تمهیدات و برنامه‌های فرهنگی حج ۱۴۰۲

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، متن گفتگوی مجری برنامه تلویزیونی صف اول با حجت الاسلام والمسلمین سید عبدالفتاح نواب؛ سرپرست حجاج ایرانی درباره تمهیدات و برنامه‌های فرهنگی حج ۱۴۰۲ به شرح زیر پاسخ داد:

مجری: حج امسال چه ویژگی یا ویژگی‌هایی دارد نسبت به حج سال‌های قبل؟
نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت: حج امسال یک ویژگی اش این است که افرادی که انتظار کشیدند برای تشرف و در حج ۹۹ ثبت نام کردند، ولی به دلیل کرونا دیگر نتوانستند مشرف شوند، سن شان بالای ۶۵ سال بود؛ همه و عمده آن‌ها در حج امسال حضور دارند و میانگین سنی زائران امسال نسبت به سال‌های قبل، درصد کمی بالاتر است. البته یک بخشی از آن مربوط به طول کشیدن خود ثبت نام تا حالاست. تقریباً کسانی که آخرین گروه ثبت نامی سال ۸۶ بودند تا مشرف شوند ۳۰ سال طول می‌کشد. یعنی بیش از ۹۷۰ هزار نفر همچنان در نوبت تشرف هستند و ۱۵ تا ۱۶ سال دیگر طول می‌کشد تا کسانی که ثبت نام کرده اند مشرف شوند. 

علاوه بر این ۹۷۰ هزار نفری که در صف تشرف داریم، نومستطیع‌های فراوانی هستند که اگر همین الآن برای ثبت نام اعلام شود، حدود چهار تا پنج میلیون نفر دیگر برای حج ثبت نام می‌کنند، بنابراین امیدواریم که کشور میزبان برای بالا بردن ظرفیت حج ترتیبی اتخاذ کند. هر چه ظرفیت حج بالاتر رود این ماندگاری افراد در نوبت کم می‌شود.

برای این که زائران بیشتری مشرف شوند و کمتر در صف بمانند سازمان حج و زیارت، بعثه مقام معظم رهبری و هیأت پزشکی تصمیم گرفتند که با حفظ کیفیت، کاهش خادم داشته باشیم، با این اقدام، امسال نسبت به سال ۹۸ حدود چهار کاروان زائر بیشتری داریم. البته تدابیر زیادی اندیشیده شده، مردم ایران انصافاً در همگرایی و همیاری نمونه هستند. توانمندان کاروان باید برای کمک به میدان بیایند و آمادگی خودشان را برای همکاری و همیاری به مدیران کاروان‌ها اعلام کنند، قبلاً در کاروان‌های ۱۸۰ نفره سه خادم فرهنگی داشتیم، اما براساس بررسی انجام شده، تصمیم گرفتیم برای هر ۹۰ زائر یک خادم فرهنگی در نظر بگیریم که برای ۱۸۰ نفر دو خادم فرهنگی نیاز داریم و به جایش یک زائر اضافه مشرف می‌شود و این کار درباره دیگر کار‌های ستادی و صفی انجام شده است. مثلاً در صف بعثه؛ مدیران کاروان، روحانیان کاروان‌ها هستند. صف سازمان؛ بخش‌های مدیر کاروان یا آشپزخانه‌ها و... هستند. در صف هیأت پزشکی هم خود آقایان پزشکان هستند که در هتل‌ها در خدمت زائر هستند یا در بیمارستان مدینه و بیمارستان مکه هستند. 

مجری: در سال‌های قبل، سهمیه ایران در حج خیلی بیشتر از این بود، زمانی که جمعیت ایران کمتر از حالا بود حتی صدهزار نفر هم سهمیه داشته ایم، آیا الان این ظرفیت وجود دارد؟ فضا را طوری می‌بینید که در مذاکره با مقامات دولت عربستان دوباره بتوانید این سهمیه را احیا کنید یا خیر؟
حجت الاسلام والمسلمین نواب: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در همه دنیا یک جهش جهانی در رابطه با گرایش به معنویت ایجاد شدو این جهش در جهان اسلام به سمت زیارت بود. در سال‌های قبل از انقلاب بیشترین زائری که از ایران عازم عربستان شده ۳۰ هزار زائر است​، اما وقتی که انقلاب پیروز شد ما تا سالی ۵۰ هزار نفر زائر هم فرستادیم، تا ۱۵۰ هزار نفر هم مشرف شده اند. عربستان متوجه شد که نمی‌تواند پاسخگو باشد، برای این موضوع ملاک و سرانه‌ای در نظر گرفت؛ سرانه هر کشور برای هر هزار نفر شهروند، یک نفر است. مثلاً ایران ۸۵ میلیون جمعیت دارد؛ ۸۵ هزار می‌تواند اعزام کند یا اندونزی بیش از ۲۲۰ تا ۲۳۰ میلیون جمعیت دارد تعداد زائرانشان ۲۲۰ تا ۲۳۰ هزار نفر است. این موضوع به تصویب سازمان کنفرانس اسلامی هم رسیده است.

فقط در چند سال ملک عبدالله پنج هزار نفر سهمیه مازاد بر سهمیه اصلی به ایران می‌داد که آن را هم مسئولان کشور در اختیار سازمان و... می‌گذاشتند که زائر بیشتری اعزام شود و کمک به زائر بود، اما سرجمع بخواهیم حساب کنیم ما اگر این فشاری که الآن روی ما هست، اگر این فشار با اضافه شدن سهمیه، شکسته می‌شد بسیار مطلوب بود. پیگیر هم هستیم، ولی در شرایط امسال بعید می‌دانم، چون زمانِ اعزام است، مثلاً امسال تا حالا به دلیل درگیری‌هایی که در سودان بود، آن‌ها نزدیک ۳۰ هزار زائر داشتند که نمی‌آیند، این موضوع می‌توانست کمکی باشد برای کشور‌های دیگر خصوصاً ایران که زائر زیادی در نوبت دارد. امیدواریم در سال‌های آینده اعزام زائرانی که در صف هستند سرعت بیشتری بگیرد. 

مجری: با توجه به این که زائران ایرانی بیشترشان اهل تشیع هستند، البته که اهل سنت هم داریم، چه توصیه‌هایی درباره ابعاد معنوی زائران اعزامی و ارتباطشان با مسلمانان دیگر کشور‌ها از جمله کشور‌هایی اهل سنت دارید؟
سرپرست حجاج ایرانی: قبل از سفر برای زائران جلساتی برگزار می‌کنیم، کسانی که مدینه قبل هستند، قبل از سفر ۱۰ جلسه برایشان برگزار می‌کنیم، به مدینه هم که مشرف می‌شوند، آن جا هم جلساتی دارند تا مُحرم شوند برای عمره تمتع شان به سمت مکه رهسپار شوند. برای کسانی هم که مدینه بعد هستند ۱۲ جلسه برگزار می‌کنیم که این‌ها باید بعد از این که از ایران رفتند بروند میقات محرم شوند و به مکه بروند، در نیازمندی‌هایی که برای زائر هست، یک بخشی مربوط به مناسک است؛ یعنی زائر باید توجیه شود اعمالی که می‌خواهد انجام دهد دقیق انجام دهد و از روحانیانی که خودشان سال‌ها تحصیلات حوزوی داشتند و آموزش‌های جنبی را نیز دیده اند و مکرر به سفر‌های عمره مشرف شده اند، از این افراد برای راهنمایی زائر استفاده می‌شود و زائران را در این جلسات راهنمایی می‌کنند. 

در حیطه آموزشی هم، مباحث مناسکی، اسرار و معارف، تاریخ اسلام و تا اندازه‌ای تفسیر برگزار می‌کنیم. علاوه بر اینها، مباحث اماکن اسلامی و شناخت اماکن را داریم؛ روحانیون کاروان‌ها مقداری هم عقاید و کلام آموزش می‌دهند، چون زائر باید مقداری اطلاعات مذهبی اش یا آن چه که فرا گرفته به روز شود، حتی برخی اوقات در مباحث احکام شرعی نیز نیاز است که با زائر کار کنیم. حتی در مسأله وضو و غسل را باید خوب یاد بگیرند، این‌ها در جلسات قبل از سفر بیان می‌شود. 

ترکیب کاروان‌هایی که داریم سه گروه است؛ یک گروه کاروان‌های شیعه هستند که تعدادشان هم تقریباً بیش از ۵۰۰ کاروان است. دیگری کاروان‌های اهل سنت هستند که تقریباً ۶۶ کاروان را شامل می‌شوند و یک کاروان هم داریم که مشترک است جمعی از اهل کاروان شیعه و جمعی اهل سنت هستند. این‌ها در شهر باهم هستند و زندگی مسالمت آمیزی می‌کنند. در ایران اسلامی هم اهل سنت حرمت شیعه را نگه می‌دارند و هم شیعیان حرمت آن‌ها را نگه می‌دارند؛ بنابراین همان کاری که برای شیعیان انجام می‌دهیم دقیقاً همان کار را برای اهل سنت نیز انجام می‌دهیم. یعنی در جلسه کاروان‌های روحانیون شیعه که دو گردهمایی در قم داشتند، دقیقاً همان برنامه در تهران در سالن آدینه برای روحانیون اهل سنت انجام شد. همان برنامه‌ای که برای روحانیان شیعه داریم، برای روحانیان اهل سنت هم داریم. همان خدمتی که برای زائر شیعه داریم، برای زائر اهل سنت هم داریم. غیر از این ها، برنامه‌های تقریبی دیگری هم داریم با مسلمانان دیگر کشورها. مسلمانان دیگر کشور‌ها در جلسات ما شرکت می‌کنند و با هم ارتباط دارند. ایران در جهان اسلام تنها کشوری است که افرادی از کشور‌های دیگر با رهبرش ارتباط دارند و مقلد رهبری هستند. این‌ها در برنامه‌های ما حضور پیدا می‌کنند و انتظار هم دارند که در برنامه‌ها راهنمایی شوند، کمک بگیرند و ما کمک شان می‌کنیم. هر کجا هم درخواست کمک کردند ما وظیفه خود می‌دانیم که به یاری آن‌ها برویم. حتی درخواست می‌کنند و ما برایشان روحانی می‌فرستیم، جلساتشان را اداره می‌کنیم و خدماتی هم به آن‌ها ارائه می‌دهیم.

مجری: زائران ایرانی در تعامل با مسلمانان سایر کشورها؛ چه شیعیان، چه اهل سنت و همین طور در تعامل با وابستگان به دولت عربستان، چه نکاتی را باید بدانند؟
حجت الاسلام والمسلمین نواب: در جلساتی که برای زائران داشتم یکی از تذکرات تعاون و همکاری در کاروان است که کاروان کارش راحت‌تر و سهل‌تر انجام بگیرد. مثلاً ما در اربعین بیش از سه میلیون زائر داریم که این‌ها باهم همکاری می‌کنند، مثلاً در حال پیاده روی؛ پزشکی که پیاده روی می‌کند، اگر کسی بیمار شود، کوله اش را بر می‌دارد و از دارو‌هایی که دارد به او می‌دهد و او را تیمار می‌کند و بهبودی حاصل می‌شود. گاهی برایش پرستاری می‌کند، اگر تزریق داشته باشد انجام می‌دهد. این شیوه؛ شیوه‌ای است که همه با هم تعاون و همکاری دارند. یک توصیه و تذکر دیگر، همگرایی است، همگرایی اسلامی، در شعار حج امسال، سه فراز دارد، فراز اولش؛ تحول قرآنی است، یعنی تحولی که بر مبنای دستورات و آیات قرآنی است. فراز دومش؛ همگرایی اسلامی است. ما باید با مسلمانان جهان همگرایی داشته باشیم، آن‌ها برادران دینی ما هستند، این‌ها کمک ما هستند، ما هم کمک این‌ها هستیم. ما وقتی با مسلمانان جهان همکاری می‌کنیم پیامبر گرامی اسلام از ما راضی می‌شوند و روح رسول الله خوشحال می‌شود. ائمه این طور بودند، این هم؛ همگرایی اسلامی است و سومین فراز این شعار؛ حمایت از مسجدالاقصی و قدس شریف است. 

ما برای همه گروه‌ها برنامه داریم، ضمن این که ارتباطمان با کشور‌های اسلامی و مسلمانان سایر کشور‌ها هم تنگاتنگ است. ما در مکه چند همایش برگزار می‌کنیم؛ یکی از همایش‌هایی مکه به نام فلسطین است که از کشور‌های مختلف، سخنرانان با زبان‌های مختلف عربی، انگلیسی، گاهی اوقات فرانسه صحبت می‌کنند و مقاله شان ارائه می‌دهند. 

مجری: درباره پرواز‌ها بفرمایید که ترتیبات کلی کار به چه صورت است؟
نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت: در گذشته بخشی از زائران ایرانی را پرواز‌های کشور میزبان منتقل می‌کرد، ولی از سال ۹۸، سال ۱۴۰۱ و امسال پرواز‌ها با ایران ایر انجام می‌گیرد. عربستان خواسته است کشور‌هایی که بیش از ۳۰ هزار زائر دارند باید طول زمان اعزامشان یک ماه باشد؛ یعنی یک ماه قبل از این که آخرین گروه وارد مکه شود، این‌ها زائرشان را اعزام کنند. معمولاً گروه‌هایی که وارد مکه می‌شوند، پنجم یا ششم ماه ذیحجه وارد مکه می‌شوند. یک ماه قبلش باید این‌ها مشرف شوند. اگر این هتل‌ها تأمین می‌شد ما می‌توانستیم بهتر زائرمان را ببریم، بعد از پنجم ذیحجه تا پانزدهم ذیحجه برگشت‌ها شروع می‌شود، یک ۱۰ روز هم آن جاست. این است که برای گروه اول بیش از ۴۰ روز می‌شود، ولی برای گروه‌های بعد آرام آرام این کمتر می‌شود و امیدواریم که بتوانیم با تدابیری که انجام می‌شود مدت ماندگاری زائر در کشور عربستان را کم کنیم. 

مجری: البته این هم جزو توصیه‌های مقام معظم رهبری بوده برای کاهش هزینه حج؛ اما موانعی داشت که شما به بعضی هایش اشاره کردید. 
حجت الاسلام والمسلمین نواب: این خیلی هزینه‌ها را کم نمی‌کند، چون ما هتل را در مکه؛ موسمی اجاره می‌کنیم؛ موسمش تا اول محرم است. وقتی که هتل را اجاره می‌کنیم، چه روز ۱۶، ۱۷ ماه ذیحجه چه آخر ذیحجه تخلیه کنیم، از نظر هتلی هیچ فرقی نمی‌کند، ما پول را کامل پرداخت کرده ایم، فقط تغذیه اش است که عددی نمی‌شود و یک جا‌هایی هم به نفع صاحب هتل می‌شود، ولی در جمع همه کشور‌ها همین طور هستند. ما تقریباً جزو کشور‌هایی هستیم که می‌خواهیم زائرمان کاملاً از فضا استفاده کند. برخی از کشور‌ها هستند دیر می‌آیند؛ مثلاً ماه ذیحجه که وارد می‌شوند؛ کل سفرشان ۱۴ روز است، مدینه شان هم یک شب است. در صورتی که ما زائرانمان مدینه شان خوب انجام می‌گیرد و مکه شان هم کاملاً می‌توانند استفاده و برای زمان خودشان برنامه ریزی کنند. 

مجری: اگر خادمان اجرایی کم شوند، شما از حجاج درخواست کمک کردید که وارد کار‌های اجرایی شوند و کمک کنند و این هم با فرهنگ ما سازگار و هم قابل انتظار است، اما جنبه‌های فرهنگی طوری نیست که از حجاج انتظار داشته باشیم در آن وارد شوند یا مشارکت کنند. در این باره چه تمهیدی اندیشیده شده است که احیاناً به جنبه‌های فرهنگی حج آسیبی نرسد و حجاج از آن چیزی که باید بهره بگیرند مثل احکام، مسائل شرعی یا مسائل اخلاقی جا نمانند؟

سرپرست حجاج ایرانی: وقتی که مردم توجیه شوند که باید از شرایط و وضعیت پیش آمده، بهتر استفاده کنند؛ این زمینه را بهتر از قبل جبران می‌کند، من اطمینان دارم و با شناختی که از مردم داریم وقتی مردم احساس کنند که باید خود به صحنه بیایند، بهتر در جلسات شرکت می‌کنند. به یک جلسه و دو جلسه شرکت بسنده نمی‌کنند بلکه در همه جلسات شرکت می‌کنند، چون می‌خواهند حجشان، برنامه و اعمالشان همه دقیق انجام بگیرد. یکی از کار‌هایی که در سال‌های گذشته زمانی که خود من خادم زائران بودم، انجام می‌دادیم، ساماندهی می‌کردیم. در کاروان‌ها نزدیک ۴۰۰ نفر روحانی داریم که زائر هستند. برخی شان روحانی کاروان هستند، ولی حالا از نظر شرط سنی به عنوان زائر مشرف شدند؛ این افراد که از قبل روحانی کاروان بوده اند، می‌توانند کمک کنند. تحصیل کرده‌هایی که داخل کاروان هستند، بسیاری از نیرو‌های آموزش و پرورش یا دانشگاه‌ها که تحصیلاتشان الهیات بوده و می‌توانند در برخی زمینه‌ها کمک کنند. ما برخی از کار‌ها را در کاروان به این عزیزان واگذار می‌کنیم، ساماندهی می‌کنیم، آن‌ها کمک می‌کنند، مثل یک خانواده بزرگ کار را انجام می‌دهند، وقتی از این کمک‌ها بیاید و کمک گرفته شود، قطعاً مشکلی نداریم. راهی نداریم. یا باید بگوییم که همه خادمان مثل قبل بیایند و زائرین نیایند، یا از زائران کمک بخواهیم، الآن تعداد دقیق را نمی‌دانم، چون هنوز نهایی نشده است، ولی می‌دانم که امسال چهار یا پنج کاروان زائر اضافه اعزام می‌کنیم، یک نفر که بیشتر بتواند اعزام شود کمکی است به جمع بندگان خدا که در نوبت هستند، معلوم نیست که این زائر که امسال مشرف می‌شود، اگر این اقدامات انجام نمی‌گرفت، شاید فوت می‌کرد، آن وقت از زیارت خانه خدا محروم می‌شد. این کار خداپسندانه است.

من اعتقاد دارم که وقتی که مردم توجیه شوند که باید امسال بیایند میدان، می‌آیند کمک می‌کنند. ما هر زمانی که رفتیم طرف مردم و از مردم خواستیم همکاری کنند، مردم می‌آیند میدان. این جا هم وقتی به مردم بگویند همیاری کنید، قرآن می‌گوید «تعاونوا علی البرِّ و التَّقوی» از بِرّ و تقوا در سرزمین وحی چه کاری بهتر است؟ از همه جای عالم بهتر است که در سرزمین وحی کمک کند؛ بِرّ و تقوا آن جا باشد. این همیاری‌هایی که انجام بگیرد، کار زائر به سهولت انجام می‌گیرد. هر کسی در کاروان بگوید مثلاً این فردی که سالخورده است و نیاز به کمک دارد فردی از کاروان بگوید مسئولیتش بامن، به مدیر هم می‌گوید، مدیر ساماندهی می‌کند. مدیر وقتی اطمینان دارد که این فرد آسیب پذیر یا سالخورده را می‌تواند کمک کند، خیالش جمع است، سریعتر می‌تواند کار را با آرامش و نظارت بهتر انجام دهد. ما هم دغدغه‌ای نداریم، چون می‌دانیم مردم می‌آیند میدان و کمک می‌کنند. اطمینان و ایمان داریم به همکاری مردم که همکاری می‌کنند و قطعاً اَجر دارند؛ یعنی وقتی یک روحانی مقداری بیشتر تلاش کند به جای آن روحانی که ما نیاوردیم، این روحانی تلاش کند اجر مضاعف می‌برد.

مجری: البته امکانات ارتباطی جدید هم کار را ساده‌تر کرده است، یعنی قبلاً همه این‌ها باید حضوری و رو در رو اتفاق می‌افتاد، الآن حجاج می‌توانند از یک ماه، دو ماه قبل ویدئو‌های آموزشی مربوطه را ببینند یا حتی مطالب و کتاب‌هایی را بخوانند که خیلی ساده‌تر در دسترس قرار گرفته است.

حجت الاسلام والمسلمین نواب: بله امسال برای عزیزان زائر هم کتابخانه سیار داریم، هر کاروان برای خود یک کتابخانه سیار دارد که این‌ها می‌توانند در ایامی که آن جا هستند از این کتاب‌ها استفاده کنند، کتاب را می‌برند استفاده می‌کنند و در آخر سفر هم این کتاب‌ها در اختیار زائر قرار می‌گیرد، هم از برنامه مجازی؛ هر کاروانی برای خود یک کانال دارد و افرادی که از موبایل‌های هوشمند استفاده می‌کنند می‌توانند این آموزش‌ها را ببینند. علاوه بر این‌ها ما در مکه و مدینه سه نوع جلسه داریم. جلسه انس و معرفت داریم؛ که یکی از سخنران‌ها در کاروان‌ها برای مردم سخنرانی می‌کنند. علاوه بر این، یک جمعی از قاریان جلسات انس با قرآن را در هتل‌ها برگزار می‌کنند. غیر از این برنامه‌ای برای روایتگری داریم. افرادی که توجیه هستند و با اماکن مکه و مدینه آشنا هستند برای زائر اماکن را توضیح می‌دهند، برنامه‌ها به گونه‌ای تنظیم شده که قطعاً جای آن یک نفری که نیست از نظر کار، فعالیت و برنامه پر می‌شود، ولی در عین حال مردم امسال همکاری بهتری داشته باشند، من اطمینان دارم همه شان بعد از سفر خوشحال می‌شوند که توانسته اند در سفر خدمت کنند.

مجری: با توجه به این که این نخستین حج بعد از توافق سیاسی بین دولت ایران و عربستان است، آیا حجاج مانند گذشته مراسم دعای کمیل را در بین الحرمین و مدینه منوره برگزار می‌کنند؟ آیا از نظر زیارت ائمه بقیع و بقیه ملاحظات انتظار داریم که کمتر در مضیقه و محدودیت باشند؟
نماینده ولی فقیه در امور حج و زیارت: از میان کارگزاران نظام عربستان مثل دیگر کشور‌ها افرادی هستند که همراه و هماهنگ هستند، افرادی هم هستند که برخوردشان برخورد سازنده نیست، در ایران هم هست، همه کشور‌ها این افراد را دارند. اگر برنامه‌ها به سمت قبل از قطع رابطه و همان کار‌هایی که قبل از قطع رابطه انجام می‌گرفته، برود، این یک کار برد- برد است؛ هم به نفع ما و هم به نفع آنهاست. وقتی زائر ما راضی از عربستان برگردد و آن‌ها زمینه حضور زائر و دعای کمیل پشت بقیع را برایش فراهم کرده باشند، می‌گوید دستشان درد نکند؛ راضی است، می‌گوید امسال این‌ها همکاری کردند، ما توفیق پیدا کردیم. بین مرقد پیامبر گرامی اسلام و ائمه مظلوم بقیع دعای کمیل را خواندیم و حال پیدا کردیم؛ زائر راضی است. وقتی که زائر از آن‌ها راضی باشد، برای آن‌ها توفیقی است. از این طرف برای ما هم خوب است که توانستیم خدمتگزاری بهتری به زائر داشته باشیم. این خدمت خوبی است که انتظار داریم دولتمردان کشور میزبان همکاری کنند؛ به نفع هر دوی ما هست. به هر حال در عربستان تعدادی از زائران کشور‌های دیگر از جمله ایران اسلامی در منا شهید شدند. هر کشوری مسئولیت زائر کشور‌های دیگر را باید به عهده داشته باشد، امنیتش را باید تأمین کند. این در رابطه با قَتیلُ الزَّحام و در رابطه با فقه برادران اهل سنت یک نکاتی دارد، این‌ها یک مسئولیتی دارد؛ نمی‌شد ما بگوییم این یک واقعه‌ای بود اتفاق افتاده، تمام شد. خانواده‌ها انتظاراتی دارند. این‌ها اگر انجام بگیرد، چیزی هم نمی‌شود، اما وقتی انجام بگیرد، این‌ها ممنون دار می‌شوند. این‌ها برای ارتباطات بین کشور‌ها و ملت‌ها بسیار تأثیرگذار است. این کار باید اتفاق بیفتد؛ این هم یکی از مسائلی است که باقی مانده است. ما مثلاً زائرمان الآن برای تشرف به مکه، کسانی که مدینه بعد هستند باید بروند جُحفه، محرِم شوند، بیش از ۳۰۰ کیلومتر باید از فرودگاه جده تا جُحفه بروند. ولی اگر این‌ها بتوانند در قَرنُ المنازل، محرِم شوند و در فرودگاه طائف پیاده شوند، کمتر از صد کیلومتر است. این کمک به زائر است. آن شعار‌هایی که در کشور میزبان است؛ «خِدمت الحاجِ شرفٌ لنا» می‌گویند خدمت کردن به زائر یک کرامتی است برای ما و واقعاً هم همین طور است. یعنی خدمت کردن به زائر در هر کشوری باشد؛ یک کرامتی است برای آن کشور، این یک لطفی است خدا در حق آن کشور کرده و من فکر می‌کنم اگر در این زمینه هم این همکاری اتفاق بیفتد به نفع زائر است و هر مقداری که برایشان مقدور باشد. ما جایی که برایشان مقدور نباشد که اصلاً راضی نیستیم. ما نمی‌خواهیم که به خاطر زائر ما آن‌ها در زحمت قرار بگیرند. ولی تا آن جا که برایشان مقدور باشد کمک کردند به زائر که این زائر راحت‌تر بیاید و اعمالش را انجام دهد. من فکر می‌کنم اگر هر چقدر در این زمینه کشور میزبان همکاری کند، رضایت زائر بیشتر جلب می‌شود و رضایت زائر که جلب شود؛ این سرمایه است.