خلع سلاح و تعارض صریح رفتار قدرت های بزرگ با اسناد بالادستی حقوق بین الملل

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: طرح مسئله ایجاد و شکل گیری سازمان ملل متعاقب خسارات سهمگین و گستردگی کم نظیر جنگ جهانی دوم که به درگیرشدن ۳۰ کشور در جنگ و کشته شدن حدود ۸۵ میلیون نفر انجامید، بود؛ بنابراین از تاریخ ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ تاکنون یکی از اهداف اساسی سازمان ملل برقراری صلح پایدار در جهان از طریق پرهیز از مخاصمات و جنگ است.

این هدف اصلی که آرمان غایی سازمان ملل است در ماده اول منشور تصریح شده است. ماده اول منشور، مقاصد و اهداف این سازمان را که در واقع فلسفه وجودی آن است این گونه اعلام می کند: حفظ صلح و امنیت بین‌المللی، توسعه روابط دوستانه بین الملل بر مبنای احترام به اصل تساوی حقوق و در نهایت حصول همکاری در حل مسایل بین‌المللی؛ بنابراین یکی از ابزار‌های مهم حصول اهداف یادشده، خلع سلاح است.

پس تامین صلح و امنیت بین المللی، جلوگیری از وقوع جنگ جهانی سوم و ایجاد صلحی دائمی برای نسل های حال و آینده بشر، ممنوعیت توسل به زور در روابط بین المللی، لزوم حل و فصل اختلافات بین المللی به طرق مسالمت آمیز و پرهیز از اولویت دادن به جنگ به عنوان سیاست اصلی، همگی موید نکاتی است که گسترش تسلیحات در تضاد با آن‌ها است. اما برخلاف این هدف گذاری متاسفانه شاهد رفتار‌های متناقض قدرت های بزرگ با این هدف ارزشمند هستیم.

اصلی ترین رفتار متناقض با این هدف گذاری؛ مسابقه تسلیحاتی و به ویژه گسترش زرادخانه های هسته ای توسط اعضای کلوب هسته ای است. با کمال تاسف باید تاکید کرد که دامنه مسابقه تسلیحات هسته ایی به قدری گسترده است که مجموع سلاح های یادشده برای انهدام کامل چندباره کره خاکی و نابودی بشریت کفایت می کند. بر اساس اطلاعات موجود واشنگتن و مسکو با برخورداری از ۹۰ درصد تسلیحات هسته ای در صدر فهرست دولت های مرگ آفرین قرار دارند.

قوانین بالا دستی سند:
مقایسه تطبیقی موضوع خلع سلاح در منشور ملل متحد با رفتار قدرت‌های بزرگ
اساسنامه سازمان ملل متحد که به منشور ملل متحد معروف است مهمترین هدف این سازمان را که از شش ارگان اصلی (مجمع عمومی، شورای امنیت، شورای اقتصادی و اجتماعی، شورای قیمومت، دیوان بین‌المللی دادگستری و دبیرخانه) تشکیل شده است؛ حفظ امنیت و صلح جهانی در عین گسترش روابط دوستانه میان کشور‌ها اعلام کرده است. ماده اول منشور، مقاصد و اهداف این سازمان را که در واقع فلسفه وجودی آن است این گونه اعلام می کند:

۱- حفظ صلح و امنیت بین‌المللی ۲- توسعه روابط دوستانه بین ملل بر مبنای احترام به اصل تساوی حقوق ۳- حصول همکاری در حل مسائل بین‌المللی. علاوه بر ماده بالا این منشور در موارد متعددی به مفاهیم، ضرورت ها، اهداف و اصولی اشاره کرده که چه بسا یکی از ابزار‌های مهم حصول آنها، خلع سلاح باشد.

تاکیدات رهبر معظم انقلاب در خصوص خلع سلاح و عدم اشاعه
مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در برهه های مختلف و متعددی خطرآفرینی رفتار قدرت های بزرگ در گسترش زرادخانه های هسته ای خود را گوشزد کرده اند. در زیر تعدادی از آن‌ها یادآوری می شود؛ معظم له در پیامی به «نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح و عدم اشاعه» به نکات بسیار مهمی در خصوص موضوع صلح و مسابقه تسلیحاتی به قرار زیر اشاره فرمودند:
• اتم یادآور زشت‌ترین واقعه تاریخ و بزرگ‌ترین نسل‌کشی و سوء استفاده از دست آورد علمی انسان نیزاست.
• تولید و انباشت سلاح هسته‌ای فی‌نفسه می‌تواند مقدمه‌ی باشد بر ارتکاب جرم و خطرآفرینی برای صلح جهانی.
• دولت آمریکا تنها کشوری است که مرتکب این نسل کشی و رفتار مغایر با صلح جهانی شده
ایشان همچنین در بیانات دیگری در این خصوص فرمودند:
• استفاده از سلاح هسته‌ای «گناه بزرگ» است (شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد ۰۹/ ۰۶/ ۱۳۹۱)
• اعتقاد داریم سلاح هسته‌ای «جنایت علیه بشریت» است (بیانات در دیدار مردم آذربایجان شرقی ۲۸/ ۱۱/ ۱۳۹۱)

چرایی و اهمیت موضوع
در ۷۵ سال گذشته که از عمر سازمان ملل متحد می گذرد نه تنها وضعیت صلح و امنیت جهانی پایدارتر از پیش نشده بلکه واقعیت این است که هر روز این وضعیت دچار شکنندگی و ضعف بیش از پیش شده است. بی شک مسابقه تسلیحاتی و افزون برآن گسترش زرادخانه های هسته ای اصلی ترین عامل چالشی برای صلح و امنیت جهانی است.

ارزش فراگیری و در برگیری آموزه‌های جهانی صلح
جلوگیری از وقوع جنگ و تامین صلح و امنیت بین المللی اصلی ترین هدف از تشکیل سازمان ملل است. این اهداف را منشور ملل در ماده یک خود به صراحت بیان کرده است. البته علاوه بر ماده بالا این منشور در موارد متعدد دیگری به مفاهیم، ضرورت ها، اهداف و اصولی اشاره کرده است.

خسارات سهمگین و گستردگی کم نظیر جنگ جهانی دوم که به درگیرشدن ۳۰ کشور در جنگ و کشته شدن حدود ۸۵ میلیون نفر انجامید، جامعه جهانی را واداشت برای دوری از شعله ور شدن مجدد آتش جنگ و مخاصمات بزرگ چاره جویی کند؛ که چه بسا یکی از ابزار‌های مهم حصول آنها، خلع سلاح باشد. اما واقعیت این است که این سازمان بین دولتی و شناخته شده جهانی در موارد زیادی خود قربانی رفتار‌های دوگانه و خودخواهانه قدرت های بزرگ قرار گرفته و این ادعا را مرور کارنامه سازمان ملل متحد در نیم قرن اخیر به خوبی تایید می کند. بی شک مسابقه تسلیحاتی هدف بزرگ و غایی سازمان ملل را مبنی بر برقراری صلح پایدار نقض می کند.

دربرگیری موضوع: ورود ۳۰ کشور به جنگ و ۸۵ میلیون کشته نتیجه ناکامی در برقراری صلح جهانی است. حال جمعیت ۷ میلیاردی دنیا نگران درگرفتن جنگ تمام عیاری است که در صورت درگرفتن آن هیچ بعید نیست که قدرت های بزرگ از سلاح‌های کشتار جمعی و هسته ای استفاده کنند که مجموع سلا ح های یادشده می توانند چندبار کره زمین را نابود کنند؛ بنابراین خطر یادشده کاملا ملموس و جدی است.

سابقه موضوع:
خلع سلاح از جمله موضوعات مهمی است که از بدو تاسیس سازمان ملل (اکتبر ۱۹۴۵) تاکنون و در چند دهه روابط شرق و غرب مورد توجه قرار گرفته است. یکی از علل اصلی افزایش اهمیت این مسئله، تغییرات مهم ایجاد شده در تسلیحات از جنگ جهانی دوم تاکنون به ویژه میزان کشندگی آن‌ها است. این تغییرات موجب شد جامعه جهانی نیاز به سازوکار‌های مناسب برای کنترل یا خلع سلاح را احساس کند. برای همین غیر از ممنوعیت به کارگیری سلاح و ورود به مخاصمات مسلحانه که در ماده ۱ منشور ملل متحد تصریح شده است، پیمان عدم اشاعه سلاح هسته-ای (ان پی تی) نیز در سال ۱۹۶۷ تصویب شد.

اما واقعیت این است که بی نتیجه ماندن پیمان یادشده در تحقق بخشیدن به خلع سلاح، جامعه جهانی و به ویژه سازمان ملل را برآن داشت که پیمان جدیدی برای کنترل تسلیحات یادشده با عنوان «پیمان ممنوعیت تسلیحات هسته ای» در سال ۲۰۱۷ بیندیشد. علاوه بر این با هدف کنترل بیش از پیش سلاح هسته ای پیمان-های جهانی متعددی مناطق ششگانه ای را بــه عنــوان منــاطق عــاری از ســلاح هســته ای تعریف کرده اند.

این مناطق و پیمان ها به قرار زیر است:
۱/ منطقه قـاره ی قطـب جنـوب (جنوبگـان) بر اساس معاهـده ۱۹۵۹ واشــنگتن
۲/ منطقه آمریکــای لاتــین بر اساس معاهــده ۱۹۶۷ تلاتلولکــو
۳/ منطقه اقیــانوس آرام جنــوبی بر اساس معاهــده ۱۹۸۵ راروتونگــا
۴/ منطقه آســیای جنــوب شــرقی بر اساس معاهــده ۱۹۹۵ بــانکوک
۵/ منطقه آفریقــا بر اساس معاهــده ۱۹۹۶ پلــیندابــا
۶/ منطقــه آســیای مرکــزی بر اساس معاهـده ۲۰۰۶ سیمپالاتینسـک

نتیجه
این حقیقت غیر قابل انکار است که توسعه پایدار در گرو صلح و صلح مبتنی بر توسعه پایدار است. به عبارت دیگر، زمانی جهان به صلح پایدار دست می‌یابد که از توسعه پایدار گذر کرده باشد. ناکامی در خلع سلاح هسته ای، هنوز هم نگران کننده و مسئله دنیا است. باید اذعان کرد که قدرت های بزرگ بر تداوم رفتار مغایر خود با منشور در تحقق صلح و امنیت بر این نگرانی می افزایند.

علاوه بر رفتار‌های مغایر گذشته، قدرت های بزرگ متاسفانه در چند سال اخیر نیز ما این رفتار‌ها را مرتکب شده اند. برای مثال خروج ترامپ در سال ۲۰۱۹ از پیمان INF (پیمان منع کاربرد موشک‌های میان‌برد) و تصمیم دولت بایدن در انتقال فن آوری هسته ایی به استرالیا در قالب اعطای چند فروند زیردریایی اتمی (پیمان آکوس) نمونه های تازه ای از این رفتارهاست که بی شک با اهداف خلع سلاح منشور سازمان ملل و پادمان هسته ای در تضاد است.

پژوهشگر: مرتضی هوشیار