روز قزوین از دریچه تاریخ

به گزارش خبرگزاری صداوسیما مرکز قزوین، روز نهم شهریور را روز قزوین برگزیده‌اند. چنانچه از اوراق تاریخ برمی‌­آید در این روز شاه تهماسب اول از روی شوق و نیاز قزوین را به عنوان دومین تختگاه صفویان برگزید. اما اگر بخواهیم منشا و دلایل این اقدام را در میان انگاشته­‌های مورخان بجوییم، باید به سال‌ها پیش و شاید به آن زمانی برگردیم که اسماعیل میرزا برای تصاحب تاج و تخت سلطنت ایران با مدعیان می‌­جنگید. در این زمان که او پناهنده دربار کارکیا میرزاعلی از فرمانروایان سلسله کارکیا در گیلان- بود، از سوی او، با قزوین و قزوینیان آشنا شد و با کمک او به قزوینی‌­ها که پس از تجربه حملات و غارت مکرر شهر از سوی بیگانگان از صدر اسلام تا زمان مغول و بعدتر از آن به دنبال حامی و مامنی بودند، نزدیک شد تا بتواند با استفاده از امکانات و مشروعیت در میان مردم شهر، سلطنت نوپایی برای خود دست و پا کند.

احتمالا از این زمان بود که به اهمیت قزوین به عنوان محور مواصلات اقتصادی و سیاسی و استراتژیک پی برد. از سویی در حوادث بعدی طول سلطنتش قزوین محل تجمع سپاه و فرستادن آن به مناطق جنگ با عثمانی بود. به گمان برخی از قزوین پژوهان شاه اسماعیل اول بود که قزوین را به عنوان دارالسلطنه برگزید یا لااقل آن را از مدت­‌ها پیش از مرگ تحت نظر داشت.
شاه اسماعیل اول در ۹۰۷ ه. ق در تبریز به تخت نشست. شهری که نزدیک به مرز ایران و عثمانی، در شمال غرب ایران بود. واقعه نبرد چالدران و تسخیر تبریز اثری بر روحیه شاه اسماعیل گذاشت که به اعتقاد برخی مورخان از حقارت آن دق‌مرگ شد. با این حال فکر انتقال پایتخت در اندیشه او بوده.

شاه اسماعیل اول در ۹۰۷ ه. ق در تبریز به تخت نشست. شهری که نزدیک به مرز ایران و عثمانی، در شمال غرب ایران بود. واقعه نبرد چالدران و تسخیر تبریز اثری بر روحیه شاه اسماعیل گذاشت که به اعتقاد برخی مورخان از حقارت آن دق‌مرگ شد. با این حال فکر انتقال پایتخت در اندیشه او بوده

میرتیمور مرعشی در تاریخ خاندان مرعشی، از تصمیم شاه‌اسماعیل برای انتقال پایتخت پرده برمی‌­دارد و گفت‌وگوی او با کارکیا سهراب که فردی کاردانش می‌­خواند را روایت می‌­کند که شاه با او به شور نشست و از تردیدش می‌گوید، برای اینکه همچنان در تبریز بماند یا هرات را به پایتختی برگزیند (که در آن زمان تختگاه ولیعهد بود) و نظر کارکیا سهراب را جویا می‌­شود و او نیز پاسخ می‌­دهد که شاه قزوین را به عنوان دارالسلطنه برگزیند.

اولئاریوس در سفرنامه‌­اش می­‌گوید: «اسماعیل بود که پایتخت را به قزوین منتقل نمود، زیرا او تمام ایام دوران سلطنت خود را در جنگ گذرانیده بود و کمتر فرصت داشت که در یک مکان و محل معلوم توقف کند. در هر حال همه متفق‌القولند که قصر سلطنتی قزوین و باغ آن که در جنب میدان بزرگ قزوین واقع شده به دستور شاه اسماعیل ساخته شده است این قصر در‌های متعددی دارد.» از تذکره شاه تهماسب اول نیز می‌­توان دریافت که شاه اسماعیل اول برای روز‌های اقامتش در قزوین دیوان­خان‌ه­ایی نیز در این شهر بنا کرده بود.

پس از مرگ شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب به تخت سلطنت تکیه می­‌زند. او در ۹۶۱ ه. ق تصمیم گرفت قزوین را رسما به عنوان دومین پایتخت صفویان انتخاب کند. برای این منظور، زمین‌های وسیعی که به اراضی «زنگی‌آباد» معروف است و در جایی که آن زمان شمال شهر قزوین محسوب می‌­شد از فردی به عنوان میرزا شرف جهان که از خوشنویسان و سیاستمداران بود، خریداری کرد. به دستور شاه معماران و هنرمندان از سرتاسر ممالک محروسه فراخوانده شدند تا طرح ساخت شهری را بیافرینند که به یمن نام امام ششم، جعفر صادق (ع)، «جعفرآباد» نامیدند. ساخت دولتخانه در شهر جعفرآباد دوره صفوی که امروزه احتمالا حوالی بازار بزرگ قزوین تا شمال محله بلاغی، و از سوی جنوب تا بخشی از خیابان منتظری و سبزه میدان از سوی شمال را در بر می‌گیرد، با عمارت‌­ها، کاخ‌ها و باغ‌های فاخر در ۹۶۵ ه. ق به اتمام رسید. امروزه جز یک کلاه‌فرنگی که احتمالا متعلق به شاه تهماسب اول است، و سردر عالی قاپو، مسجدی موسوم به پنجه‌علی و مسجد شاه (نبی)، خیابان دولتی (سپه)، آثاری در مسجد جامع عتیق و توصیف دولتخانه و عمارات و باغ‌­ها در کتاب‌ها و سفرنامه­‌ها، چیز زیادی از دولتخانه صفوی قزوین باقی نمانده است.

باری، برای انتقال رسمی پایتخت در دوره شاه تهماسب دلایل مختلفی برشمرده‌­اند. برخی نیز معتقدند هنوز آن طور که باید دلایل برگزیدن قزوین به عنوان دومین تختگاه صفویان بررسی نشده است. شاه تهماسب از سال نخست فرمانروایی‌اش در ۹۳۱ ه. ق بار‌ها به قزوین قشلاق کرد. او تا سال ۹۶۵ ه. ق ۱۶ قشلاق را در قزوین گذراند. از این رو، مورخان قزوین را اصلی‌ترین مقر زمستانی او دانسته‌اند. دل شاه پراندیشه از اوضاع مملکت که صحنه نافرمانی شورشیان از جمله برادر شاه القاص میرزا و تهدیدات عثمانی بود. می‌­گویند هر بار که قشلاق را در قزوین به سر می‌­برد، خبری از فتح و پیروزی به او می‌­رسید. به گمان مورخان، شاه قزوین را بر خود مبارک می‌­دانست. اما به نظر می‌­رسد پذیرفتن این دلیل ساده‌انگارانه باشد.

به گواه امراله صفری، مصحح تذکره شاه تهماسب، سه جنگ متوالی با عثمانی که هربار منجر به شکست شاه ایران شد، او را برآن داشت تا پایتخت را انتقال دهد. از سوی دیگر تهماسب طالبی در مقاله بررسی علل انتخاب قزوین به عنوان پایتخت در عصر صفویه قزوین را راه دسترسی آسان به شرق کشور معرفی می‌­کند که صحنه تاخت و تاز ازبکان شده بود. وینچنتو دالساندری، در سفرنامه‌­اش از فضای مذهبی و اجتماعی تبریز در اوایل سلطنت شاه صحبت می‌­کند که خود عاملی برای انتقال پایتخت بود. نبرد دو فرقه حیدری و نعمتی و ناتوانی شاه در فرونشاندن آن، وجود کدخدایان محلی که قدرتشان از شاه بیشتر بود، توصیفی است که از تبریز این دوره می‌­شود.

در میان همه دلایلی که برشمرده‌اند، باید اشاره کرد دلیلی که منجر شد قزوین حداقل از دوره ساسانیان در دوران باستان، تا صفویان در دوران اسلامی مورد توجه قرار گیرد، واقع بودن آن بر سر راه مواصلاتی شمال و جنوب و ارتباط میان شرق و غرب بوده است. قزوین کانال مناسبی برای برقراری ارتباط تجاری با روس‌­ها و اروپایی­‌ها بود و این خود دلیلی بر وجود کاروان­سرا‌ها و قیصریه­‌های متعدد در این شهر است.