بافت جدا تافته؛ اندر مصائب نوسازی بافت اطراف حرم مطهر رضوی

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما، مرکز خراسان رضوی، در روزهایی که دنیای ما کوچکتر بود وترس های ماهم کمتر، نفست که در هوای دم کرده اتاق تنگ می شد پنجره را باز می کردی و دل می سپردی به نورانیت طلایی گنبدی که در آبی آسمان می درخشید.

در آن روزها آرام می شدی به نوازش نسیمی که از سویش بر جانت می وزید و با خود می گفتی: چه سعادتی که در شهر بهشت و در همسایگی امام مهربانی ها زندگی می کنم.

مشهد مقدس همان شهری است که روزگاری از هر سو دری به خانه ی خورشید داشت.

• مشهد شهری برتر به اعتبار امام رضا (ع)

حدود هزار سال پیش یعنی 200 سال پس از شهادت حضرت علی ابن موسی الرضا(ع) شهر آهسته آهسته جای باغ آرامگاه را می گیرد؛ خانه ها و کاروان سراها کم کم سر بلند می کنند و مدرسه ها، مساجد، حسینیه ها و بازارها بتدریج در قالب یک بافت شهری نمایان می شوند.

مشهد به اعتبار امام رضا (ع) شهری برتر ار نوغان و سناباد و طابران می شود.

چه از زمان گوهرشاد که با ساخت مسجد فضای حرم مطهر رضوی را افزایش می دهد و چه در زمان شاه عباس که نخستین خیابان به سمت حرم مطهر رضوی کشیده می شود و چه در زمان نادر که مشهد پایتخت سیاسی کشور می شود.

 شهر مشهد همواره جایگاهی شایسته در حوزه فرهنگ، اندیشه و سیاست کشور داشته است، اما افسوس که این شهر هزار ساله درچند دهه اخیر  گرفتار نوعی توسعه  شهری شده که این توسعه ارزش های  بسیاری را بلعیده است.      

• سرآغازتغییرات در بافت پیرامونی حرم رضوی

حدود 400 سال پیش شاه عباس صفوی با ساخت خیابان شرقی غربی در شهر مشهد، سرآغازتغییر در بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی می شود و در سالهای بعد حاکمان ایرانی تغییرات دیگری در این بافت بوجود می آورند.

داریوش بور بور نخستین کسی بود که در سال 1353 طرحی را به همراه گروه طراحانش، موسوم به بور بور برای بافت اطراف حرم مطهر رضوی پیشنهاد می دهد.

بور بور می گوید:طرحی را پیشنهاد دادیم که نه تنها به هیچ  سرمایه ای از دولت،آستان قدس و شهرداری نیاز نداشت بلکه  طرحی سود آور هم بود.

وی ادامه می دهد: هرچند تخریب ها برای اجرای این طرح  در سال 1354 صورت گرفت اما به سبب اختلاف در دربار به سرانجام نرسید.

استاندار وقت خراسان هم در گفتگویی تلویزیونی در سال 1356  می گوید: از روزی که نقشه جامع مشهد به تصویب انجمن شهر می رسد، دوسال طول می کشد.

ولیان که نائب التولیت آستان قدس رضوی هم هست در ادامه  می افزاید: در این دو سال از ما بهتران می دانستند نقشه مشهد به چه سمتی پیش خواهد رفت کارها و منافع خود را انجام دادند و حالا پای خود را کنار کشیده اند.

• سالها طرح مسکوت می ماند

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در اوایل دهه هفتاد مسئولان وقت با توجه به مشکلاتی همچون وجود خانه های قدیمی، نامناسب بودن  شرایط برای حضور زائران و فرسودگی و ناپایداری بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی تصمیم برساماندهی این بافت قدیمی می گیرند،تا با توسعه اقتصادی، تسهیل امر زیارت، بازگشایی معابر جدید، افزایش سرانه فضای سبز و بهسازی مبلمان شهری، شرایط را برای رفاه  زائران و مجاوران بارگاه منور رضوی فراهم کنند.

در همان زمان سراج الدین کازرونی وزیر مسکن و شهرسازی وقت، نامه‌ای به رهبر معظم انقلاب می‌نویسد و با اجازه رهبری کار آغاز می‌شود.

رهبرانقلاب نیز با تاکید بر اهمیت فراوان طرح پیرامون حرم مطهر رضوی،  نکاتی را به مجریان طرح گوشزد می کنند که تأمین آسایش زائران، هماهنگی با آستان قدس رضوی و حفظ حقوق مجاوران حرم  از مهمترین این نکات است .

نخستین مدیر اجرایی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی می گوید: در آن زمان بیش از هزار جلسه با  کارشناسان در سطوح مختلف برگزار می شود.

محمد علی دهقانی می افزاید: در سال ۷۴  مشاوری بنام طاش با تاسیس یک شرکت نخستین طرح راهبردی اش را ارائه می دهد.

 وی می گوید: پس چهار سال کش و قوس های فراوان، سرانجام  طرح در سال ۷۸ به صورت رسمی در کمیسیون ماده ۵ و شورای عالی معماری و شهرسازی تصویب می شود.

نخستین مدیر بافت پیرامون حرم رضوی همچنین ادامه می دهد: در این طرح بافت اطراف حرم به دو بخش اصلی تقسیم می شود؛ یکی بخش عرفی که خدمات مربوط به زیارت و خدمات شهری در آن ارائه می شد و دیگری بخش قدسی که محدوده حریم حرم امام رضا علیه السلام است.

  در همان سال طرح دوباره بازنگری می شود و از لحاظ فنی تغییراتی در آن صورت می گیرد که تا یک سال پیش از این، با چالش های زیادی همراه بوده است.

• ناهماهنگی و چند دستگی عامل توقف طرح قدیم

 ناهماهنگی و چند دستگی صاحب نظران و مجریان این طرح تا کوچ اجباری ساکنان و مجاوران حرم و تخریب برخی از آثار تاریخی در این بافت موجب می شود که در سال ۹۶ شورای عالی معماری و شهرسازی طرح را متوقف‌کند و طرح دیگری جایگزین آن شود.

یکی از معضلات بزرگ طرح متوقف شده، نادیده انگاشتن ارتباط حرم و شهر بود چرا که این طرح، عملا ارتباط پیوسته و تاریخی حرم و شهر را نادیده گرفته بود. همچنین فقدان ارتباط روشن مسیرهای منتهی به حرم با ورودی های حرم نیز از دیگر معضلات این طرح بود.

مشاور طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی می گوید: در زمان اجرای طرح قدیم، زندگی مردم در بافت اطراف حرم تحت الشعاع حجم بالای تملک و تخریب قرار می گیرد بطوریکه شاهد کوچ اجباری حدود ۴۰ هزار نفر جمعیت ساکن در این منطقه بودیم.

خدایی، اختلاف بالای سرانه های خدمات عمومی با استانداردهای شورای عالی معماری و شهرسازی را از دیگر معایب طرح قدیم نوسازی اطراف حرم یا همان طرح تاش می داند و می گوید: این در حالی است که برخی از کاربری ها مانند تجاری در طرح یادشده در مقایسه با وضع موجود چندین برابر بوده است.

معاون وقت طرح و برنامه آستان قدس رضوی نیز در این باره می گوید: بلند مرتبه‌سازی و ایجاد فضاهای تجاری غیر متناسب درطرح قدیمِ نوسازی، مشکلات هویتی برای بافت اطراف حرم رضوی بوجود آورده بود.

 مرتضی فیروزآبادی می افزاید: رهبر معظم انقلاب در موافقتنامه اولیه به نوعی تاکید می کنند که نظر آستان قدس رضوی در این بهسازی باید مورد توجه قرار گیرد.

او ادامه می دهد: بافت اطراف حرم را نمی شود از حرم جدا کرد، چرا که این فضا باید کمک‌ کننده به زیارت زائر باشد و آن هم مستلزم هماهنگی و پیوستگی است.

• مطالبه گری دغدغه مندان 

شاید بتوان سال ۹۶ را نقطه عطفی برای تغییر در طرح اجرایی بافت اطراف حرم دانست. چرا که شورای عالی شهرسازی و معماری و برخی از دغدغه مندان،  مطالبه گری خود را به مدت سه سال ادامه می دهند.

یکی از مهمترین نامه هایی که، شاید نخستین بار در کشور برای یک معضل شهری با مشارکت طیف‏ ها و جناح‏ های فکری و سیاسی مختلف،  منتشر می شود، نامه ای است که در سال ۱۳۹۵ خطاب به سران سه قوه نوشته می شود و به امضای ۲۲۰ تن از نمایندگان مجلس شورای اسلامی و همچنین ۸۰ تن از علما و صاحب نظران می رسد.

 در این نامه از مسئولان خواسته می شود، روند گذشته اجرای طرح بافت پیرامونی حرم رضوی متوقف شود، هر چند که این نامه هم موجب نشد تا رفتار مدیران شهری مشهد در بافت اطراف حرم مطهر تغییر کند، چرا که در همان زمان یکی از نطق‌های رئیس شورای اسلامی شهر مشهد ، حمایت از حقوق مکتسبه در بافت اطراف حرم بوده است؛ و براساس آن از حقوق افرادی که در بافت پیرامونی حرم سرمایه گذاری کرده بودند، حمایت می شود؛ حقوقی که ساخته و پرداخته روندی غیرقانونی بود و باید بسیار پیشتر جلوی آن گرفته می‌شد.

در همین حال استاندار وقت خراسان رضوی در آبان ماه ۹۸ اعلام کرد: طرح جدید بازسازی بافت پیرامون حرم رضوی تا پایان همان سال با مشارکت وزارت راه و شهرسازی و شهرداری مشهد ارائه می شود و در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب می‌رسد.

• درخواست از رهبری برای پیگیری تخلفات

با توجه به این اتفاقات و حواشی بوجود آمده، نماینده مردم مشهد در مجلس شورای اسلامی  برای تظلم خواهی، نامه‌ای باامضای ۲۳۰ نفر از نمایندگان مجلس، خطاب به رهبرمعظم انقلاب منتشر می کند.

دربخشی از این نامه آمده است: ایستادگی در برابر قانون دانان قانون شکن که به دنبال خم کردن قانون و افزایش اختیارات غیرقانونی خود و صیانت از منافع عده‌ای قلیل به ضرر عامه مردم و نفی هویت تمدنی مشهد الرضا هستند با تصریح مجدد منویات نورانی حضرتعالی تحکیم خواهد شد.

• طرح قدیم با انبوه تخلفات و کم کاریها

نماینده مردم مشهد در مجلس شورای اسلامی همچنین می گوید: تخلفاتی در این طرح روی داده است که مقصر اصلی آن یک شخص نیست، ما در این بافت انبوهی از تخلفات مانند واگذاری پروژه ها به آدم های خاص، قراردادهای شبه دار و تغییرکاربری های بدون مجوز داریم.

 حجه السلام والمسلمین پژمان فر همچنین با بیان اینکه برخی از افراد حقیقی و حقوقی که روی این بافت کار می‌کنند نسبت به این موضوع کوتاهی و کم کاری کرده اند می افزاید: دربرخی  زمین‌هایی که به سرمایه‌ گذاران واگذار شد باید ابتدا تملک را انجام می‌دادند و پس از آن ملک را واگذار می کردند؛ مثلاً متولیان شهرداری  ملک یک خانواده‌ ساکن را به سرمایه‌گذار فروخته بود.

برخی از صاحبنظران شهری نیز طرح قدیم توسعه بافت پیرامون حرم امام رضا (ع) را یکی از بزرگ‏ترین، ناموفق‏ترین و در عین‏ حال گران‏ترین پروژه‏ های عمرانی کشور در چند دهه گذشته می‌دانند، طرحی که از آن به عنوان یکی از نمادهای تعارض و چالش بین مفاهیم و الگوهایِ بومی و مفاهیم و الگوهای تقلیدی از توسعه یاد می شود و از سوی دیگر با گلایه ‏های جدی و شکایات متعدد درباره رعایت نشدن حقوق مجاوران روبرو بوده است.

شهردار منطقه ثامن هم درباره روند اجرای طرح نوسازی این منطقه می گوید: در آغاز اجرای طرح نوسازی بافت فرسوده، در محدوده 360هکتاری منطقه ثامن، ۱۳ هزار پلاک وجود داشت که در مدت زمان اجرای طرح قدیم بیش از ۹ هزار پلاک تخریب شد.

حجازی با اشاره به اینکه در کنار این تخریبها تاکنون بیش از 205 پروژه سرمایه گذاری  و 13 طرح عمرانی اجرا شده است می گوید: در اجرای این پروژه ها و تملک ها بیش از 14 هزار میلیارد تومان نیز هزینه شده است.

وی ادامه می دهد: همچنین امکان انتشار اوراق مشارکت با سهم ۵۰ درصدی دولت و ۵۰ درصدی شهرداری برای طرح نوسازی و بهسازی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی در بودجه کشور فراهم شده است.  

• طرح جدید طرحی پخته و نمونه

شهردار سابق مشهد نیز می گوید: انتقاداتی درباره طرح قدیم نوسازی موسوم به طرح "طاش" وجود داشت و درپی آن ایده حرم شهر رضوی به عنوان ایده اصلاحی مطرح شد.

محمدرضا کلایی می افزاید: حفظ هویت شهر مشهد مرهون شبکه ارتباطی حرم مطهر و شهر است که در طرح های قبلی این ارتباط در نظر گرفته نشده بود اما در طرح جدید این ارتباط با احیای بافتهای تاریخی و مسیرهای تشرف پیش بینی شده است.

وی می گوید: به چالش کشاندن طرح قبلی و جمع آوری نظرات مختلف نیز به پخته تر شدن طرح جدید کمک کرد و آن را به طرحی نمونه تبدیل کرده است.

شهردار مشهد ادامه می دهد: در ١٤٣ پروژه طرح قدیم، مشکلاتی در خصوص حقوق مکتسبه وجود داشت که این دغدغه ها پس از مطرح شدن، بررسی و مرتفع شد.

کلایی می گوید: راهبرد طرح جدید مشخص و دغدغه حل نشده ای باقی نمانده است و باید همه پای کار اجرایی شدن طرح باشند تا اطراف حرم مطهررضوی به پهنه آماده کار و سرمایه گذاری با هدف خدمت به زائران و مجاوران تبدیل شود.

•  امتیازطرح جدید افزایش مشارکت مردمی

مشاور طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی نیز می گوید: املاک و زمینهایی در بافت پیرامونی حرم رضوی در اختیار شهرداری و دولت قرار دارد که درآمد ناشی از عوارض این املاک برای طرح جدید هزینه می شود.

جواد خدایی می افزاید: در طرح جدید حداکثر ارتفاع برای ساخت و سازها دربافت پیرامونی حرم ٢٣متر اعلام شده و سرانه خدماتی نیز افزایش یافته است.

طرح جدید حریم رضوی به همت دانشگاه تهران در زمانی کم و با راهبردی مشخص تهیه شد و در اسفند ۹۹ به تصویب رسید و در آن افزایش مشارکت مردمی در ساخت  و ساز و نوسازی بافت به یک امتیاز بزرگ تبدیل شده است.

با اجرای این طرح ۳ هزار پلاک که در تملک اجباری قرار داشت از تملک خارج شده است و نوسازی پلاک‌های باقیمانده به کمک ساکنان صورت می گیرد.

همچنین افزایش سهم اماکن اقامتی متناسب با گروه‌های مختلف درآمدی، افزایش سرانه فضای سبز و سایر کاربری‌های خدماتی نسبت به گذشته و احیای ساختارهای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی بافت از مهمترین نتایج طرح جدید است.

نویسنده وخبرنگار : مهدی رهنما

سردبیر: مریم یعقوبی