هورالعظيم، تالابي در خطر انقراض؛ اسناد بالادستی چه می گویند؟

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: تالاب هورالعظیم در حال حاضر حدود ۷۵ درصد سطح آبگیری دارد، به این ترتیب که در برخی از مخازن تالاب، از ۸۰ تا ۸۶ درصد سطح آبگیری است، در مخزن شماره ۵ تالاب نیز حدود ۵۰ درصد آبگیری داریم.

به دلیل کاهش آب رودخانه کرخه به عنوان منبع تغذیه‌کننده تالاب هورالعظیم و نیز دمای بسیار بالای هوا و تبخیر بسیار زیاد و نیز شیب شمالی به جنوبی مخزن شماره یک، ۵۰ درصد سطح آبگیری داریم.

با توجه به تنش‌های آبی که در سطح کشور از جمله استان خوزستان در سال جاری داریم، حق آبه مورد نیاز تالاب هورالعظیم تاکنون، به‌طور کامل و مطلوب تأمین نشده که همین موضوع منجر به تنش آبی در تالاب هورالعظیم شده است. همچنین با افتتاح سد «ایلیسو» ترکیه، مقدار آب ورودی به هورالعظیم کمتر شده که در آینده نزدیک سبب ایجاد مشکلات محیط زیستی در این منطقه می شود.

قوانین بالادستی سند
سیاست های کلی محیط زیست
ابلاغیه مقام معظم رهبری:

حضرت آﯾﺖ اﷲ ﺧﺎﻣﻨﻪ‌ای رﻫﺒﺮ ﻣﻌﻈﻢ اﻧﻘﻼب اﺳﻼﻣﯽ در اﺟﺮای ﺑﻨﺪ ﯾﮏ اﺻﻞ۱۱۰ ﻗﺎﻧﻮن اﺳﺎﺳﯽ، در ﻧﺎﻣﻪ‌ای ﺑﻪ روﺳﺎی ﻗﻮا، «ﺳﯿﺎﺳﺖ ﻫﺎی ﮐﻠﯽ ﻣﺤﯿﻂ زﯾﺴﺖ» را اﺑﻼغ ﮐﺮدﻧﺪ:
دربند ۵ آمده است: ﭘﺎﯾﺶ ﻣﺴﺘﻤﺮ و ﮐﻨﺘﺮل ﻣﻨﺎﺑﻊ و ﻋﻮاﻣﻞ آﻻﯾﻨﺪه ﻫﻮا، آب، ﺧﺎک، آﻟﻮدﮔﯽ ﻫﺎی ﺻﻮﺗﯽ، اﻣﻮاج و اﺷﻌﻪ ﻫﺎی ﻣﺨﺮب و ﺗﻐﯿﯿﺮات ﻧﺎﻣﺴﺎﻋﺪ اﻗﻠﯿﻢ و اﻟﺰام ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎ و ﺷﺎﺧﺺ ﻫﺎی زﯾﺴﺖ ﻣﺤﯿﻄﯽ در ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﻘﺮرات، ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻫﺎی ﺗﻮﺳﻌﻪ و آﻣﺎﯾﺶ ﺳﺮزﻣﯿﻦ.

دربند ۶ آمده است: ﺗﻬﯿﻪ اﻃﻠﺲ زﯾﺴﺖ ﺑﻮم ﮐﺸﻮر و ﺣﻔﺎﻇﺖ، اﺣﯿﺎء، ﺑﻬﺴﺎزی و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﯿﻌﯽ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﭘﺬﯾﺮ (ﻣﺎﻧﻨﺪ درﯾﺎ، درﯾﺎﭼﻪ، رودﺧﺎﻧﻪ، ﻣﺨﺰن ﺳﺪﻫﺎ، ﺗﺎﻻب، آﺑﺨﻮان زﯾﺮزﻣﯿﻨﯽ، ﺟﻨﮕﻞ، ﺧﺎک، ﻣﺮﺗﻊ و ﺗﻨﻮع زﯾﺴﺘﯽ به وﯾﮋه ﺣﯿﺎت وﺣﺶ) و اﻋﻤﺎل ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﻤﻨﺪ در ﺑﻬﺮه ﺑﺮداری از اﯾﻦ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻣﺘﻨﺎﺳﺐ ﺑﺎ ﺗﻮان اﮐﻮﻟﻮژﯾﮏ (ﻇﺮﻓﯿﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺤﻤﻞ و ﺗﻮان ﺑﺎزﺳﺎزی) آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﯿﺎرﻫﺎ و ﺷﺎﺧﺺ ﻫﺎی ﭘﺎﯾﺪاری، ﻣﺪﯾﺮیت اﮐﻮﺳﯿﺴﺘﻢ ﻫﺎی ﺣﺴﺎس و ارزﺷﻤﻨﺪ (از ﻗﺒﯿﻞ ﭘﺎرک ﻫﺎی ﻣﻠّﯽ و آﺛﺎر ﻃﺒﯿﻌﯽ ﻣﻠّﯽ) و ﺣﻔﺎﻇﺖ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ژﻧﺘﯿﮏ و ارﺗﻘﺎی آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺳﻄﺢ اﺳﺘﺎﻧﺪاردﻫﺎی ﺑﯿﻦ اﻟﻤﻠﻠﯽ.

در بند ۷ آمده است: مدیریت تغییرات اقلیم و مقابله با تهدیدات زیست‌محیطی نظیر بیابان‌زایی، گرد و غبار به‌ویژه ریزگردها، خشکسالی و عوامل سرایت‌دهنده‌ی میکروبی و رادیواکتیو و توسعه‌ی آینده‌نگری و شناخت پدیده‌های نوظهور زیست‌محیطی و مدیریت آن.

تاکیدات رهبر معظم انقلاب
مسئله و مشکل پدیده غبار، که دیروز در خوزستان، امروز در کرمان و ممکن است فردا در یک نقطه دیگر زندگی مردم را با مشکل مواجه کند، باید علاج بشود. مشکل پدیده غبار فقط تنفس مردم نیست، به بنده گزارش دادند که جنگل‌های غرب کشور – جنگل‌های بلوط – بخاطر این پدیده غبار در خطر نابودی است: که اگر چنانچه خدای نکرده این مشکل پیش بیاید، ضررهایش به مراتب بیشتر از آن چیزی است که ما از تنفس در تهران یا در یک جای دیگر در هوای غبار آلود، ضرر و زیان می‌بینیم، باید دید علت چیست: علت‌ها را شناخت و به صورت جدی درصدد علاج برآمد.
(دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای) - بیانات رهبری در دیدار با مسئولان محیط زیست ۱۷ /۱۲/ ۱۳۹۹

چرایی و اهمیت موضوع
بیش از دو سوم مجموعه تالاب هورالعظیم در کشور عراق قرار دارد و این کشور بخش مربوط به خود را در کنوانسیون رامسر به ثبت رسانده است، لازم است کشور ما نیز به سرعت بخش ایرانی تالاب مزبور را ثبت کند که حدود ۶۰ هزار هکتار است.
درحال حاضر ۱۷۲ کشور عضو کنوانسیون رامسر هستند، تالاب با ارزش هورالعظیم هنوز در کنوانسیون رامسر ثبت نشده است و سازمان حفاظت محیط زیست در تلاش است بخش اکولوژیک این تالاب شامل حوضه‌های یک، دو و سه را در کنوانسیون رامسر ثبت کند و درحال حاضر در حال پیگیری است. وقتی تالابی ثبت کنوانسیون رامسر می‌شود نقش یاری‌دهنده برای حفاظت از آن در داخل کشور به وجود می‌آید.

ارزش فراگیری و دربرگیری سند
تغییرات اکولوژیک در هورالعظیم، می تواند کشاورزی و دامپروری (از جمله حیات گاومیش ها) را در این منطقه تحت تاثیر قرار دهد؛ همچنین درصورت کم شدن آب ورودی آن از طریق رودخانه کرخه و خشک شدن آن سبب تغییرات اکولوژیک برای این منطقه و همچنین افزایش پدیده گردوغبار در جنوب کشور، به ویژه استان خوزستان می شود.

سابقه موضوع:
توسعه پایدار در بخش مدیریت منابع آبی موضوعی است که از دیرباز مورد توجه ایرانیان بوده است. کاوش‌های انجام گرفته در شوش، کاشان، جیرفت و ... گواهی می‌دهد که کشاورزی در این سرزمین قدمتی ۱۰ هزار ساله داشته است و سرزمین‌های غرب زاگرس مهم‌ترین خاستگاه کشاورزی، مدیریت منابع آبی و تمدن اثرگذار در جهان بوده است. ایرانی‌ها راهکار‌های متنوعی را برای غلبه بر جغرافیای خشک سرزمین خود به کار می‌گرفتند. از سازه‌های آبی برای برداشت خردمندانه آب از رودها، ایجاد قنات‌ها که کیلومتر‌ها آب را بدون ذره‌ای هدر رفت به مقصد می‌رساندند، تا جمع‌آوری آب باران و سدسازی همه گواهی بر این ادعا هستند. با این میزان از تجربه و دانش ایرانی‌ها متوجه شدند سد‌ها باعث تخریب اکوسیستم در پایین دست و هدر رفت ذخیره آب از راه تبخیر می‌شوند و در نهایت رسوب ناشی از جریان آب، پس از چند سال سد را ناکارآمد می‌کند. به همین دلایل این شیوه را برای کنترل و ذخیره آب کنار گذاشتند.

تقلید از الگوی توسعه غیربومی و توسعه بر اساس مدل‌های غربی در بخش آب از دهه ۱۳۳۰ شمسی در کشور ما آغاز شد و به‌کارگیری نسنجیده فناوری و تکنولوژی نابخردانه تا به امروز ادامه دارد. سدسازی به عنوان تنها رویکرد تأمین آب کشور معرفی شد. اکنون حدود ۴۰ سد در منطقه احداث یا بهره‌برداری قرار گرفته است. یعنی در طول مسیر ۹۵۰ کیلومتری کارون، هر ۱۰ کیلومتر یک سد بر روی آن احداث کرده یا در حال ساخت آن هستیم.

در سال ۱۳۹۸ که پس از بالا آمدن رودخانه‌های کرخه، دز و کارون، بخش زیادی از خوزستان درگیر سیلاب شده بود، با هدایت آب به تالاب هورالعظیم، بخشی از مشکلات مردم کاهش یافت، اما سپس به دلیل کم شدن آب کرخه به تالاب و افزایش گرما و تبخیر آب و اخیرا ایجاد سد «ایلیسو» توسط ترکیه، متاسفانه احتمال خشک شدن تالاب وجود دارد.

مسئله بر زمین مانده
با توجه به فرمایشات مقام معظم رهبری و ابلاغیه ایشان در اجرای بند ۱ اصل ۱۱۰ قانون اساسی درخصوص حفاظت از محیط زیست، تالاب‌ها و مهم و حساس بودن شرایط تالاب هورالعظیم برای جلوگیری از مشکلات زیست محیطی (اکولوژیکی) در این منطقه و جلوگیری از پدیده‌هایی همچون افزایش ریز گرد‌ها و ... و به تبع آن ایجاد مشکلات در منطقه خوزستان در بخش کشاورزی و دامپروی و ... و جلوگیری از مهاجرت، توجه به این موضوع حائز اهمیت است و باید به این مسئله رسیدگی شود.

پژوهشگر: مریم قربانعلی نژاد

­