اما و اگرهای طرح دوگانه‌سوزی خودروها درکشور

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: مصرف گاز طبیعی به‌عنوان سوخت خودرو، عمدتاً محدود به چند کشور جهان است و بررسی‌های مختلف دیگری هم نشان می‌دهند که کشور‌های گوناگون، به‌ویژه کشور‌های دارنده ذخایرگاز طبیعی، عمدتاً به دلایل زیست‌محیطی، به دنبال افزایش سهم گاز طبیعی به‌عنوان سوخت پایه در حمل و نقل هستند.

در واقع این سوخت می‌تواند تا زمانی که خودرو‌های الکتریکی به شکلی گسترده و با قیمت پایین در جهان همه‌گیر شوند، همچنان به روند رو به رشد خود به‌عنوان سوخت پایه خودرو‌ها ادامه بدهد. 

طبق آمار، ایران بزرگ‌ترین دارنده ناوگان خودرو‌های گازسوز در جهان (نسبت به تعداد کل خودرو‌های کشور) هم هست. این در حالی است که با توجه به حجم ذخایر و پیش‌بینی تولید، ایران می‌تواند همچنان این جایگاه را حفظ کند. «گاز طبیعی، احتمالاً تا آینده نزدیک همچنان یکی از اصلی‌ترین منابع انرژی در جهان خواهد بود و این در حالی است که مصرف نفت، به‌احتمال‌زیاد، با شیبی تندتر از مصرف گاز نزولی می‌شود. بنا بر گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) مصرف جهانی گاز طبیعی، سالانه با رشد تقاضای ۱٫۶ درصدی، در سال ۲۰۲۲، از ۳٫۶ تریلیون مترمکعب در سال ۲۰۱۷، به حدود ۴ تریلیون مترمکعب می‌رسد». (تجارت نیوز، ۲۸ آبان ۱۴۰۰)

بااین‌همه به نظر می‌رسد طرح «گسترش سهمِ خودرو‌های گازسوز از سبد خودرویی کشور» با شکست روبه‌رو شده است. «با توجه به نرخ ۴۵۰ تومانی برای هر مترمکعب گاز CNG و نسبت این قیمت با قیمت بنزین سهمیه‌ای و بنزین آزاد (به ترتیب ۱۵۰۰ تومان و ۳۰۰۰ تومان)، فاصله قیمتی که مصرف گاز به‌جای بنزین را توجیه می‌کرد، کاهش پیدا کرده است به‌این‌ترتیب، خودرو‌های گازسوز مزیت نسبی خود را تا حدی از دست داده‌اند. علاوه بر این، درحالی‌که طبق برنامه‌ریزی شورای اقتصاد، از سال ۱۳۹۸ تاکنون باید حدود یک‌میلیون خودرو گازسوز می‌شدند، تاکنون کمتر از یک‌پنجم این میزان، یعنی حدود ۲۰۰ هزار خودرو گازسوز شده‌اند. آمار‌های دیگر هم نشان می دهند که تولید خودرو‌های گازسوز (عمدتاً به دلیل هزینه‌های تولید) به‌شدت کاهش پیدا کرده است. بر اساس آماری که وزارت صنعت، معدن و تجارت منتشر کرده، تولید خودرو‌های گازسوز در کشور در نیمه نخست سال جاری به کمی بیش از ۷ هزار خودرو رسیده که نسبت به مدت مشابه سال ۱۳۹۹، افتی ۳۲ درصدی را نشان می‌دهد.

در قیاس کلی هم ۷ هزار خودرو، معادل تنها حدود ۰٫۷ درصد از تولید خودروی کشور در سال ۱۳۹۹ است. اگر فرض کنیم این روند در نیمه دوم سال هم به همین شکل ادامه داشته باشد، سهم خودرو‌های گازسوز از تولید خودرو در کشور، امسال حتی به ۱٫۵ درصد از کل سبد تولید خودرویی ایران هم نمی‌رسد.» (خبرگزاری فارس، ۴ آبان ۱۴۰۰) همچنین در سند «تأمین انرژی بخش حمل‌ونقل کشور تا افق ۱۴۲۰» بر تمرکز سیاست‌های دولت بر توسعه CNG تأکید شده است. در این سند پیش‌بینی‌شده که با اعمال حمایت‌های ویژه از صنعت CNG، میزان مصرف این سوخت پاک در خودرو‌ها از ۲۷ میلیون مترمکعب در روز در سال ۹۸، به ۵۳٫۲ میلیون مترمکعب در روز در افق ۱۴۲۰ برسد؛ اما آمار‌ها خلاف این موضوع را نشان می‌دهند. «مدیر طرح سی. ان. جی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در مورخ ۲۹ شهریور ۱۳۹۹ میزان مصرف CNG را روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب اعلام می‌کند» (ایرنا، ۲۹ شهریور ۱۳۹۹) که نشان می‌دهد عملکرد‌ها خلاف این سند از تاریخ تصویب خود در سال ۱۳۹۸ سیر نزولی داشته است؛ بنابراین به نظر می‌رسد به رغم تأکیدات اسناد بالادستی روند دوگانه‌سوزی خودرو‌ها و به‌طورکلی بهره‌گیری بیشتر از گاز طبیعی به‌عنوان انرژی مناسب برای کشور تقریباً متوقف شده است. در ادامه دلایل این مهم بررسی خواهد شد.

قوانین بالادستی سند
۱. سیاست‌های کلی نظام در زمینه «انرژی»: ذیل سیاست‌های کلی نظام در زمینه «انرژی» در بند سوم اشاره شده است که «افزایش ظرفیت تولید گاز، متناسب با حجم ذخایر کشور به‌منظور تأمین مصرف داخلی و حداکثر جایگزینی با فرآورده‌های نفتی» باید مدنظر باشد.
۲. سند «تأمین انرژی بخش حمل‌ونقل کشور تا افق ۱۴۲۰»:شورای عالی انرژی، در سند «تأمین انرژی بخش حمل‌ونقل کشور تا افق ۱۴۲۰» بر تمرکز سیاست‌های دولت بر توسعه CNG تأکید کرده است. در این سند پیش‌بینی شده که با اعمال حمایت‌های ویژه از صنعت CNG، میزان مصرف این سوخت پاک در خودرو‌ها از ۲۷ میلیون مترمکعب در روز در سال ۹۸، به ۵۳.۲ میلیون مترمکعب در روز در افق ۱۴۲۰ برسد.

تأکیدات رهبر معظم انقلاب در خصوص بهره‌گیری از گاز به‌عنوان سوخت
مقام معظم رهبری ذیل سیاست‌های کلی نظام در زمینه «انرژی» در بند سوم اشاره کرده‌اند «افزایش ظرفیت تولید گاز، متناسب با حجم ذخایر کشور به‌منظور تأمین مصرف داخلی و حداکثر جایگزینی با فرآورده‌های نفتی» باید مدنظر باشد.

چرایی و اهمیت موضوع
طبق جدول زیر که بخشی از سند «تأمین انرژی بخش حمل‌ونقل کشور تا افق ۱۴۲۰» است:

مصرف CNG باید از ۲۷ میلیون مترمکعب در روز در سال ۹۸، به ۵۳٫۲ میلیون مترمکعب در روز در افق ۱۴۲۰ برسد. اما آمار‌ها خلاف این موضوع را نشان می‌دهند. «مدیر طرح سی. ان. جی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی ایران در مورخ ۲۹ شهریور ۱۳۹۹ میزان مصرف CNG را روزانه ۲۵ میلیون مترمکعب اعلام می‌کند» (ایرنا، ۲۹ شهریور ۱۳۹۹) که نشان می‌دهد این سند از تاریخ تصویب خود در سال ۱۳۹۸ سیر نزولی داشته است.

ارزش فراگیری و دربرگیری سند
«پژوهشی که سال ۲۰۱۹ میلادی توسط «دانشگاه آکسفورد» انجام شده، نشان می‌دهد که ایران بعد از چین دومین دارنده بزرگ ناوگان خودرو‌های گازسوز در جهان است که به‌تن‌هایی حدود ۱۷٫۲ درصد از تمام خودرو‌های گازسوز در جهان را در اختیار دارد. با این‌همه، در چین حدود شش میلیون خودرو گازسوز هستند که سهمی معادل ۳٫۷ درصد از کل خودرو‌های فعال در این کشور را تشکیل می‌دهند. این در حالی است که در ایران، حدود ۳۲ درصد از تمام خودرو‌های فعال گازسوز هستند و ایران از این نظر، در جهان جایگاه نخست را در اختیار دارد. هند، پاکستان و آرژانتین هم جایگاه‌های بعدی را در اختیار دارند و این در حالی است که حدود ۲۶ میلیون خودرو، معادل ۱٫۵ درصد از خودرو‌های جهان، با سوخت گاز طبیعی کار می‌کنند.» (تجارت نیوز، ۲۸ آبان ۱۴۰۰)

سابقه موضوع:
-براساس مصوبه شورای اقتصاد، گازسوز کردن مسافربر‌های اینترنتی تا ۷۵ درصد رایگان است و صاحبان خودرو تنها ۲۵ درصد هزینه را می‌پردازند ایران دومین کشور دارنده ذخایر گاز طبیعی در جهان است و با این‌همه، در زمینه تولید و در زمینه صادرات، نتوانسته به جایگاه مناسبی در این حوزه دست پیدا کند.» (ایرنا، ۵ اسفند ۱۳۹۹) 

-با توجه به نرخ ۴۵۰ تومانی برای هر مترمکعب گاز CNG و نسبت این قیمت با قیمت بنزین سهمیه‌ای و بنزین آزاد (به ترتیب ۱۵۰۰ تومان و ۳۰۰۰ تومان)، فاصله قیمتی که مصرف گاز به‌جای بنزین را توجیه می‌کرد، کاهش پیدا کرده است. (خبرگزاری فارس، ۴ آبان ۱۴۰۰)

مسئله بر زمین مانده
یکی از مسائل مهم بر زمین مانده در این حوزه هزینه‌بر بودن استفاده از CNG در خودرو‌ها است.
«علیرضا اسکویی، معاون بازاریابی و فروش ایران‌خودرو، (در اردیبهشت) ۱۴۰۰: «تولید محصولات گازسوز برای خودروسازان به‌صرفه نیست. او توضیح داده بود: «این موضوع نیز چند دلیل دارد. نخست اینکه برخی از قطعات خودرو‌های گازسوز خاص و گران هستند. دوم اینکه شورای رقابت به اندازه‌ای که هزینه تولید برای این محصول وجود دارد، افزایش قیمت نمی‌دهد و سوم هم اینکه، کاتالیست خودرو‌های گازسوز، به دلیل فلزات گران‌بهایی که در ساخت آن‌ها به کار می‌رود، گران‌تر است.» (تجارت نیوز، ۲۸ آبان ۱۴۰۰)

پژوهشگر: داوود نعمتی