آجرچینی دزفول، نماد شکوه و هویت معماری اصیل ایرانی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای استان خوزستان، خوون چینی (آجرچینی) کاربرد تزیین آجر است و از ضخامت آن در ایجاد انواع گره‌های زمینی در پیشانی نما استفاده می‌شود، به نقلی دیگر خوون چینی آرایش ساختمان است که در آن، آجرکاری از قطعات مختلف آجر و کنار هم قرار دادن آنها برای ایجاد انواع گره‌های تزیینی استفاده می‌شود.

این شیوه آجرچینی در شهر‌های دزفول و شوشتر به وجود آمده‌است و در دوره صفویه توسعه یافته و تا اواخر دوران قاجاریه و پهلوی اول ادامه یافته است.

در هنر و معماری ایران قدیم نیز واژه خوون بسیار مشهور بوده است، اما در سده‌های اخیر در زبان فارسی روان، ناشناخته مانده‌است. واژه (خوون) یک نامگذاری در هنر معماری ایرانی است و به نگاره‌های زینتی موزاییک مانندی که بر پیشانی بنا می‌ساختند گفته می‌شده است.

در خوون‌های موجود شهر دزفول کلمه علی بیش از دیگر نوشته‌ها به چشم می‌خورد که نشانگر اعتقادات مذهبی سازندگان این آثار است.

حمیدرضا خادم رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی دزفول اظهار داشت: خوون چینی یکی از تزیینات دوران قدیم برای ساختمان‌ها بوده است که با گذر زمان این هنر معماری در حال فراموشی بود.

وی افزود: اداره میراث فرهنگی دزفول با کمک انجمن‌ها و دوستداران بافت قدیم و معماری اصیل ایرانی اقدام به برگزاری ورکشاپ‌هایی کرده است که با استقبال مردمی همراه بوده و اکنون این معماری در ساختمان‌های بافت قدیم و حتی بافت‌های جدید نیز استفاده می‌شود.

خادم ادامه داد: این هنر آجرچینی زیبا در طرح‌های ساختمانی استفاده می‌شود و دوباره در حال احیا شدن است.

علاقه‌مندان زیادی در حال فراگرفتن این معماری اصیل هستند، استاد امیر قانعی یکی از استادکارانی است که در این مدت تلاش زیادی برای ترویج این هنر زیبا انجام داده است.

او که از حدود ۱۴ سال پیش به صورت تجربی این شغل را فرا گرفته است، می‌گوید: آجرچینی، نوع چیدن و قرارگرفتن آجر در بنا است که یکی از مهمترین وپرکاربردترین معماری ایرانی را تشکیل می‌دهد و باعث شده معماری ایران به عنوان یکی از غنی‌ترین سبک‌های معماری جهان معرفی شود.

امیر قانعی از رسیدن این شغل به صورت سینه به سینه به خود می‌گوید و عنوان می‌کند: دزفول با داشتن خاک حاصلخیز اقلیم مناسبی برای پخت آجر دارد به طوری که تمامی بنا‌های گذشته این شهر آجری بوده و دزفول به شهر آجر معرفی شده است؛ این ویژگی منحصر به دزفول است، زیرا در شهر‌های دیگر از جمله شوشتر از مصالح دیگری نیز استفاده شده است.

این استاد آجرچینی، برای مرمت بنا‌ها از آجر‌های پخته‌ای که از یزد و قم تهیه می‌کند در قالب‌های ۲۰ در ۲۰ سانتی متر با ضخامت سه یا ۴.۵ سانتی متر استفاده می‌کند؛ از آجر‌هایی با ضخامت سه سانتیمتر برای دیوارچینی و از آجر‌های ۴.۵ سانتی متری برای کف‌پوش و اجرای پوشش، طاق و گنبد هتل‌ها و عمارتها.

به گفته قانعی، معماری خاص دزفول جذابیت‌های خاصی در چیدمان آجرها، سابات و شوادون‌ها در کنار نقوش آجری متنوع دارد که هر کدام مفهوم خاصی دارند و می‌توانند زمینه جذب گردشگر را فراهم آورند البته اگر شهر دزفول از کوره برخوردار باشد و بتوان آجر با کیفیت بالاتری در این شهرستان تولید کرد، شرایط بهتر خواهد شد.

این استاد کار که تاکنون مرمت خانه قلق‌چی، مجاهد، تیزنو، قطب و تعدادی سابات را انجام داده، زمان اجرای طرح‌های آجرچینی را وابسته با حجم کار می‌داند و می‌گوید: برای آجرچینی یک عمارت یکهزار متری با بکارگیری گروه کامل استادکار، در مدت ۶ ماه می‌توان دیوارچینی، سقف، گنبد و نقوش آجری را اجرا کرد البته طرحی که انتخاب می‌شود نیز ممکن است زمان بر باشد.

وی با اشاره به استقبال مردم از معماری اصیل دزفول در سال‌های اخیر و تلاش‌ها برای احیای دوباره هنر آجرچینی از سال ۹۸ می‌افزاید: برای نخستین بار، آجرچینی در خانه افشارنیا اجرا شد که مورد استقبال فراوان مردم قرار گرفت و افراد زیادی متقاضی اجرای آن شدند.

قانعی با تاکید بر ضرورت اطلاع‌رسانی برای حفظ هویت فرهنگی شهر دزفول پیشنهاد می‌کند ورودی تمامی ادارات، مدارس و سازمان‌ها به منظور حفظ معماری اصیل دزفول به صورت سنتی (آجرچینی) یا تلفیقی با معماری مدرن اجرا شود.

با توجه به در دسترس نبودن معمار‌های قدیمی، اجرای برخی طرح‌ها دشوار است همین موضوع باعث شده این استادکار مجبور شود از شیوه آزمون و خطا برای اجرای برخی درخواست‌ها و طرح‌ها استفاده کند که یک چالش بزرگ است.

این استادکار آجرچینی مهمترین چالش این شغل را نبود نیروی کار می‌داند و می‌گوید: تقاضای کار در حال حاضر بسیار بالا ولی نیروی کار کم است از این رو آماده آموزش به افراد علاقه‌مند هستیم تا نیرو‌های جوان و باانگیزه بتوانند در این حوزه فعالیت کنند.

۳۰ دی ماه هنر آجرکاری خوون چینی در تقویم گردشگری شهرستان دزفول ثبت شده است.

بافت قدیم دزفول با حدود ۲۷۰ هکتار وسعت دارای ۱۵۴ اثر ثبتی و بیش از ۲۰۰ اثر در شرف ثبت است.