بررسی تنش اخیر بین تهران و باکو

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز اردبیل؛ اخیراً شاهد تنش در مناسبات ایران و آذربایجان بعد از برگزاری مانور سه جانبه آذربایجان، ترکیه و پاکستان و مسئله حضور اسرائیل در نزدیکی مرز‌های ایران بوده ایم، این تنش بعد از سخنرانی آیت الله عاملی نماینده ولی فقیه در استان و امام جمعه اردبیل و حضور نیرو‌های مسلح ایران در مرز‌های دو کشور و برگزاری مانور با عنوان فاتحان خیبر افزایش یافت و در سطح مقامات رسمی شاهد اظهار نظر‌های تند بوده ایم، وزیر خارجه ایران بطور رسمی اعلام کرد که بار‌ها به باکو تذکر داده ایم که حضور اسرائیل در نزدیکی مرز‌های دو کشور و تغییر سیاسی در مرز‌ها را تحمل نخواهیم کرد و برگزاری مانور در نزدیکی مرز‌ها پیام ما به آنهاست. اما وزیر کشور ایران با لحنی ملایم اعلام کرد که تنش بوجود آمده بین دو کشور با مذاکره و گفتگو حل خواهد شد و مقام معظم رهبری نیز طی سخنانی به تحرکات اخیر در مرز‌های شمالغرب واکنش نشان دادند و عملا اعلام نمودند که آذربایجان با آوردن ارتش‌های بیگانه به کشورش در صدد برهم زدن امنیت ایران است. الهام علی اف رییس جمهوری آذربایجان طی سفری به منطقه آزاد شده جبرییل به ادعا‌های مطرح شده از سوی ایران مبنی بر حضور اسرائیل در مرز‌ها واکنش نشان داد و تکذیب نمود، اما در همان زمان با حضور در مراسم افتتاح یک پایگاه مرزبانی در جبرئیل از پهباد هاروپ ساخت اسرائیل که در داخل پایگاه بود رونمایی نموده عکس یادگاری نیز گرفت و عملا بصورت رسمی حضور تجهیزات پیشرفته اسرائیل در مرز‌های ایران ثابت شد. آذربایجان با هدف دهن کجی به تهران اقدام به برگزاری چندین مانور مشترک نموده است که مانور ترکیه - آذربایجان در نخجوان و آذربایجان -ترکیه و گرجستان در تفلیس در حال برگزاری است و قطعا این اقدام باکو باعث افزایش تنش بین طرفین منجر خواهد شد شواهد چنین نشان می دهد که باکو در صدد متعادل نمودن اوضاع نیست. این کشور با بستن راه قافان - گوروس و بازداشت دو راننده ایرانی به اتهام سفر به قره باغ آتش تنش موجود را شعله ورتر ساخت، باکو با این اقدام سخیف ماهیت واقعی خود را به تهران نشان داد و با دریافت عوارض از رانندگان ایرانی عملا راهزنی نمود و قطعا از لحاظ سیاسی ناراحتی ایران را در پی داشت، دولت آذربایجان نباید اقدام به بستن راه ایران به سمت ارمنستان می نمود، زیرا استفاده از این راه موقتی بود و جاده جایگزین از سمت تاتو در حال ساخت است و تا یکماه آینده به بهره برداری خواهد رسید و دیگری نیازی به مسیر عبوری از داخل آذربایجان نخواهد بود. فلذا اقدام آذربایجان در ایجاد اختلال در راه قاپان - گوروس برای شبکه حمل و نقل ایران، این مهم را ثابت نمود که این کشور از لحاظ سیاسی برای ایران در عرصه بین الملل صداقت ندارد فلذا منطقی است ایران تحرکات نظامی این کشور با بیگانگان در مرز‌های خود را برنتابد و اقدام مقابله به مثل کند از این لحاظ برگزاری مانور فاتحان خیبر در مرز‌های دو کشور کاملا منطقی و جنبه پیشگیرانه دارد و هم اینک رئیس جمهور آذربایجان حضور اسرائیل در نزدیکی مرز‌ها را تکذیب و منکر همه چیز می شود، این موضوع نشان دهنده تاثیر اقدامات ایران در خصوص مسایل اخیر بوده است. موضوع دیگری که در این میان مرتبا از سوی مقامات ایران در خصوص تغییر مرز‌های سیاسی کشور‌ها مطرح می شود لازم است به نکاتی در این خصوص اشاره شود:

۱- بحث مربوط به واگذاری استان سیونیک به آذربایجان و یا اشغال آن توسط ائتلاف آذربابجان - ترکیه و پاکستان اصلا مطرح نیست و حتی ارمنستان و متحدانش در این خصوص ابراز نگرانی ننموده اند بعد از پایان جنگ دوم قره باغ بحث ایجاد کرویدور زنگه زور توسط علی اف در یک سخنرانی مطرح شد وی گفت اگر ارمنستان اجرای این لایحه را قبول نکند ما به زور آن را اجرا خواهیم نمود و به زنگه زور بازخواهیم گشت، آن زمان علی اف از طرف متحدان ارمنستان به شدت تحت فشار قرار گرفت و وی را به تهدید تمامیت ارضی ارمنستان متهم نمودند و در نهایت وزارت خارجه آذربایجان با صدور بیانیه‌ای بحث مربوط به تهدید تمامیت ارضی ارمنستان توسط الهام علی اف را تکذیب نمود با عنایت به اینکه تمامیت ارضی ارمنستان در عرصه بین المللی کاملا شناخته شده است و طبق توافقنامه با روسیه، این کشور مسئول حفاظت از مرز‌های ارمنستان است، همچنین ارمنستان در حال حاضر عضو و رئیس دوره‌ای سازمان پیمان امنیت دسته جمعی است و طبق مفاد این سازمان در صورت تعرض به مرز‌های قانونی کشور عضو، سازمان مذکور مداخله نظامی خواهد نمود فلذا حفظ مرز‌های ارمنستان از این لحاظ کاملا تضمین شده است. در جریان تعیین حدود مرز‌های دو کشور در حوزه کلبجر و قبادلی ارمنستان، آذربایجان را متهم به نقض مرز‌ها و اشغال بخشی از خاک آن کشور نمود و از آذربایجان به سازمان پیمان امنیت جمعی شکایت نمود آذربایجان تحت فشار مستندات خود را بر اساس نقشه دوران شوروی در اختیار اعضای سازمان قرار داد و در نهایت اعضای سازمان از مستندات ارائه شده قانع شدند و حتی فرانسه، آذربایجان را بخاطر نقض مرز‌های ارمنستان تهدید به مداخله نظامی نمود حال وقتی در خصوص چندصد متر مرز، آذربایجان این چنین تحت فشار قرار میگیرد آیا امکان اشغال بخشی گسترده از خاک قانونی ارمنستان وجود دارد؟ مشخص است که نه، پس این موضوع یعنی تغییر مرز‌ها و قطع مرز ایران با ارمنستان کاملا منتفی است.
۲-مرز‌های سیاسی فقط در یک صورت تغییر خواهد کرد، اگر قره باغ مستقل و یک کشور جدید در قفقاز تاسیس شود در آنصورت جغرافیای سیاسی تغییر خواهد یافت و یکی از اهداف گروه مینسک از سفر به منطقه مذاکره در خصوص اجرای معاهده مادرید میباشد. علی اف بعد از پایان جنگ با اعلام اینکه مناقشه تمام و تمامیت ارضی آذربایجان برقرار شده است دیگر نیازی به مذاکره با مینسک نیست و بصورت قاطع حضور مینسک در مذاکرات را رد نمود و اعلام کرد ماموریت گروه مینسک پایان یافته است لکن ارمنستان اسرار داشت که مذاکرات با وساطت گروه مینسک از سر گرفته شود علیرغم ادعای باکو مبنی بر پایان ماموریت مینسک، لاوروف وزیر خارجه روسیه اعلام نمود که این گروه فعالیت خود را در راستای حل مناقشه قره باغ از سرگرفته است و در روز‌های آینده به منطقه سفر خواهند داشت و علی اف طی چرخشی ۳۶۰ درجه‌ای اعلام کرد که در صورتی با پاشینیان دیدار خواهد داشت که این دیدار با وساطت گروه مینسک انجام شود فلذا علی اف تسلیم فشار کشور‌های عضو گروه مینسک یعنی روسیه، فرانسه و آمریکا شد لازم به یاداوری است که قره باغ هم اینک بصورت مستقل اداره میشود و نیرو‌های روسیه که طبق توافق ۱۰ نوامبر وارد قره باغ شده اند بر فرایند اجرای آتش بس نظارت دارند.
۳- طبق معاهده ده نوامبر ۲۰۲۰ آذربایجان جهت اتصال به نخجوان و ترکیه از داخل ارمنستان کرویدوری به سمت نخجوان احداث خواهد نمود که این کرویدور با نظارت نیرو‌های روسیه فعالیت خواهد نمود، اما ارمنستان تا به امروز از قبول احداث این کرویدور سر باز زده است و شروطی را اعلام نموده است مبنی بر اینکه آذربایجان نیز باید به ارمنستان اجازه تردد به روسیه از داخل خاکش را بدهد موضوعی که تاکنون از طرف باکو مورد پذیرش قرار نگرفته است، حتی در صورت احداث کرویدور مرز‌های سیاسی قطع نمیشود و ایران نیز طبق روال سابق از طریق مرز نوردوز به سمت ارمنستان تردد خواهد نمود لکن موضوعی که مطرح است اینکه با احداث این راه ارتباطی نقش منطقه‌ای ایران تا حدود زیادی کم میشود موضوعی که تهران به آسانی نمیتواند از کنار آن بگذرد و ترکیه در صدد قانع نمودن مسکو به ایجاد این راه ارتباطی است تا بدون نیاز به ایران از طریق نخجوان بصورت مستقیم به آذربایجان وصل شود.
فلذا با عنایت به موارد مطروحه مرز‌های سیاسی تغییر نخواهد کرد و با ایجاد کرویدور زنگه زور معادلات منطقه‌ای به نفع ترکیه و به ضرر ایران رقم خواهد خورد و در خصوص ایجاد این راه ارتباطی ارمنستان تصمیم گیرنده نهایی خواهد بود و سفر وزیر خارجه ایران به مسکو نیز رایزنی با مقامات روسیه در این خصوص و تحرکات اخیر در کنار مرز‌های ایران میباشد.
در حال حاضر شاهد تنش بی سابقه در مناسبات دو کشور همسایه هستیم که قطعا رژیم صهیونیستی و ترکیه نقش اساسی را در این بحران ایفا میکنند و امروز ایران با بستن حریم هوایی خود به سمت نخجوان برای هواپیما‌های حامل تجهیزات نظامی و در مقابل بسته شدن حسینیه دفتر نمایندگی رهبر معظم انقلاب در باکو به بهانه ویروس کرونا بعد از اظهارات مقام معظم رهبری، نشان دهنده این موضوع است که روابط دو کشور رو به تیرگی است و بهترین راه حل بازگشت به میز مذاکرات و اصول دیپلماسی است تا مشکلات موجود حل و فصل شود.

نویسنده: یاور ندرتی گیگلو

بیشتر بخوانید:

بهره برداری از جاده تاتو راه جایگزین قافان -گوروس تا یکماه آینده
راه جایگزین قافان گوروس یکماه آینده از مسیر تاتو در داخل ارمنستان به بهره برداری خواهد رسید.