یلدا شبی برای هزاران خاطره سرخ

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز یزد، نزدیک به چند هزار سال است که آخرین شب پاییز یعنی شب یلدا که تاریک‌ترین و درازترین شب سال است توسط ایرانیان جشن گرفته می‌شود و آیین‌ها و رسومات مختلفی در این شب به یاد ماندنی در کنار هم سپری می‌کنند.

شب یلدا بلندترین شب سال که به زمان مابین غروب آفتاب از تاریخ ۳۰ آذر یعنی آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب ۱ دی ماه یعنی نخستین روز زمستان مربوط می‌شود؛ مصادف با انقلاب زمستانی در نیمکره شمالی می‌باشد به همین علت از آن تاریخ به بعد طول شب کوتاه‌تر و طول روز بیشتر می‌شود.

تاریخچه و پیشینه یلدا به زمان‌های بسیار گذشته برمی گردد، ولی مشخص نیست قدمت دقیق آن به چه زمانی تعلق دارد، بسیاری از باستان شناسان هفت هزار سال پیش را برای تاریخ شب یلدا مطرح کرده اند.

شب‌نشینی و دور هم جمع شدن در بلندترین شب سال در منزل پدر بزرگ و مادربزرگ، سنتی است که از دیرباز در فرهنگ مردمان یزد جایگاه ویژه‌ای دارد. میزبانان در این شب که از آن به عنوان شب چله یاد می‌شود با آجیل، هندوانه، انار و شیرینی سنتی یزد از میهمانان خود پذیرایی می‌کنند.

کرسی یزدی‌ها در فصل زمستان برپا بود، همه پای کرسی جمع می‌شدند و در شب یلدا که برای شب نشینی به خانه بزرگ تر‌ها می‌رفتند، گندم تفت داده یا به نام محلی «گندمک»، مغز گردو و آجیل، هندوانه و انار نیز پای همیشگی سفره‌های تنقلات شب یلدا بود.

یزدی‌ها در این شب خوراکی خاصی به نام آش شولی دارند که همچنان در خانواده‌ها مرسوم است و برای پخت آن برنامه دارند و حتما در شب یلدا در خانه‌ها بوی این غذای محلی به مشام می‌رسد.

با گذشت زمان، شب یلدا را همین خوراکی‌هایش جذاب کرده و در مناطق مختلف استان یزد همچون مناطق دیگر کشور، خوراکی‌های خاص این شب مرسوم است.

انار، هندوانه، ازگیل، به، پرتقال، نارنگی، خرمالو و ... از میوه‌هایی هستند که یزدی‌ها در شب چله از آن تناول می‌کنند، اما انار و هندوانه پای ثابت مهمانی‌های شب یلداست. انواع آجیل و میوه‌های خشک و برگه‌های زردآلود و هلو، نخودچی و کشمش نیز در سفره‌های شب یلدا خودنمایی می‌کنند.

در اغلب مناطق یزد مردم همچون سایر مناطق کشور، شب چله یا همان شب یلدا را در منزل یکی از بزرگتر‌ها می‌گذرانند، اما برای این که به صاحب‌خانه به خاطر خرید این همه خوراکی فشار اقتصادی وارد نشود، هر یک از مهمانان خرید یکی از این خوراکی‌ها را بر عهده می‌گیرند و صاحبخانه اغلب به طبخ شام می‌پردازد.

شام شب چله نیز در بسیاری از نقاط استان یزد شولی یزدی و فسنجان است و با توجه به اینکه شولی آشی با طبع خنک است، گرمی فسنجان را می‌گیرد و اصلا به خاطر تناول این همه آجیل‌های گرم، خوردن شولی نه تنها در شب یلدا بلکه در ایام نوروز نیز به یک سنت در یزد تبدیل شده است.

حافظ خوانی و شعر سرایی از دیگر آیین‌های شب یلدا بین مردم یزد است که پیرمرد‌ها و پیرزن‌ها برای بچه‌ها قصه می‌گفتند و برای تنوع بیشتر چیستان‌هایی مثل «عجایب صنعتی دیدم در این شهر که بی‌جان دنبال جان دار می‌رفت» مطرح می‌کردند که منظور "خیش شخم‌زنی" بود.

هدیه دادن به نوعروسان، دعوت نوعروس به مراسم شب چله، عیدی دادن به بچه‌ها و کوچک‌تر‌ها و بررسی مشکلات و گرفتاری‌های اقوام و تلاش برای رفع آن‌ها از دیگر رسومات ارزشمند این شب نشینی است.

شب یلدا آیین‌های ویژه دیگری نیز دارد. این شب برای عروس‌هایی که به قول یزدی‌ها زیر عقد هستند، بیش از دیگران هیجان انگیز است و رسم خنچه برون را برای عروس و دامادی که هنوز به خانه بخت نرفته اند؛ به جای می‌آورند.

اگرچه این رسم کمرنگ‌تر شده، اما هنوز هم هستند خانواده‌هایی که در شب یلدا سینی‌هایی را خنچه بندی می‌کنند و با انواع خوراکی‌های مرسوم به خانه عروس می‌برند.

متاسفانه در برخی مناطق این رسم زیبا بسیار افراطی برگزار می‌شود و خنچه برون شب یلدا را برای برخی خانواده‌ها به لحاظ اقتصادی سخت کرده است.

یلدا شبی برای خوشحالی و کنار یکدیگر بودن در بلندترین شب سال است، شبی که خانواده‌ها می‌توانند به دور از هیاهوی دنیای ماشینی و پردغدغه کنار هم باشند و از خاطرات قدیم بگویند و پیوند خانوادگی را تحکیم و تقویت کنند.

در این شب در جای جای استان یزد، هر کدام با رسم و رسوم خاص که در کل با هم اشتراکات فراوانی دارد، دور هم جمع می‌شوند و در سرمای زمستان، گرمای روابط را با سادگی و قناعت به خانه‌ها هدیه می‌دهند.