سراسر کشور، موضوع تازه‌ای نیست، اما آنچه در این دهه‌های اخیر چاشنی این پدیده طبیعی شده، تغییر اقلیم است که انسان به عنوان عامل اصلی این پدیده خطرناک شناخته شده و هر روز به واسطه آسیب دیدگی لایه‌های جو «ازون» بر شدت خشکسالی‌ها افزوده شده یا حداقل نامنظم شدن بارش‌ها را در پی داشته است.

گاهی پس از چند سال کم بارشی، سیل‌های مخرب مانند سیل‌های ۲ فصل بهار سال‌های ۹۷ و ۹۸ در مناطق مختلف کشور سرازیر می‌شود یا اینکه مانند سال آبی زراعی ۱۴۰۰- ۱۳۹۹ آسمان بر زمین بخیل شده و بارش‌ها آنقدر نیست تا بتوان حداقل سد‌ها را پر از آب نگه داشت.

وصف حال خشکسالی‌ها و آثار مخرب آن برای حیات گیاهی، جانوری و انسان‌ها در این سال‌ها فراوان شرح داده شده، اما آنچه در این میان بیش از هر چیز جای نگرانی دارد، حفار‌های متعدد در گوشه و کنار کشور از جمله مناطق مختلف استان البرز برای استفاده غیر مجاز از سفره‌های زیر زمینی است، حرکتی که بیش از هر چیز بیانگر بی توجهی به وضعیت آبخوان‌ها و بارش‌های کشور و البرز است.

حفاری چاه‌های آب آن هم در باغ ویلا‌های غیر مجاز استان البرز خود موضوعی است که باید از جهات مختلف به آن پرداخت، چاه‌هایی که به قیمت نابودی سفره‌های زیر زمینی تمام می‌شود و اگر چه در ۲ سال اخیر با حکم قضایی و همکاری دستگاه‌های اجرایی بسیاری از این ساخت وساز‌ها تخریب و چاه‌های غیر مجاز آن‌ها مسدود شده است، اما هنوز تعداد زیادی از این بنا‌ها و چاه‌ها باقی مانده است.

اظهارات نگران کننده متولیان امور آب استان البرز از آن حکایت دارد که آبدهی برخی چاه‌های غیرمجاز به اندازه چند حلقه چاه آب در یک شهر پرجمعیت مانند کرج یا فردیس است که افراد متخلف با حفر این چاه‌ها افزون بر دست درازی به آبخوان‌ها گاهی به آب فروشی یا هدر دادن آب‌ها در قالب آبیاری غرق آبی منجر می‌شود.

اینکه هنوز بخش عمده‌ای از اراضی کشاورزی و باغی استان البرز با روش سنتی آبیاری غرق آبی انجام می‌شود خود موضوعی است که باید به طور مفصل به آن پرداخت هرچند دراین سال‌ها اقداماتی نیز برای توسعه آبیاری نوین در مزارع استان انجام شده است.

کثرت جمعیت و در کنار آن برداشت بی رویه آب از سفره‌های زیر زمینی استان البرز برای مصارف کشاورزی، باغداری و باغ ویلاها، تهدیدی بزرگ در شرایط خشکسالی و کم بارشی است که با فقط با انسداد چاه‌های غیر مجاز می‌توان تنش آبی را مهار کرد.


با این اوصاف بی دلیل نیست که از عبارت «جرعه آب» برای منابع آبی استان البرز یاد کرد چرا که میزان دسترسی به این سفره‌ها از حدود ۲۰ تا ۴۰ متر در دهه ۷۰ اکنون به بیش از ۳۰۰ متر رسیده و شاکف برداشتن زمین در دشت‌های استان مانند شهرستان‌های نظرآباد، اشتهارد و ساوجبلاغ خود گواهی بر این مدعا است.

وضعیت آبی استان البرز

استان البرز با گسترده‌ای حدود پنج هزارو ۸۰۰ کیلومترمربع و بیش از سه میلیون نفر جمعیت دارای ۲ سد و تعدادی رودخانه دائمی و فصلی است که حدود ۸۰ درصد آب شرب، کشاورزی و صنعتی استان از سفره‌های زیر زمینی تامین می‌شود.

طبق گزارش‌ها وجود تعداد زیادی چاه آب غیر مجاز و برداشت‌های بی رویه از سفره‌های زیر زمینی در استان البرز مهمترین تهدید برای سفره‌های زیر زمینی و فرونشست زمین در این استان یاد شده است.

هرچند که دستگاه‌های متولی مانند شرکت آب منطقه‌ای استان البرز اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از حفر چاه‌های غیر مجاز در سال‌های اخیر انجام داده، اما به موازات افزایش ساخت وساز‌ها در اراضی باغی و کشاورزی و منابع طبیعی، حفاری چاه‌های غیر مجاز به معضلی بزرگ برای آبخوان‌های استان تبدیل شده است.

 

اینکه دراستان کم وسعت، میزان برداشت از منابع آبی در سطحی باشد که سطح دسترسی به سفره‌های زیر زمینی را بیشتر کند، خود خطری بزرگ برای آینده اکوسیستم استان و نسل‌ها به شمار می‌رود.

در این سال‌ها شرکت آب منطقه‌ای استان البرز با به کارگیری روش‌های مختلف و تشکیل تیم‌های نظارتی اقدامات گسترده‌ای برای انسداد چاه‌های غیرمجاز انجام داده و به موازات آن طرح‌های عظیمی مانند پروژه تغذیه مصنوعی دشت‌های هشتگرد و نظرآباد و فردیس به سرانجام رسانده، اما این اقدامات به تنهایی کافی نیست بلکه باید سطح مشارکت مردم و احساس خطر نسبت به آینده

منابع آبی منطقه در فرهنگ عامه ساکنان این استان نهادینه شود.

اگرچه برخی دستگاه‌های متولی مانند شرکت آب منطقه‌ای و اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اقدامات پیشگیرانه برای حفظ سفره‌های زیر زمینی انجام داده، اما به نظر می‌رسد باید سایر دستگاه‌های اجرایی مانند سازمان جهاد کشاورزی پای کار بیایند و با ترویج شبکه‌های آبیاری نوین و کشت محصولات کم آب بر به مهار تنش آبی کمک کنند.

تغییر اقلیم و کاهش بارندگی سبب شده تا تنش آبی به یک موضوع فراگیر در کشور و جهان تبدیل شود و باید به تناسب این وضعیت اقدامات فراگیر، همه سونگر، علمی و عملی انجام داد.

سفره‌های زیر زمینی در واقع ذخایر آبی برای هر منطقه در زمان و شرایط بحرانی بوده و نباید به هر قیمتی دست به نابودی آن‌ها زد.

امروزه روش‌های مختلفی برای آبیاری مزارع، باغ‌ها و فضا‌های سبز در جهان و کشور مرسوم شده که باید در گام نخست به این شیوه‌های اصولی متوسل شد.

بازچرخانی پساب‌ها و فاضلاب‌های سطحی و صنعتی مهمترین راهکار‌ها برای استفاده در بخش کشاورزی و صنعتی بوده ضمن آنکه کشاورزان وباغداران باید به سمت روش‌های نوین آبیاری مانند قطره‌ای و بارانی تشویق شوند و محققان و مروجان در کنار کشاورزان و باغداران اسلوب و روش‌های علمی آبیاری را ترویج کنند.

نکته حائز اهمیت اینکه بخشی از منابع آبی زیر زمینی استان البرز مانند دشت اشتهارد به واسطه شرایط کویری شور بوده و قابلیت استفاده مناسب برای کشاورزی و شرب ندارد.

بر همین اساس نباید اقدامات سختگیرانه برخی دستگاه‌های اجرایی مانند شرکت آب منطقه‌ای البرز را مورد نکوهش قرار داد و آن را یک حرکت غیر علمی و غیر اصولی پنداشت.

با اینکه بخش کشاورزی و تولید نقش موثری در تامین مواد غذایی مردم دارد، اما با استفاده از روش‌های علمی و اصولی می‌توان کشاورزی توسعه محور را برمدار آبیاری نوین مدیریت کرد.

بستن چاه‌های غیر مجاز و بخشیدن جان دوباره به آبخوان‌ها

معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه‌ای البرز می‌گوید: با بستن چاه‌های غیرمجاز آبخوان‌ها جان دوباره می‌گیرند.

بیوک رحیمی معاون گفت: حفر چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های غیرقانونی و بی‌رویه از آبخوان ها، سفره‌های زیرزمینی را به سوی بحران پیش می‌برد.

وی ادامه داد: در راستای اجرای تکالیف شرکت آب منطقه‌ای البرز طرح احیا و تعادل بخشی و برنامه سازگاری با کم آبی در استان البرز به اجرا درآمده است.

رحیمی بیان داشت: مقابله با حفر چاه‌های غیرمجاز در دستور کار معاونت حفاظت و بهره برداری و مدیران امورآب در شهرستان‌های استان البرز قرار دارد.

وی از برخورد قاطع با متخلفان حفر چاه‌های غیرمجاز خبر داد و گفت: سال گذشته با هماهنگی و همراهی دستگاه قضایی و نیروی انتظامی استان ۵۴ دستگاه حفاری غیرمجاز در البرزتوقیف شد.

همچنین در این مدت با انسداد ۵۰۲ حلقه چاه غیرمجاز۱۲.۵ میلیون مترمکعب از برداشت‌های غیر مجاز آب از سفره‌های زیر زمینی استان کاسته شده است.

معاون حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه‌ای البرز اظهارداشت: ۲۰ گروه گشت و بازرسی در سطح استان مشغول پایش و ردیابی تخلفات آبی هستند و با هماهنگی مراجع ذیربط به طور جدی با متخلفان آبی برخورد خواهد شد.

طرح تغذیه مصنوعی برای نجات آبخوان‌ها

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان می‌گوید: طرح تغذیه مصنوعی دشت‌های هشتگرد و نظرآباد از سال ۱۳۸۰ در ۲ فاز و با هدف انتقال آب‌های جاری و رودخانه کردان به سفره‌های آب زیر زمینی استان البرز و پیشگیری از آثار تخریبی سیلاب‌ها به اجرا درآمده است.

داود نجفیان افزود: این پروژه با تغذیه ۸.۵ میلیارد متر مکعب آب در سال، نقش مهمی در تعادل بخشی منابع آب زیر زمینی استان بخصوص دشت هشتگرد و نظرآباد دارد که سال گذشته به بهره برداری رسید. علاوه بر آن، کمک به کنترل سیلاب‌های رودخانه کردان در فصول پر بارش، از دیگر اثرات این پروژه است.

وی گفت: فاز نخست این طرح بین سال‌های ۸۰ تا ۹۲ زیر نظر شرکت آب منطقه‌ای استان تهران اجرا شد، اما فاز دوم پروژه از سال ۹۲ تاکنون زیر نظر شرکت آب منطقه‌ای البرز اجرا شده است.
نجفیان بیان داشت: مطالعات این پروژه به علت برداشت‌های بی رویه آب و بیلان منفی سفره‌های آب زیرزمینی به سبب گسترش روز افزون فعالیت‌های کشاورزی، باغداری، صنعتی، کارگاهی و توسعه سکنی‌گزینی همراه با ازدیاد جمعیت در دستور کار قرار گرفت.
وی افزود: ساماندهی رودخانه کردان از نظر کنترل فرسایش و حفاظت کناره‌ها در سواحل راست و چپ و حذف موانع مزاحم و بحزان زا در طول مسیر رودخانه، پاکسازی منطقه از نخاله‌ها و باقیمانده سازه‌های تخریب شده و فرسوده و تصرفات غیرمجاز از بستر رودخانه، ایمن سازی و زیباسازی پشت سازه‌های حفاظت سواحل برای استفاده مردم و اشتغالزایی برای روستائیان و سایر قشر‌ها از اهداف اجرای این پروژه است.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان البرز در عین حال ابراز نگرانی شدید از وضعیت سفره‌های آب زیر زمینی استان گفت:در واقع ذخیره‌های آیندگان استان در زمان کنونی به مصرف رسیده و اگر فرهنگ سازی لازم در زمینه مصرف و مقابله با حفر چاه‌های غیر مجاز صورت نگیرد تنش آبی البرز تشدید خواهد شد که در آن صورت فاجعه بار است.

همچنین طرح تغذیه مصنوعی دشت فردیس یکی دیگر از اقداماتی است که مراحل تکمیلی خود را می‌گذارند. با افتتاح این طرح سالانه بیش از ۶۰ میلیون متر مکعب آب به سفره‌های زیر زمینی استان البرز تزریق می‌شود.

با این اوصاف اجرای این پروژه‌ها اقدامی موثری برای نجات سفر‌های زیر زمینی و جلوگیری از هدر رفت سیلاب‌ها بوده که توسعه آن‌ها در سایر مناطق استان البرز از جمله شهرستان اشتهارد ضروری است.

نکته پایانی

اجرای پروژه‌های متعدد آبخیزداری و آبخوان‌های در شرایط کنونی برای نجات سفره‌های آب زیرزمینی اقدام موثری به شمار رفته که کارشناسان امور آب بر توسعه این پروژه‌ها تاکید دارند.

نکته حائز اهمیت در خصوص مهار تنش آبی در البرز، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان به آن اشاره دارد که انسداد چاه‌های غیر مجاز، فرهنگ سازی برای مصرف بهینه آب در بخش‌های شرب، کشاورزی، صنعت و دیگر مصارف است.

به گفته نجفیان، اگر مردم به خصوص کشاورزان و باغداران مصارف آب را مدیریت کنند و در بخش شرب نیز به استاندارد‌ها توجه شود، می‌توان به ذخیره آب برای آیندگان در استان البرز و سایر مناطق کشور امیدوار بود.

در این حال برخورد قاطع با عوامل حفاری چاه‌های غیر مجاز که تعداد آن‌ها در البرز بیش از ۱۱ هزار حلقه برآورد شده، مهمترین اقدام برای مدیریت منابع آبی است.

ایجاد شبکه جامع آب در استان البرز با نام «رینگ سراسری» طرحی مطلوب و ارزشمند است که اکنون توسط دستگاه‌های اجرایی در دست اقدام قرار گرفته است.

اگر این طرح که بخشی از آن اجرایی شده در اسرع وقت محقق شود می‌توان در بخش شرب و صنعت وضعیت آبی استان را مدیریت کرد و مناطقی مانند اشتهارد که با بحران کم آبی مواجه بوده از این وضعیت نجات می‌یابند.

انسداد چاه‌های غیر مجاز و مدیریت آب در بخش کشاورزی گام اساسی برای عبور از تنش آبی در شرایط خشکسالی در البرز است.