توجه نمایندگان مردم به مدیریت طوفان‌های گرد و غبار

گزارش مکتوب - مرجان شریف زاده

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، در روند بررسی جزئیات لایحه برنامه هفتم توسعه در مجلس شورای اسلامی، نمایندگان مردم در نشست علنی نوبت دوم روز
چهارشنبه سوم آبان ۱۴۰۲، با ۱۴۶ رأی موافق، ۹ رأی مخالف و سه رأی ممتنع از مجموع ۱۹۲ رأی، با ماده الحاقی (۱) این لایحه، موافقت کردند.

بر اساس ماده الحاقی (۱) این لایحه، سازمان حفاظت محیط زیست مکلف شده است به منظور تثبیت کانون‌های تولید گرد و غبار، برنامه‌های کوتاه مدت و میان مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گرد و غبار در کشور را در قالب برنامه جامع مقابله با پدیده گرد و غبار و برنامه عمل دستگاه‌های اجرایی مرتبط، تهیه نماید و به تصویب هیئت وزیران برساند.

گفتنی است اولین آیین نامه گرد و غبار تحت عنوان «آیین نامه آمادگی مقابله با آثار زیانبار پدیده گرد و غبار» در سال ۱۳۸۸ ابلاغ شد. با توجه به تجربیات حاصل از اقدامات اجرایی و مطالعاتی در کشور، در برنامه ششم توسعه (مصوب اسفند ۱۳۹۵)، در بخش ۹ ماده ۳۸ مربوط به احکام محیط زیست و منابع طبیعی، دولت موظف به ارائه برنامه جامع مقابله با ریزگرد‌ها حداکثر تا پایان سال اول اجرای قانون برنامه ششم و اجرای عملی و مؤثر آن از سال دوم اجرای این قانون شده بود.


آیین نامه اجرایی آمادگی مقابله با پدیده گرد و غبار نیز تیر سال ۱۳۹۵ به تصویب هیئت وزیران رسید که بر اساس آن، به منظور ایجاد آمادگی ملی، مدیریت و مقابله با آثار زیانبار پدیده گرد و غبار در کشور و ایجاد زمینه همکاری‌های منطقه ای، ستاد مقابله با پدیده گرد و غبار با مسئولیت رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تشکیل شد.

اعضای این ستاد علاوه بر معاونان ذی ربط سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت و برنامه ریزی، وزارتخانه‌های کشور (سازمان مدیریت بحران)، جهاد کشاورزی (سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری)، نیرو، نفت، راه و شهرسازی (سازمان هواشناسی)، امور خارجه، دفاع و پشتیبانی نیرو‌های مسلح، علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت درمان و آموزش پزشکی، صنعت، معدن و تجارت (سازمان زمین شناسی)، آموزش و پرورش، معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری و سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران هستند.


آن گونه که طهماسبی بیرگانی دبیر ستاد ملی سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار گفته است، این ستاد در دو سال اول فعالیت دولت مردمی، علاوه بر برگزاری ۱۵ جلسه ستاد ملی و ۱۲ جلسه کارگروه تخصصی ملی مقابله با پدیده گرد و غبار، مجموعاٌ ۸ هزار و ۱۵۰ میلیارد ریال اعتبار به منظور مقابله با آثار مخرب گرد و غبار برای ابلاغ به دستگاه‌های اجرایی در نظر گرفت؛ بدین ترتیب که در اجرای قانون بودجه سال ۱۴۰۰ اعتباری معادل ۲ هزار و ۴۵۰ میلیارد ریال برای مقابله با آثار مخرب گرد و غبار به دستگاه‌های واجد اعتبار اختصاص یافت که یک هزار و ۸۰۶ میلیارد ریال سهم اقدامات اجرایی و ۶۴۰ میلیارد ریال سهم پایداری شبکه‌های برق بود.

در سال ۱۴۰۱ نیز مبلغ ۲ هزار و   ۷۰۰ میلیارد و در لایحه بودجه ۱۴۰۲، مبلغ ۳ هزار میلیارد ریال اعتبار برای مقابله با آثار تخریبی گرد و غبار در نظر گرفته شد.
عمده‌ترین اقداماتی که ستاد ملی مقابله با گرد و غبار طی سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ صورت داده عبارتند از:
• انجام ۹۳ هزار هکتار عملیات نهالکاری، بوته‌کاری، مراقبت و آبیاری سنواتی در کانون‌های غبارخیز کشور
• انجام ۶۱۰ هزار هکتار عملیات حفاظت، قرق و مدیریت چرای دام و خرید حقوق عرفی در مراتع با پتانسیل غبارخیزی
• انجام ۲۷۰ هزار مترمکعب عملیات لایروبی انهار و بهسازی مسیل‌ها به منظور آبرسانی به تالاب‌های با منشاء گرد و غبار و مرطوب‌سازی دشت‌های با حاکمیت غبارخیزی
• انجام حدود ۴۰ هزار هکتار عملیات مدیریت روان آب به منظور افزایش رطوبت خاک و توسعه پوشش گیاهی
• راهبری، تأمین و تجهیز بیش از ۶۵ ایستگاه اندازه‌گیری و پایش گرد و غبار در کشور
• انجام ۱۰۰ هکتار عملیات مالچ پاشی توأم با نهالکاری با استفاده از مالچ‌های سازگار با محیط زیست در قالب اجرایی آزمایشی در پنج استان کشور
• برگزاری اجلاس سران محیط زیست کشور‌های همجوار و اسلامی تحت عنوان "نشست منطقه‌ای وزیران محیط زیست برای آینده‌ای بهتر " با حضور ۱۱ کشور و نهاد‌های بین المللی شامل سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (UNESCO)، سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (FAO)، مرکز آسیا و اقیانوس آرام برای توسعه اطلاعات مدیریت بحران (APDIM)، کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای آسیا و اقیانوسیه (ESCAP)، برنامه عمران ملل متحد (UNDP) و اتخاذ تصمیماتی در مورد انجام اقدامات عملی در چارچوب برنامه‌های عمل، احداث کمربند سبز، تدوین همکاری‌های فرامرزی در قالب ایجاد کارگروه فنی و ایجاد صندوق منطقه‌ای برای حمایت مالی از طرح‌های مشترک مقابله با گردوغبار (تیرماه ۱۴۰۱)
• برگزاری نشست تخصصی با موضوع گرد و غبار در حاشیه اجلاس وزیران در تیر  امسال با حضور کشور‌ها و نهاد‌های بین المللی مشارکت کننده در اجلاس و از جمله ESCAP، APDIM و ECO (سازمان همکاری اقتصادی اکو)
• امضای پنج سند تفاهم همکاری با کشور‌های امارات، عراق، سوریه، ترکمنستان و ارمنستان به منظور اجرای عملیات میدانی مقابله با پدیده گرد و غبار در قالب سفر به کشور‌های عراق، سوریه و کویت و پیگیری توافقات انجام شده در راستای گرد و غبار
• معرفی کارشناسان دستگاه‌های اجرایی مرتبط برای اعزام به کشور‌های عراق و سوریه به منظور بازدید و شناخت میدانی کانون‌های تولید گرد و غبار و انجام اقدامات عملیاتی و اجرایی
• امضای سند آغازین ایجاد صندوق مشترک منطقه‌ای با عنوان همکاری‌های منطقه‌ای برای مقابله، کاهش آثار و سازگاری با پدیده گرد و غبار در غرب آسیا در راستای ایجاد صندوق مشترک منطقه‌ای که در تاریخ ۱۴ آذر  ۱۴۰۱ در حاشیه همایش ملی حفاظت از خاک، صنعت و امنیت غذایی در بندر سیراف بوشهر به مناسبت روز جهانی خاک به امضای طرفین رسید.
• همکاری در برگزاری اولین کنفرانس ملی دیپلماسی و چالش‌های برون مرزی در محور توفان‌های گرد و غبار توسط وزارت امور خارجه با عنوان کمیته راهبری و علمی
• برگزاری کنفرانس بین المللی مقابله با گرد و غبار با همکاری سازمان ملل متحد با حضور حداقل ۵۰ کشور جهان (شهریور ۱۴۰۲)
• طراحی و ساخت بیش از ۱۰۰ دستگاه اندازه گیری غبار ریزشی (فعال و غیرفعال) به منظور تکمیل شبکه پایش گرد و غبار کشور شامل اجزاء درشت گرد و غبار و بررسی و آزمون از نظر مقدار و نوع ترکیبات (فیزیکی و شیمیایی) آلاینده‌هایی که با خود حمل می‌نماید.

یکی دیگر از اقدامات مهم و قابل توجه ستاد ملی مقابله با گرد و غبار، امضای تفاهم نامه با کشور عراق برای اجرای طرح‌های آزمایشی مشترک برای مقابله با گرد و غبار بوده است.

با توجه به این که گرد و غبار برخاسته از عراق زودتر به ایران، به ویژه استان‌های خوزستان، ایلام و کرمانشاه می‌رسد و کانون‌های گرد و غبار آن ۲۴ میلیون هکتار است، این همسایه غربی، در اولویت نخست اجرای برنامه عمل زیرمنطقه‌ای مقابله با گرد و غبار قرار گرفت و طبق تفاهم صورت گرفته، مقرر شد در چهار استان ذیقار، المثنی، واسط و میسان در عراق و دو استان ایلام و خوزستان طرح‌های مقابله‌ای مشترک اجرا شوند.

در حوزه مطالعات و تحقیقات کاربردی نیز طرح‌های پژوهشی ستاد ملی مقابله با گرد و غبار، دو سال پیاپی موفق به کسب عنوان مقام برتر طرح‌های مطالعاتی در حوزه محیط زیست از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری شده است؛ سال ۱۳۹۹ پژوهش "برآورد خسارت‌های ناشی از گرد و غبار به منابع زیستی و اقتصادی" و سال ۱۴۰۰ پژوهش "مطالعه و راه اندازی شبکه پایش غبار اتمسفری".

بر اساس مطالعاتی که ستاد ملی سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت مقابله با پدیده گرد و غبار با همکاری سازمان‌های زمین شناسی، هواشناسی و جنگل‌ها انجام داده، مساحت کانون‌های غبارخیز در ایران بالغ بر ۳۵ میلیون هکتار و پراکنده در ۲۳ استان است و مساحت کانون‌های غبارخیز خارجی در اطراف ایران، حدود ۲۷۰ میلیون هکتار برآورد شده است که سیاست گسترش دیپلماسی زیست محیطی برای مهار گرد و غبار و مقابله با کانون‌های غبارخیز را ضروری و البته راهگشا می‌نماید.