نگاهی گذرا به زندگینامه ابوالفضل بیهقی،پدر نثر فارسی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، مرکز خراسان رضوی،ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی مشهور به "دبیر" در سال ۳۸۵ هجری قمری در قریه "حارث آباد"  "بیهق" (سبزوار کنونی)  دیده به جهان گشوده و آموزش ابتدایی را در بیهق و تحصیلات تکمیلی را در نیشابور گذرانیده است.

 

وی  به سبب علاقه وافر به نویسندگی به دربار غزنویان راه یافته و به دستیاری "خواجه ابونصر مُشکان" (صاحب دیوان رسالت محمود غزنوی) برگزیده شده و این استاد، بیهقی را محرم و یار نزدیک خود دانسته، چنانکه اسرار و اخبار دستگاه غزنوی را با او در میان می‌گذاشته است و این موضوع سرمایه ارزشمندی برای بیهقی در کتابت تاریخش بوده است.

 

بیهقی در دوران حکومت مسعود غزنوی، فرزند سلطان محمود، نیز دبیر دیوان رسالت بود و زیر دست "ابوسهل زوزنی" کار می‌کرد و در زمان سلطنت عزالدوله، عبدالرشید غزنوی در ۴۴۰ هجری قمری به طور رسمی ریاست دیوان رسالت را بر عهده گرفت و چندی بعد نیز به سبب دسته بندی‌ها و سعایت سخن چینان درباری، برکنار و زندانی شد.

 

بیهقی که در آن مقطع خود را نزدیک به روزگار بازنشستگی و دوران پیری می‌دید تصمیم گرفت حاصل تجربیاتش را در قالب اثری عظیم برای آیندگان به یادگار گذارد، لذا به سراغ یادداشت‌های خود رفته و از سال ۴۴۸ تا ۴۵۱ هجری قمری به تألیف این تاریخ پرداخت.

 

کتاب ارزشمند تاریخ بیهقی، که با نام‌های دیگری نظیر "تاریخ مسعودی"، "تاریخ آل سبکتکین"، "جامع التواریخ" و نیز "تاریخ آل ناصر" معروف است از اُمّهات نثر فارسی و یکی از منابع مهم و معتبر شناخت تاریخ ایران در دوره غزنویان است که باید اقرار کرد که این تاریخ آیینه شفاف و بی غبار روزگار غزنویان و بخش‌های شرقی ایران آن روزگاران است.

 

اثر بیهقی در شرح سلطنت آل سبکتکین در ۳۰ مجلد نگاشته شده که در آن از تشکیل دولت غزنوی تا اوایل سلطنت ابراهیم بن مسعود نوشته شده بوده است، اما اکنون تنها بخش اندک و محدودی از آن که به وقایع دوران سلطنت مسعود بن محمود غزنوی و تاریخ خوارزم مربوط می‌شود، موجود است.

 

تاریخ بیهقی، که با نام‌های "تاریخ مسعودی"، "تاریخ آل سبکتکین"، "جامع التواریخ" و نیز "تاریخ آل ناصر" معروف است از اُمّهات نثر فارسی و از منابع معتبر شناخت تاریخ ایران در دوره غزنویان است

 

بیهقی نه تنها یک مورخ است، بلکه در کتابش موشکافانه به مسائل اجتماعی و اوضاع جغرافیایی پرداخته و بیان و اثرش گنجینه‌ای ارزشمند از امثال و حکم و پند و اندرز است، اثر وی نوعی ادبیات و تاریخ ادبیات است که از متون کلاسیک به شمار آمده و سرشار از فنون بلاغت، آرایه‌های ادبی و نثری آهنگین است چنانکه وی را بحق در جایگاه پدر نثر فارسی نشانده است.

 

در باره اثر بیهقی بایست گفت که تاریخ بیهقی علاوه بر اینکه از منابع اصیل و دست اول عصر غزنوی است، همچنین منبع بسیار ارزشمندی برای شناخت حکومت‌های معاصرش از جمله سلجوقی، سامانی، صفاری و خلفای عباسی محسوب می‌شود.

 

وی در تاریخ نگاری خویش، بر خلاف آنچه که مرسوم بود، بدون ترس و واهمه ضعف پادشاهان و سلاطین را گوشزد کرده و در برابر گردنکشان سر اطاعت نداشت، حقیقت و حق مطلب را بی هیچ ملاحظه‌ای بیان نموده و در اصول تاریخ نگاری دیدی دقیق و نقدی علمی داشت.

 

تاریخ مسعودی، دارای اشارات و اطلاعات بی نظیری از تشکیلات دیوانی ایران آن دوره است، بیهقی در منصب دیوانی خود یاداشت‌ها برمی‌داشت و از اسناد رسمی دیپلماتیک برای خود نسخه‌ها تهیه کرده بود که در موسم خانه نشینی آن‌ها را تنظیم کرده و در قالب یک راوی منصف، بی غرض و بی طرف، برای آیندگان به یادگار گذاشته است.

 

وی در تاریخ خود به دفاع از جامعیت کارش پرداخته و به درستی ادعا کرده است که "داد تاریخ را به تمامی داده است" و در جایی از کتابش نوشته است: "می خواهم که داد این تاریخ به تمامی بدهم و گرد زوایا و خبایا برگردم، تا هیچ چیز از احوال پوشیده نماند و اگر این کتاب دراز شد و خوانندگان را از خواندن ملامت افزاید، طمع دارم به فضل ایشان، که مرا از مبرمان نشمرند".

 

 

محمدجعفر یاحقی عضو فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی درباره بیهقی میگوید: اثر ارزشمند تاریخ بیهقی در کنار شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی، از بزرگترین آثار ادبی زبان فارسی است که یکی در نثر و دیگری در نظم، بر تارک ادبیات ایران زمین می‌درخشند.

 

محمدجعفر یاحقی افزوده است: چتر فرهنگی فراگیر بیهقی، منطقه خراسان بزرگ و جهان فارسی زبان روزگار مولف را به تمامی فرامی‌گیرد و این میراث مشترک بشری بین اهالی ایران، افغانستان، تاجیکستان و حتی هندوستان، نامبردار است و از این جهت اثری فراملی به شمار می‌آید که می‌تواند در تحکیم روابط منطقه‌ای نقش مؤثری داشته باشد.

درگذشت بیهقی در  سال ۴۷۰ ه‍.ق در غزنین ثبت شده است.