کاربردی کردن محتوای کتاب‌های درسی دانش آموزان

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ برنامه گفتگوی ویژه خبری سه شنبه، به مناسبت گرامیداشت روز معلم با حضور رئیس سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، دبیرکل جامعه اسلامی فرهنگیان و معلم برگزیده کشوری به گفتگو و بیان نظرات درباره کاربردی کردن محتوای کتاب های درسی دانش آموزان پرداخت.


دبیرکل جامعه اسلامی فرهنگیان بفرمائید در خصوص تغییرات محتوای کتاب‌های درسی نکته‌ای که به آن اشاره شده مبنی براینکه، موضوعاتی که نیاز نیست، ولی در کتب درسی به عنوان محتوا گنجانده شده و موضوعاتی که باید باشد، اما جایش در کتب درسی خالی است، نظام آموزشی ما با نظام آموزشی مطلوب و استاندارد چقدر فاصله دارد؟
علی کریمی فیروز جایی پاسخ داد: در معیار‌ها و مولفه‌های مختلف اگر قرار است آموزش و پرورش ما ارزیابی شود با آموزش و پرورش استاندارد و تراز جمهوری اسلامی فاصله داریم که باید تلاش کنیم این فاصله را کم کنیم، یکی از آن مولفه‌ها موضوع محتوای آموزشی است، رهبر معظم انقلاب اسلامی امروز در دو سه معیار ارزیابی کردند محتوای آموزش و پرورش را هم از مباحث آموزشی و هم از نظر تربیتی، معیار‌هایی که مقام معظم رهبری فرمودند یکی از ان‌ها موضوع نافع بودن است، این مطلب راجع به همه حوزه‌های دانشی چه آموزش و پرورش و چه دانشگاه موضوعیت دارد.

سوال: الان وضعیت نافع بودن کتب درسی چه نمره‌ای می‌گیرد و چه ملزوماتی نیاز است برای رسیدن به این موضوع است؟
علی کریمی فیروز جایی افزود: نافع بودن به این معنا که ما ببینیم امروز ضررویت جامعه ما چیست، کسی که در دوره دوازده ساله در این نظام فارغ التحصیل شود چه احتیاجاتی را دارد برای اینکه به عنوان یک شهروند امورات خودرا بگذارند نیاز به چه مهارت و دانشی دارد، نافع بودن به این معناست، که باید ببینم نظام آموزش و پرورش ما آیا محتوای درسی ما آن استاندارد‌ها را دارد یا خیر، اینکه فرمودید چقدر است بسته به رشته‌های مختلف و کتب مختلف دارد، منتهی، چون رشته خودم زبان انگلیسی است، و بعد در موضوع آموزش زبان کار کردم شما می‌دانید ما هم در موضوع زبان فارسی که یکی از بحث‌های جدی ماست، اینکه کسی که دیپلم گرفته می‌تواند نگارش زبان فارسی و ادبیات زبان فارسی را چقدر با آن آشناست این یک معیار است به اعتقاد ما امروز ما خیلی فاصله داریم، در موضوع آموزش زبان دوم همینطور اینکه ما زبان انگلیسی را الان داریم و البته می‌دانید الزام نیست باشد می‌توانیم زبان‌های دیگر دنیا را هم بگذاریم، موضوع زبان عربی که زبان دین ماست و طبق قانون اساسی زبان دوم کشور ماست زبان قرآن است که در زبان کتب درسی ما است، چقدر موفق بوده و کسی که دیپلم می‌گیرد و از این نظام خارج می‌شود آیا در این سه معیاری که عرض کردم، زبان فارسی که زبان مادری و رسمی ماست، زبان دوم انگلیسی یا زبان دیگری و زبان عربی که زبان قرآن است، این را می‌توانیم ارزش گذاری کنیم که کاملاً مشخص است که آموزش و پرورش ما با آن نقطه ایده آل چقدر فاصله دارد، معیار دوم جذابیت است.
سوال: یک دانش آموز وقتی فارغ التحصیل می‌شود با آن چیزی که مطلوب است و اثر گذاری که باید در آن داشته باشد، فاصله دارد، ساز و کار عملیاتی که باید کتب درسی را کاربردی کند و متناسب با نیاز درسی تعریف شود، چیست؟
معلم برگزیده کشوری گفت: بنده به عنوان یک معلم خیلی اوقات وقتی می‌روم سر کلاس درس دلم می‌خواهد نتیجه بگیرم، ولی وقتی می‌بینیم دانش آموز پایه دوازدهم حتی در خواندن و نوشتن فارسی مشکل دارد برای من سوال پیش می‌آید که کجای کارم اشکال داشته، خیلی اوقات با توجه به اینکه یک معلم هستم دلم می‌خواهد اگر ایرادی است سعی کنم من برطرف کنم، یکی از کار‌هایی که من شخصاً خودم انجام دادم برنامه درس ملی را خوانده ام و ببینم که تکرار‌هایی که در صحبت‌های اول هم بود به چه دلیل است در برنامه درس ملی می‌گوید ما وقتی می‌خواهیم یک محتوا را یاد بگیریم نظام را کامل می‌بینیم در یازده عرصه در طول ۱۲ سال بعضی مباحث تکرار می‌شود برای اینکه تثبیت شود، اما واقعیت این است که اتفاقی که می‌افتد ما سه مشکل داریم در اجرای آن، یعنی آن برنامه شاید وقتی در حالت فقط برنامه است اشکالی نداشته باشد، اما اولاً معلم ما برای آموزش خیلی اوقات یعنی برای اینکه برنامه درسی را اجرا کند مهارت را ندارد، چون آموزش درست به آن ندادیم.

سوال: محتوای ما بر اساس نیاز روز تعریف شده است؟ ایا بر اساس رشته‌های مختلف تعریف شده است؟
سحر اسماعیلی گفت: ما زمان کافی برای اجرای درست برنامه درسی نداریم‌ای کاش یک روز از کار ما را برنامه درسی در آن نمی‌گذاشتید و ما بتوانیم بر روی تثبیت آن کار کنیم و بتوانیم مهارت‌های زندگی را در کنار آن آموزش دهیم، یعنی ساعتی که برای آن‌ها دیده شده خیلی پر است، محتوای دانشی و حجم زیاد است، آنجایی که می‌خواستند حجم را کم کنند از جایی کم کردند که باز معلم برای اینکه مبحث ناقص نماند مجبور است خودش آن را ارائه دهد و عملاً همکاران ما زمان کم می‌آورند.

سوال: به اذعان کارشناسان حوزه تعلم و تربیت محتوای کتب درسی باید متناسب با نیاز روز باشد، الان ما چقدر این کاربردی کردن را در دستور کار قرار داده ایم، در اصلاحات و تغییراتی که در مقطع زمان مختلف چقدر به این نکته توجه می‌کنیم، آیا فقط شکل و ظاهر را تغییر می‌دهیم و به نوع نیاز توجهی نمی‌کنیم؟
علی لطیفی رئیس سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی در ارتباط تلفنی گفت: از مقام معظم رهبری تشکر می‌کنم بابت اینکه امروز با رهنمود‌های حکیمانه شان جامعه فرهنگیان را بهره‌مند کردند، ما در برنامه درسی ملی و در امر تحولات بنیادین آموزش و پرورش پیش بینی‌های خیلی خوبی را ناظر بر تغییر در محتوای آموزشی و ناظر به نیاز به محتوای آموزشی داشتیم، اما شاید بتوان گفت دو سه مانع یا مشکل را داشتیم که تا الان اتفاقی که باید می‌افتاده در محتوای آموزشی در کتاب‌های درسی و در مدارس اتفاق نیفتاده، اولین مشکل این بود که بعد از تدوین این اسناد فرایند عملیاتی سازی شان آن گونه که باید اتفاق نیفتاد به عبارت دیگر ما مقطع نیاز سنجی را به دلیل مختلفی که تغییر کتاب‌ها در آن سال شاهدش بود نتوانستیم به درستی انجام دهیم، برنامه‌های درسی و کتاب‌های درسی بدون انجام گرفتن یک نیاز سنجی همه جانبه و مناسب تنظیم شد.

سوال: وقتی کتاب‌های درسی تغییر می‌کند مسئولان وقت آموزش و پرورش عنوان میکنند که متناسب با نیاز جامعه و کشور تغییر می‌کند پس چرا الان اشاره می‌کنید که نیاز سنجی به درستی انجام شده است؟
لطیفی افزود: متناسب با نیاز سنجی یک مسئله نسبی است بنده هم عرض کردم نیاز سنجی به صورت جامع و فراگیر انجام نشد، بخشی از ان چیزی که مورد نیاز جامعه بود واقعا در تغییرات کتب درسی مورد توجه واقع شد، عرض بنده نیست که اصلا متناسب با نیاز نبود یا توجهی به این قصه نشد، ما کتاب‌هایی را در زمینه‌هایی مانند تفکر، سبک زندگی، سواد رسانه‌ای در سال‌های ۹۲، ۹۳ اوایل دهه ۹۰ که آن وقت مسئله سواد رسانه‌ای مانند امروز برجسته نبود، ما در آن دوره کتاب‌هایی را در این زمینه آماده کردیم و ارائه کردیم، اما یک اشکالی اتفاق افتاد که آن چیزی که متناسب با نیاز تولید شده بود نتوانست در مدرسه جاری شود، آن اتفاق دقیقاً همان نکته‌ای بود که همکار فرهنگی مان فرمودند اینکه برای معلم آموزش اتفاق نیفتاده، آموزش یعنی مجموع برنامه‌هایی که اسم آن را در ادبیات تخصصی داریم مجموع اتفاقاتی که معلم از جهت بینش و نگرش بفهمد که چه تغییری باید اتفاق بیفتد و در حال اتفاق افتادن است، وقتی این اتفاق به درستی اتفاق نیفتد کتاب‌های ما که می‌توانست نقطه تحول باشد، عملا بی ارزش و گم شد تناسب زمان با محتوای آموزشی وقتی به درستی در مدرسه محقق نشد آن فرصتی که باید معلمان و دانش آموزان بگذارند بر روی کتاب‌های تحولی گذاشته نشد و لذا دانش آموزان این احساس را نکردند و نمی‌کنند که متناسب با نیاز هایشان آموزش داده می‌شود.

سوال: به نظر می‌رسد هم دوستان در کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی هم از جامعه اسلامی فرهنگیان باید نکات تقویتی را داشته باشند بر روی آن چیزی که به عنوان یک مجموعه و محتوای تدوین شده قرار است تغییراتی را ایجاد کند و جایش را می‌دهد به یکسری موضوعات دیگر و این گم می‌شود در تغییرات؟
فیروزجائی گفت: در موضوع محتوای آموزشی که شاید بگوییم اصلی‌ترین معیار موضوع نیاز سنجی است، نیاز‌ها نو به نو و به روز است یعنی نیاز امروز ممکن است ۱۰ سال دیگر در اولویت نباشد این‌ها را ما نیاز داریم به یک تیم متخصصان ورزیده که هم بخشی از آن‌ها می‌توانند از درون دستگاه انتخاب شوند که به اعتقاد ما صاحب صلاحیت‌ترین افراد برای مشورت به سازمان پژوهش و برنامه ریزی درسی داریم، بر خود سازمان یک ترتیبانی را دارد در استان‌های مختلف.
سوال: چرا الان محتوا همچنان با نیازمان فاصله دارد؟
فیروزجائی افزود: فاصله دارد، ولی منطبق است، اما نیاز‌ها روز به روز عوض می‌شود، این را باید متشکل از افراد درون آموزش و پرورش باید همین معلمان نمونه که انتخاب می‌شوند این‌ها سرآمدان جامعه تعلیم و تربیت کشور هستند، هم عده‌ای از متخصصان دانشگاه‌ها باید باشند، مثلا فرد در رشته ریاضی می‌دانید ما دانشگاه‌ها الان رشته آموزش ریاضی داریم، یعنی علاوه بر رشته ریاضی خیلی رشته‌ها این شکل است در محیط زیست، فیزیک، در خود زبان انگلیسی هم آموزش داریم، یعنی یافته‌های علمی روز دنیا را در موضوع آن رشته خاص که چطور باید آموزش داده شود این‌ها همه در اختیار آموزش و پرورش است و باید آموزش و پرورش از این یافته‌ها استفاده کنیم.
سوال: مقام معظم رهبری امروز اشاره کردند که محتوای کتب درسی دانش آموز را سر نشاط و شوق بیاورد، فکر می‌کنید چند درصد کتب درسی این ویژگی را دارد و چقدر باید اصلاح شود؟
علی لطیفی گفت: ما در سازمان پژوهش برنامه ریزی آموزشی خصوصا در سال گذشته بعد از فرمایش حضرت آقا در اردیبهشت سال ۱۴۰۱ یک پروژه نیاز سنجی را اساساً​ شروع کرده ایم برای کسب نیاز‌های کنونی، نیاز‌ها بخشی نوع به نوع تغییر می‌کند و بخشی ثباتی دارند پروژه نیاز سنجی ما ارتباطی گرفتیم با بیش از ۳۰ مجموعه فرهنگی، تربیتی که گزارش ها، پژوهش‌ها و تحقیقاتی را در مورد مسائل آسیب شناسانه یا مسائل آینده نگرانه و وضعیت کنونی و آینده جامعه کودک و نوجوان و جوان ایرانی دارند بر اساس آن یک نظام نیاز‌هایی را استخراج کردیم و بر اساس باید کار پیش رود، ​، اما مسئله مهم همان نکته‌ای که فرمودید و ان هم این است که کتاب‌هایی در خصوص تغییر و تحول در آن‌ها یک نوع زمان بندی متفاوتی دارد بخشی از کتاب‌های درسی تغییر در آن‌ها تغییر‌های کوتاه مدت یکساله و دوساله، ​فرایند‌هایی هستند که وقتی شروع می‌شوند شاید چند سال طول بکشد که این فرایند استقرار پیدا کند مایکسری از تغییر‌های کوتاه مدت و فوری را داریم که معمولاً​این تغییرات هر ساله در کتاب‌های درسی سالی یکبار، ​دو سه سال یکبار اتفاق می‌افتد، اما الان کتاب‌های درسی در مقطعی هستند که باید به صورت کلی تغییر داده شوند ما معمولا در بازه‌های زمانی ۵ یا ۱۰ ساله شاهد تغییرات اساسی در کتاب‌های درسی هستیم، ​ عمده کتاب‌های درسی ما سررسید این تغییرات اساسی شان رسیده، ​به خاطر این پروژه نیاز سنجی که ما سال گذشته انجام دادیم و بعضی از پروژه‌های دیگر که الان در حال انجام هستیم زمینه این باز تغییر اساسی و جدی هستند که امیدواریم با گام‌های تکمیلی که امسال انجام می‌دهیم از همین امسال فرایند باز تعریف و تغییر کتاب‌ها را شروع کنیم.
سوال​: بر اساس نیاز سنجی‌هایی که انجام داده اید چه زمان اولین تغییرات اتفاق می‌افتد؟
لطیفی افزود: امیدواریم کتاب اول ابتدایی می‌دانید که تغییر‌ها باید این طور باشد که ما پایه به پایه بحث را پیش ببریم، بر اساس برنامه ریزی که داشته ایم بتوانیم برای سال ۱۴۰۳ اولین نسخه‌های اجرای آزمایشی کتاب اول ابتدایی را به لحاظ تناسب دیگر پایه‌ها را هم شروع کنیم البته متناسب با این تغییر‌هایی که در دوره ابتدایی اتفاق خواهد افتاد نسبت به باز طراحی متوسطه دوم و همچنین چارچوب جدول عناوین دروس که بسیار تاثیر گذار است در تغییر و تحول در خود محتوا انشاءالله ظرف امسال و نیمسال اول سال آینده اقدام کنیم.
فیروزجائی افزود: نکته دوم جذابیت است اینکه ما چقدر مثلا از ابزار‌هایی مانند اینکه ذهن دانش آموز را جذب کنیم مثلا موضوع قصه و داستان، امروز نظام‌های آموزش و پرورش موفق در دنیا نظام‌هایی هستند که در دوره ابتدایی به جای تکلیف محوری و تمرین محوری آمده اند از ابزار قصه گویی استفاده کرده اند. محتوا باید جذاب و گیرنده باشد یعنی طرف وقتی می‌خواند جذب شود، نکته دوم در شکل است اینکه این صحفه کاغذ به چه شکلی اگر قرار است تصویری به کار گیری اشود آن تصویر به چه شکلی باشد اگر قرار است نوشته‌هایی باشد نوشته‌ها در کجا قرار گیرند، ​موضوعی امروز در آموزش رشته‌های مختلف داریم به نام سفید خوانی، کجای صفحه باید سفید باشد، ​اگر قرار است نمودار و جدول و نقشه‌ای به کار گیری شود در طول یک کتاب درسی که حجم معینی دارد چه تعداد ما مجاز هستیم در طراحی صفحه از تصویر و بقیه موارد استفاده کنیم، بنابراین جذابیت دیداری و جذابیت شنوایی باید متونی به کار ببریم که از نظر شنیداری برای دانش آموزان جذبه داشته باشد و جلب کند.
سوال:​ جذابیت و شکل در کتب درسی چقدر است؟
اسماعیلی گفت: واقعیت این است که من امروز با توجه به اینکه روز معلم است می‌خواهم یکم از برنامه‌ها بیرون بیایم و واقعیت کف میدان و تجربه معلمان عرض کنم، ​ خیلی از برنامه‌های درسی ما به صورت بسته تعریف میشود یعنی یک محتوایی کتاب دارد و یک فعالیتی که معلم قرار است سر کلاس انجام دهد.
خانم اسماعیلی افزود: ما اگر سند تحول بنیادین را کامل اجرا کنیم شان و مقام معلم از جمیع جهات رعایت شود معلم انگیزه پیدا می‌کند دومین مسئله خیلی اوقات معلمان می‌خواهند کاری را انجام دهند دانش را ندارند، ​ قرار هم نبوده که دانش مثلا تولید محتوا داشته باشد، ​ما باید توانمند می‌کردیم پس دومین مشکل برای اجرا توانمندی همیشه آموزش نیست، ​می توانیم ابزار در اختیار قرار دهیم یعنی یک تیمی کنار معلم درس افزار‌ها را برایش آماده کند و معلم بر روی اجرا کار کند، ​سومین مسئله از اینجا به بعد به خصوص در شاخه فنی و حرفه‌ای و کاردانش یعنی هنرستان که ما خیلی بیشتر با آن مواجه هستیم بحث تجهیزات و فضا است اعم از فضای فیزیکی و فضای زمانی که معلم هم جایی داشته باشد برای اجرا کردن آن هم زمان داشته باشد برای اجرا، ​ تا زمانی که این چهار مورد نباشد شما بهترین کتاب را هم در اختیار معلم قرار دهید نمی‌تواند خروجی که شما می‌خواهید را تولید کند، ​کما اینکه یک معلم در یک مدرسه عشایری خروجی مطلوب می‌گیرد می‌شود همان دانش آموزی که امروز در بیانات مقام معظم رهبری دیدیم.
سوال:​ از نگاه مجلسی با توجه به سند تحول بنیادین، ​تجهیزات، مبالغ اعتبار‌هایی که در خصوص صحبت‌های خانم اسماعیلی کمک می‌کند به آموزش وکابردی کردن و جذابیت و بحث محتوای آموزشی مجلس چه کرده است؟
فیروزجائی گفت: ما در همین حوزه مهارت آموزی و تجهیزات هنرستان‌های کشور در یکی دو سال اخیر برای اولین بار ردیف‌های بودجه مستقل گذاشته ایم که برای دانشگاه فنی و حرفه‌ای کشور، ​برای سازمان فنی و حرفه‌ای و هنرستان‌های کشور، ​این اتفاق اولین بار افتاده برای اینکه بنیه تجهیزاتی هنرستان‌های کشور را تقویت کنیم، امروز آموزش و پرورش به فضل الهی تبدیل شده به مسئله اول کشور رهبر معظم انقلاب، ​ مجلس و دولت همه و همه در خدمت دستگاه تعلم و تربیت هستیم که نسل آینده را این دستگاه باید تولید و پرورش دهد.