کلاهی به قدمت تاریخ

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز خراسان شمالی؛ سرما که می‌رسد لباس‌های زمستانی رو می شود، باشال و کلاه کردن به استقبال سرما می‌رویم در این میان پیدا کردن کلاهی که گرم و نرم و زیبا باشد مشکل است البته نه برای مردم خراسان شمالی.
چون هرساله در این موقع سال چیزی که ازکمد لباس بیرون می‌آیدکلاه تفتی (کلاه کرکی) است، چیزی که به اندازه عمر یک عمر می‌کند بدون آنکه از زیبایی و نرمی آن کم شود.
اینکه از چه بافته شده وکجا بافته و داستان مردمی که کلاه کرکی می‌بافندچیست مرا به شهر گرمه‌ی خراسان شمالی کشاند.
گرمه قطب تولید کلاه کرکی کشور

به میان مردم مهمانواز شهر درق از توابع شهرستان گرمه منطقه رفتم تاهم از نزدیک طریقه بافت کلاه را ببینم و هم با ابزار تهیه این هنر دست باارزش آشنا شوم
دور میدان شهر کنار هم بیخ دیوار نشسته اند و مقداری کرک بز در جیب دارند و همانطوریکه نوا‌های محلی را نجوا می‌کنند، کلاه هم می‌بافند.
در نگاه اول گمان نمی‌کنی این افراد از بافندگان چیره دستی باشند که با دستان هنرمند خود کلاه می‌بافند، هر چند که دستان ترک خورده و سن و سال آن‌ها گواه قدمت و تاریخ این هنر با ارزش دیار گنجینه معرفت‌ها و قومیت هاست.
این پیرمردان چنان با مهارت پنج میل را حرکت می‌دهند و رج‌ها را یکی پس از دیگری می‌بافند که آستانه سلیقه و ظرافت را به معنای واقعی به نمایش می‌گذارند و بافتنی آن‌ها کلاه نرمی می‌شود که تاب سرمای استخوان سوز زمستان را دارد و هرکه به گرمه برود بجز ویترین مغازه، محو تماشای بافندگان کلاه کرکی می‌شوند.
گرم و نرم و ضد آب

مهمترین خاصیت این کلاه، غیرقابل نفوذ بودن در برابر سرما، نم و رطوبت است که باعث شده تاکنون کاربرد خود را در این منطقه حفظ کند، حتی برخی‌ها بر این باورند که کلاه کرکی خاصیت ضددرد دارد و آرامش بخش است. البته کلاهی که در برابر سرمای زمستان آدمی را حفظ کند، خود به خود خواص درمانی درد‌های نیامده رادارد.
این کلاه که از سرپوش‌های مردانه در منطقه خراسان شمالی است بدون دخالت هیچ‌گونه ماشین یا ابزار خاص و با استفاده از پنج میل بافته می‌شود

طرفدان این نوع کلاه آنقدر زیاد هست که خانم اصلانی را ترغیب کرده تا تولیدات خانگی این محصول را تجاری کند، او می‌گوید: حدود ده - یازده سال است که مغازه زدم، چون که از کوچکی در کنار پدر و مادر خود به این کار علاقمند شدم. دو کوچه آن طرفتر از مغازه کوچک خانم اصلانی، به خانه پدرش رفتیم، مادر خانم اصلانی پیز زنی خوش زبان که در کوشه اتاق با چرخ ریسندگی مشغول است؛ می‌گوید: ۵۰ سال است که در کنار همسر خود به ریسندگی کرک مشغول است و سالانه کرک ۴۰۰ تا ۵۰۰ پوست بز را می‌ریسد.
او می‌گوید: قبلا کارگر داشتیم خودمان هم کار می‌کردیم، اما امسال شوهرش فقط ۱۰۰ پوست با قیمت خیلی بالا توانسته پیدا کند تا کلاه کرکی ببافند.
آقای اصلانی هم ابزار کار را اینگونه معرفی می‌کند: کرک بُز، چرخ ریسندگی و ۵ میل چوبی
آوازه جهانی کلاه کرکی

این هنر‌مندان با استفاده از ابزار کار سنتی، در کنار ایده پردازی نو توانسته اند جلوه ظاهری محصولات خود را قابل عرضه در سطح جهانی کنند.
آقای مرتضی زاده یکی از بافندگان می‌گوید: سفارش دهنگان و خریداران بیشتر از شمال کشور، گرگان، شاهرود، اسفراین، سبزوار و بجنورد است و به روسیه هم صادر می‌شود، تنوع رنگ کلاه کرکی زیاده که هر کسی قدم به این شهر می‌گذارد آنقدر جذب این هنر زیبا میشه که دست خالی از اینجا نمی‌رود. تلاقی هنر و قدمت و زیبایی کلاه کرکی باعث شده در فهرست آثار ناملموس ملی ثبت شود.
ابتدا هدفم فقط معرفی کلاه کرکی بود، اما در مسیر تهیه گزارش به موضوعاتی برخوردم که نگران این میراث فرهنگی شدم.
در جستجوی مواد اولیه کلاه کرکی

در لابلای صحبتم با مرتضی زاده متوجه شدم که این کلاه که در جهان طرفداران زیادی دارد، اما برای تهیه مواد اولیه مرغوب مجبورند ۲۰۰۰ کیلومتر تا کرمان سفر کنند.
این بافنده با سابقه کلاه کرکی می‌گوید: ما مجبوریم برای تهیه پوست به استان‌های جنوبی سفر کنیم در حالیکه شهرستان گرمه ۲۰۰- ۳۰۰ هزاررأس بز دارد که یا کرک ندارند و اگر هم دارند کیفیت ندارد و برای تهیه کرک حتما باید به استان‌های جنوبی سفر کنیم که آنجا هم دیگر به راحتی پیدا نمی‌شود.
درجستجوی کرک برای بافندگان

بایکی از فروشندگان پوست بزکرکی (معروف به بُز کشمیر) در کرمان تماس گرفتم که از ارزش اقتصادی پوست بز در آنسوی مرز‌ها پرده برداشت.‌
می‌گفت اکنون بخش قابل توجهی از کرک تولیدی کرمان و خراسان جنوبی از مرز‌های شرقی به افغانستان قاچاق شده و از آنجا به چین فرستاده می‌شود و بعد از فرآوری تبدیل به لباس‌های گرانقیمت می‌شود و با برند کشمیر با چندین برابر قیمت بر تن اروپائیان از جمله ملکه انگلیس می‌نشیند.

ایران سومین صادرکننده کرک

در ادامه گزارش متوجه شدم ایران با صادرات ۱۰-۱۵ درصد پس از چین و مغولستان دررتبه سوم قرار دارد که در صورت ادامه روند بی توجهی به تولید این محصول، کشورمان جایگاه خود را از دست خواهد داد.
هم اکنون قیمت جهانی هر کیلو کرک ۱۱۰ -۱۷۰ دلار است.
کس نخارد پشت من جز انگشت شصت من

خراسان شمالی قطب تولید کلاه کرکی است این هنر در سال ۸۴ با شماره ۱۰۸ به عنوان میراث ناملموس ثبت شده است. اگر بخواهد این هنر زنده بماند باید به فکر تولید مواد اولیه باشد با این استدلال از خود پرسیدم چرا خود خراسان شمالی بُز کرکی پرورش نمی‌دهد، این در حالیست که گله‌های بز را در مسیر جاده‌ها بسیار دیده ام.
در پرسجو از امور دام سازمان جهاد کشاورزی متوجه شدم بیش از ۳۲۱ هزار و ۷۰۰ بُز در استان پرورش می‌یابد، اما این بز‌ها کرک دار نیستند چرا؟ این سوال خبری ام بود برای ادامه گزارش
از برخی از دامداران قدیمی جویای بز کرکی شدم، پرسیدم آیا در استان نمی‌توان پرورش داد که جوان می‌دادند ۵۰ سال پیش به وفور در استان وجود داشت که پس از آن، رویکرد به سمت گوشت و شیر بُز رفت و کم کم کنار گذاشته شد.
شنیدن این پاسخ‌ها حساب و کتاب من گُل کرد، مگراز یک بُز چقدر گوشت بدست می‌آید. میانگین درآمد از قیمت گوشت هر بز یک میلیون و پانصد هزار تومان است که این مبلغ ۵۰۰ هزار تومان کمتر از یک کلاه کرکی است یعنی با بافتن یک کلاه کرکی از هر بُز فقط از کُرک آن به اندازه کل گوشت آن می‌توان درآمد داشت.
چرا اصلاح نژاد بُز برای تولید کرک نشده

مهدی شکاری مدیر امور دام سازمان جهاد کشاورزی انگار تازه متوجه نیاز بافندگان کلاه کرکی شده، می‌گوید: اصلاح نژاد در استان امکان دارد، اما تا کنون کسی به فکر پرورش بُز برای استفاده از کرک نبوده و فقط از شیرو گوشت آن مورد توجه بود و میراث فرهنگی هم با ما تماسی نداشته است که این صنعت دستی نیاز به کرک دارد.
البته در این صحبت موجه شدم بز‌های کرکی متناسب با هوای خراسان شمالی که منطقه سردسیری است، می‌باشدچون کرک باعث گرمی بُزها می‌شود.
پسر کو ندارد نشان از پدر

به جز تلاش برای تهیه کرک، زنده نگاه داشتن این هنر و سپردن آن به نسل بعدی مهمترین دغدغه کهن سالان این رشته است بخصوص که تقریبا همه بافندگان کلاه کرکی ۷۰ تا ۸۰ ساله اند و جوانان کمتر در این کارند.
حاج ابراهیم ۷۰ ساله همچنان که سر به زیر دارد و رج‌ها را می‌بافد با لحن آرامش بخش خود می‌گوید: این هنر را از پدر آموختم و او نیز از پدر خود آموخته بود، اما اکنون مانند دوران گذشته نیست، چون نه تسهیلاتی می‌دهند ونه بیمه می‌کنند، شاگردی نداریم که این هنررا آموزش دهیم تا زنده بماند حتی فرزندانم با وجود اصرار زیاد تمایلی برای ادامه این حرفه ندارند.
به گفته رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی گرمه هم هنرمندان این رشته بیش از ۶۵ سال سن دارندو طبق قانون به افراد بالای ۵۰ سال بیمه و وام بانکی تعلق نمی‌گیرد مگر اینکه فرزندانشان این هنر رادامه بدهند تا مورد حمایت قرار بگیرند، اگر قانون اجازه دهد بانک‌ها تمایلی به دادن وام به افراد بالای ۷۰ ساله‌ها را ندارند.
وحید محمودی فر می‌افزاید: ۳۰ تا ۵۰ میلیون با اقساط بلند مدت وام به افراد جوانی که به فعالیت هنری بپردازند تعلق می‌گیرد و بیمه هم می‌شوند.
خانم کاظمی یکی از بافندگان کلاه کرکی است که فقط به بافت کلاه اکتفا نکرده و علاوه بر آن، جلیقه، دستکش و ساق بند نیز بافته که مورد استقابل قرار گرفته و بازار فروش خوبی هم دارد، بخصوص روسیه و مناطق سرد سیر جهان
در حال حاضر تعداد صنعتگران این هنر پانصد ساله کلاه کرکی حدود ۴۰ نفر است که ۲۰ نفر از آن‌ها در شهر‌های ایور، گرمه و درق و جاجرم و مابقی در روستای راستقان راز و جرگلان و سایر نقاط استان فعال هستند که اگر حمایت نشوند این هنر به فراموشی سپرده می‌شود.
این حالیست که کلاه کرکی از یک طرف می‌تواند دامداری را مقرون به صرفه کند و از طرفی هنر اصیل ایرانی را به جهان مخابره کند.

نتیجه گیری: این هنر‌مندان با استفاده از ابزار کار سنتی، در کنار ایده پردازی نو می‌توانند جلوه ظاهری محصولات خود را قابل عرضه در سطح جهانی کنند ، زیبایی هنر ایرانی زبانزد خاص و عام است، هنری که می‌تواند ابزاری قدرتمند برای تولید ملی، صادارت و اشتغالزایی مردم باشد به شرط اینکه عناصر قدرت ملی سرزمین مان را بشناسیم.

نویسنده: سکینه خرمی 

پانوشت:
ابزار مورد نیاز برای تهیه کلاه کرکی
۱-پوست
۲-پودر صابون جهت شستشوی پوست‌ها
۴- خاکستر برای نرم نمودن و تلطیف پوست
۵- چرخ ریسندگی و ۵ میل چوبی برای بافتن
۶- برس برای پرداخت نهایی و بلند کردن پرز‌های سطح کلاه

کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ کلاهی به قدمت تاریخ