ثبت جشن‌ها و موسیقی نواحی ایرانی در میراث ناملموس زنده جادۀ ابریشم

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از روابط عمومی کمیسیون ملی یونسکو-ایران، جشن‌های چهارشنبه سوری، مهرگان، چله‌نشینی و شب یلدا، مهرگان و موسیقی نواحی ایران در نخستین نشست جهانی میراث زنده جاده ابریشم ـ که به میزبانی مرکز بین‌المللی اطلاعات و شبکۀ میراث فرهنگی ناملموس در آسیا و اقیانوسیه (از موسسات درجه ۲ تحت نظارت یونسکو ICHCAP-UNESCO) در کره جنوبی و موسسه بین‌المللی مطالعات آسیای مرکزی (IICAS) ایکاس در سمرقند برگزار شد، معرفی و ثبت شدند.

 نخستین نشست جهانی میراث زنده جاده ابریشم بر اساس مصوبۀ سومین نشست کمیته آماده سازی شبکه میراث زنده جاده‌های ابریشم، با حضور نمایندگانی از کشور‌های گسترۀ جادۀ ابریشم به ویژه ایران، کره جنوبی، ازبکستان، تاجیکستان، قزاقستان، قرقیزستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان، و همچنین متخصصان و پژوهشگران میراث ناملموس از دانشگاه‌های کشور‌های حوزۀ آسیا و اقیانوسیه در ۶ و ۷ آبان‌ماه ۱۴۰۰ با ارائۀ سخنرانی‌های علمی و بررسی میراث ناملموس جادۀ ابریشم، و پیرو آن، دومین نشست با عنوان بررسی و تصویب جشن‌ها ۱۹ آذر ۱۴۰۰ برگزار شد. 

در نشست نخست، پژوهشگران حوزۀ میراث ناملموس، از جمله دکتر الیزابت بلک استاد دانشگاه شهید بهشتی و دکتر هوو ـ سی ـ لی استاد دانشگاه هان‌یانگ کره جنوبی، به بیان اهمیت جشن‌ها به عنوان بخشی از مهم‌ترین میراث زندۀ کشور‌ها در جادۀ ابریشم بر اساس کنوانسیون میراث ناملموس یونسکو (کنوانسیون ۲۰۰۳) پرداختند و هرکدام از نمایندگان کشور‌ها نیز ضمن ارائه کلیاتی از قابلیت‌های فرهنگی، اجتماعی و جایگاه جشن‌ها، تصویب کردند که جشن‌های زنده در جادۀ ابریشم برای بررسی و تصویب در برنامۀ سال ۲۰۲۱ ارائه شوند و در سال‌های بعد دیگر مولفه‌های فرهنگی و میراث ناملموس بررسی و معرفی شوند.

دکتر حسن باستانی راد نمایندۀ کمیسیون ملی یونسکو و رابط ملی در برنامۀ جادۀ ابریشم یونسکو و رئیس مرکز پژوهشی جاده ابریشم دانشگاه شهید بهشتی، در این دو نشست جشن‌های ایرانی و موسیقی نواحی ایران را برای معرفی و تصویب در نخستین نشست جهانی میراث زندۀ ناملموس جادۀ ابریشم ارائه کرد. باستانی راد در سخنرانی نشست نخست (۶ آبان)، جایگاه و کارکرد گاهشمار (تقویم) خورشیدی ایرانی را به عنوان دقیق‌ترین و یکی از کهن‌ترین گاهشمار‌ها در جهان معرفی کرد که همچنان زنده و تقویم ملی، آئینی، رسمی و اداری ایران و برخی از کشور‌ها مانند افغانستان و همچنین تقویم فرهنگی بسیاری از کشور‌هایی است که جشن‌های ایرانی مانند نوروز، چهارشنبه‌سوری، یلدا و... را برگزار می‌کنند.

وی گفت: بی‌آنکه بسیاری از کشور‌ها و فرهنگ‌ها، از گاهشمار ایرانی به عنوان تقویم رسمی و ملی استفاده کنند، اما شماری از جشن‌های ملی، عمومی و مهم آنها، جشن ایرانی و بر اساس گاهشمار ایرانی است؛ از آن میان، ۱۲ کشور عضو رسمی باشگاه نوروز و حتی کشور‌هایی مانند مغولستان که جشن نوروز در میان شماری از اقوام آن‌ها برگزار می‌شود. این کشور‌ها جشن نوروز و دیگر جشن‌های ایرانی را بر اساس تقویم ایرانی پاس می‌دارند، اما تقویم رسمی آن‌ها تقویم خورشیدی ایران نیست و ممکن است از گاهشمار میلادی / گریگوری در نظام اداری خود استفاده کنند، در حالی که برآمده از تاریخ و فرهنگ آن‌ها نیست، اما گاهشمار ایرانی با فرهنگ این کشور‌ها پیوند عمیق‌تری دارد. 

باستانی راد همچنین اضافه کرد: زمانی که از جشن‌ها به عنوان میراث زنده جادۀ ابریشم صحبت می‌کنیم، شایسته است که بپذیریم جشن‌های ایرانی که منظم و به صورت فصلی و ماهانه برگزار می‌شده‌اند و هنوز هم در ایران و کشور‌های بسیاری از قاره‌های گوناگون برگزار می‌شوند، به صفاتی مانند کهن، متنوع، جهان‌گیر و زنده شناخته می‌شوند و یکی از راز‌های ماندگاری این جشن‌ها علاوه بر آنکه ناشی از تأثیرگذاری عمیق فرهنگی، پیوند جشن‌ها با طبیعت، فرهنگ، هنر، صلح، دوستی و تنوع اجتماعی و فرهنگی است، ریشه در آن دارد که در دقیق‌ترین گاهشمار جهان (گاهشمار خورشیدی ایرانی) معنا و مفهوم می‌یابند و از همین رو ایران جزو معدود کشور‌هایی است که تقویم رسمی و ملی آن هنوز زنده است. از این رو کشور‌های گوناگون مانند کشور‌های عضو باشگاه نوروز، جشن برخاسته میراث مشترک خود با فرهنگ، تاریخ و میراث ایرانی را متناسب با گاهشمار ملی، تاریخی و رسمی ایران برگزار می‌کنند، بی‌آنکه گاهشمار خورشیدی ایرانی، تقویم رسمی آن‌ها باشد.

مدیر علمی مجموعۀ از ایران چه‌م ی‌دانم و ویراستار کتاب‌هایی، چون شب یلدا، تاریخ نجوم در ایران، و جاده ابریشم، دقت علمی در تقویم خورشیدی ایرانی و کوشش‌های چند هزار ساله برای محاسبه و تصحیح آن از جمله در زمان حکیم خیام نیشابوری، را در پیوند با زمان دقیق برای برگزاری همین جشن‌ها، و از جمله نوروز (آغاز بهار و سال نو در گاهشمار ایرانی)، یلدا (بلندترین شب در گاهشمار ایرانی و جغرافیای ایران) و دیگر جشن‌های ایرانی دانست و اشاره کرد: ایرانیان گاه به طور منظم در هر ماه چندین جشن را به مناسبت‌های گوناگون برگزار می‌کرده‌اند و هنوز شماری از این جشن‌ها توسط همۀ ایرانیان و ملت‌ها و فرهنگ‌های گوناگون که ریشه مشترک با فرهنگ ایرانی دارند برگزار می‌شوند. مهم آنکه در ایران و دیگر کشور‌های پیرامونی آن در آسیا و اروپا و یا هر نقطه‌ای از دنیا مردم با هر اختلاف ساعتی که با زمان رسمی ایران باشند، دقیقاً بر اساس روز، ساعت، دقیقه و ثانیه آن در گاهشمار ایرانی و ساعت رسمی تهران، جشن‌هایی مانند چهارشنبه‌سوری، نوروز و یلدا را برگزار می‌کنند.

در این نشست‌ها که حداکثر ۵ جشن و یا رویداد در پیوند با جشن‌ها قابلیت ارائه و تصویب داشت، ایران با معرفی جشن‌های مهرگان، یلدا، سَده و چهارشنبه سوری حضور یافت و ۴ جشن ایرانی برای معرفی در مرکز میراث ناملموس کرۀ جنوبی و ایکاس و ارائه به سازمان یونسکو در راستای معرفی جهانی آنها، مورد تأیید و تصویب نمایندگان قرار گرفت.

همچنین جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران به عنوان تنها جشنوارۀ موسیقی در این نشست‌ها مورد تأیید و تصویب نمایندگان قرار گرفت.

نکتۀ مهم آنکه در معرفی جشنوارۀ موسیقی نواحی ایران ـ که در ۱۴ سال گذشته به صورت منظم برگزار شده‌است ـ مجموعه‌ای از ده‌ها گونۀ موسیقی اقوام گوناگون در ایران مانند عاشیق آذربایجان، کردی، لری، بختیاری، زار، ترکمنی، بلوچی، قشقایی، خراسانی، و گیلکی، مازندرانی، و... ارائه شده‌است. پیوند موسیقی نواحی ایران با جشن‌ها و تنوع موسیقی نواحی ایران، تنوع سازها، همچنین ایجاد تعاملات فرهنگی با کشور‌های همسایه از طریق موسیقی نواحی، از مهم‌ترین مولفه‌های ارائه شده از سوی ایران برای ثبت موسیقی نواحی در نشست مرکز جهانی میراث ناملموس سئول و مرکز مطالعات آسیای مرکزی ایکاس ـ سمرقند، بوده است.

از مهم‌ترین رخداد‌های این نشست‌ها آن بود که به پیشنهاد ایکاس قرار شد علاوه بر پرونده‌های ملی هر کشور، یک پرونده مشترک با نام «نوروز» نیز که پیش‌تر در میراث ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسیده است، توسط ایران به عنوان میزبان باشگاه و دبیرخانۀ جهانی نوروز تکمیل شود و علاوه بر جشن‌هایی که هر کشور ارائه کرده است، نوروز تنها جشنی است که از حوزۀ آسیا و اقیانوسیه شایستگی جشن فراگیر و جهان‌شمول را داشته است. 

در همین نشست مغولستان پیشنهاد کرد که خواهان پیوستن به باشگاه نوروز است، زیرا یکی از اقوام قزاق‌تبار در مغولستان این جشن را با همۀ مولفه‌های آن برگزار می‌کند.