کارکرد مستند‌های انتخاباتی تلویزیونی

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما : نقش افکار عمومی در سپهر سیاسی کشورها، تبلیغات را به جزء اساسی کنش سیاسی بدل کرده، و سیاستمداران را به سمت استفاده حداکثری از تبلیغات سیاسی در جهت تحقق منافع و خواست‌های خود، سوق داده است. هدف تبلیغات سیاسی، دستیابی به مرحله‌ی پذیرش ایدئولوژی مبلّغ از سوی مخاطبان و به تبع آن گسترش گفتمانی است که تبلیغ سیاسی از آن برخاسته است.

معمولا تبلیغ سیاسی در صدد ایجاد یک «گفتمان سیاسی» است تا این گفتمان به مدد تبلیغات انجام گرفته بتواند نوعی از «اقناع فردی و اجتماعی» را برای جذب افراد مختلف به سوی هدف مورد تبلیغ ایجاد کند. تبلیغات سیاسی که بر پایه «اقناع گفتمان ساز» متکی است، تاثیرات خود را بر جامعه می‌گذارد؛ این تاثیرات گاهی آنی و گاهی کوتاه مدت و در برخی مواقع طولانی مدت هستند. موسم انتخابات که یک دوره حساس سیاسی در هر جامعه به شمار می‌آید و به لحاظ اهمیت دست یابی به قدرت، در این مدت، بویژه انتخابات ریاست جمهوری، در هر کشور همیشه به شکلی گسترده و گرم دنبال می‌شود طبیعی است که با گسترش حضور رسانه‌ها در میان مردم، آن‌ها موثرترین عامل، هم در جهت مطرح کردن تبلیغات سیاسی و هم تاثیرگذاری بر مردم باشند.

رسانه‌های عصر حاضر، تلاش سیاستمداران برای معرفی و گسترش عقاید و گفتمان‌ها را وسعت تازه بخشیده است. یکی از مهمترین رسانه‌ها برای جهت دهی افکار عمومی که مخاطبان بسیار و قدرت اقناع بالا را به صورت همزمان دارد، تلویزیون است که بعنوان مهمترین منبع کسب اطلاعات و آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی نیز در کشور‌ها مطرح است. تبلیغات در دو گروه عمده دسته بندی می‌شوند: نوع اول تبلیغات مبتنی بر قول و وعده است؛ در این نوع تبلیغات هدف تأمین رضایت امیال و آرام کردن ترس‌ها و نگرانی‌های افراد است.

نوع دوم تبلیغات مبتنی بر اطلاع رسانی است؛ در این نوع تبلیغات با اطلاع رسانی دربارة کالا و بیان ویژگی‌ها و مزایای آن به شیوه‌ای شبه علمی مخاطب را ترغیب به خرید کالا یا رای دادن به یک کاندیدای خاص می‌کنند.

کیفیت رفتار‌های تبلیغاتی کاندیدا‌ها در فرصت محدود رویارویی انتخابـاتیِ نامزدهـا، و چگونگی به کار گرفتن منابع و ابزار‌های رسانه‌ای همواره می‌تواند نقشی تعیین کننده در گرایش‌های رأی دهندگان و ترجیحـات مخاطبـان ایفا کند. در گستره سیاست دموکراتیک که عرصه رقابت گروهها، جناح‌ها و افراد خاص است، رسانه و تبلیغات رسانه‌ای آن هم در شرایط حساس نزدیک به انتخابات به مثابه مجموعه‌ای از نظام‌های بازنمایی عمل می‌کنند. بازنمایی همان تولید معنای مفاهیم موجود در ذهن‌های ما از طریق زبان است. در این مسیر پیوند میان مفاهیم و زبان است که خطیر می‌نماید

به طورکلی در عصر کنونی، سازندگان هر گفتمان سعی می‌کنند با استفاده از رسانه‌ها و تکنیک هایی، چون برجسته سازی، بازنمایی، بحران سازی) ایجاد آشفتگی ناگهانی در اوضاع عمومی (تسری) همانند و هماهنگ کردن عقیده‌ای با عقیده، سیاست و یا شخص دیگر تا بلکه این عقیده توسط مخاطب پذیرش یا رد شود (فرافکنی) عوامل بیرونی و غیر را علت شکست و خطا‌های خود خواندن (ارعاب) ترساندن و سست کردن ارادۀ افراد (کلی‌گویی، نهاد‌ها و افراد مورد اعتماد را گواه گرفتن، همرنگی با جماعت و ... مرز ضدیتی گفتمان خود با گفتمان دیگری را شکل دهند. در این بین پخش مستند‌های تبلیغاتی نامزد‌های انتخابات ریاست جمهوری از صدا و سیما، به منزلۀ تأثیرگذارترین رسانۀ تبلیغی در برانگیختن حس مشارکت هرچه بیشتر مردم و شناساندن اولویت‌های اصلی هر یک از نامزدها، در طول ایام تبلیغات نامزد‌ها بسیار مهم و اساسی است.

از انتخابات سال ۱۳۷۶ ساختن مستند تبلیغاتی دربارة نامزد‌های ریاست جمهوری برای پخش از تلویزیون آغاز شد. ساخت این فیلم‌ها به کارگردانان حرفه‌ای سینمای ایران سپرده شده تا هم اعتباری برای فیلم باشد و مایۀ برانگیختن کنجکاوی هرچه بیشتر مردم به تماشای آن‌ها و هم دربارة کیفیت کار و اثرگذاری آن اطمینان حاصل شود.

 

به این ترتیب سینماگران هم با اعلام موضع دربارة کاندیدا‌ها یا اعلام حمایت از آن‌ها و چه فعالیت در ساخت این مستندها، فعالانه وارد عرصۀ رقابت‌های انتخاباتی شدند. انتخاب فیلمساز از سوی کاندیدا‌ها نیز اشاره به جناح مطبوع فیلمساز است همانگونه که امروزه در بسیاری از کشور‌های دنیا، شغلی وجود دارد به نام استراتژیست تبلیغاتی. بخشی از این استراتژیست‌ها در کار انتخابات فعالیت می‌کنند و اصولا تخصص‌شان همین است.

 مستند
مهم‌ترین ویژگی فیلم مستند این است که با واقعیت سر و کار دارد. فیلم‌های مستند اغلب توضیح دهنده چگونگی و چرایی پدیده‌ها هستند. "جان گریرسون" اولین کسی است که اصطلاح مستند را در حین بررسی فیلم "موآنا" (۱۹۲۵) ساخته‌ی "رابرت فلاهرتی" ابداع کرد. اصطلاحی که تعیین کننده‌ی توانایی رسانه برای تولید و معرفی جزء به جزء یک سند از یک اتفاق، فرد یا یک رویداد خاص است. مستند بر اساس معیار‌های مختلف، به انواع متکثر و متنوعی تقسیم بندی می‌شود. مستند‌های تاریخی، سیاسی، شاعرانه، بیوگرافی، تبلیغاتی، خبری و....

در این میان مستند‌های انتخاباتی نامزد‌های ریاست جمهوری تلفیقی از مستند‌های سیاسی، تبلیغی و بیوگرافی است. در میان انواع تبلیغات انتخاباتی، آنچه که فیلم تبلیغاتی انتخاباتی را متمایز می‌کند، ویژگی مستندگونه آن است. وجود عناصر صوتی تصویری همچنین غنای روایت به‌کاررفته در فیلم مستند سبب می‌شود که مخاطب احساس کند فیلمی مستند (مستدل) و مبتنی بر حقیقت را تماشا می‌کند. علاوه بر این، ارتباط بی‌واسطه مخاطب با نامزد انتخاباتی و دربرداشتن جنبه سرگرم‌کنندگی، بر جذابیت این گونه می‌افزاید.

در مستند‌های انتخاباتی، هریک از نامزدها، اغلب برنامه‌ها، انتقادات، راهکارها، سیاست‌ها و بیوگرافی مختصری از خود را ارائه می‌کنند؛ به عبارتی هر یک از نامزد‌ها سعی می‌کنند تا با توجه به فضای سیاسی و اجتماعی حاکم بر جامعه در محتوای مستند‌های خود به اولویت‌های گوناگون در سطح جامعه بپردازند تا بتوانند با تأثیرگذاری بر رأی مردم، پیروز رقابت‌های انتخاباتی شوند. در این مستند‌ها سعی می‌شود ضمن معرفی و شناساندن نامزد مورد نظر، به اولویت‌های اصلی کشور و همچنین برنامه‌های ارائه‌شده توسط هر یک از نامزد‌ها پرداخته شود. اینکه در مستند‌های تبلیغاتی چه مقدار به اولویت‌های اصلی کشور پرداخته‌شده و تمرکز اصلی بر چه مباحثی بوده است موضوعی است که می‌تواند در اقبال مردم به نامزد انتخاباتی تأثیرگذار باشد.

باید توجه داشت که در هر دوره انتخابات، ممکن است خواست‌های مردمی متفاوت باشد. در این میان از زمانی که نظرسنجی‌های انتخاباتی گسترش پیدا کرده، تلاش شده است تا مستند‌های تبلیغاتی بر اساس نظرسنجی‌های مردمی پیرامون مشکلات و اولویت‌ها ساخته شود تا انطباق بیشتر با واقعیت‌های جامعه و به تبع آن تاثیرگذاری بیشتری داشته باشند. با گسترش فضای مجازی و رسانه‌های نوین، نتایج بر آمده از مطالعات و بررسی‌های محتوایی در این رسانه‌ها نیز به کمک کاندیدا‌های انتخاباتی و سازندگان مستند‌های تلویزیونی آمده است.

 جمع بندی
بدین ترتیب کارکرد‌هایی که می‌توان برای مستند‌های انتخاباتی نامزد‌های ریاست جمهوری برشمرد به این شرح است:
• بیان اولویت ها،
• معرفی ویژگی‌های شخصیتی نامزد مورد نظر،
• ارائه برنامه‌ها و راه حل مشکلات کشور،
• نمایشی از وضع موجود و توصیفی از وضعیت مطلوب و باغ سبزی که نامزد مورد نظر به دنبال آن است، گفتمان سیاسی و فرهنگی هر نامزد
• و به طور کلی تصویری که کاندیدای ریاست جمهوری از خود و ویژگی‌های فردی و مدیریتی و سوابق خود ارائه می‌دهد.
ازآنجاییکه این مستندها، یک ابزار تبلیغاتی جدی و مستقیم برای اقناع و ترغیب مخاطبان است؛ به نوعی که آن‌ها را تشویق به رأی دادن و آن هم به نامزد مدنظر است واجد مؤلفه‌های ایجابی و سلبی در مدیریت تصویر است؛ یعنی با بهره‌گیری از تمام فنون اقناع و ابزار‌های موجود، هم سعی می‌کند که خود را برتر و حائز ویژگی‌هایی برای احراز مقام ریاست جمهوری نشان دهد و هم اشاره‌هایی مستقیم و غیرمستقیم به ضعف رقبا داشته تا بتواند مزیت رقابتی خود را نسبت به آن‌ها به رخ مخاطب بکشد.

اغلب مستند ها‌ی انتخاباتی انگیزشی هستند و تلاش می‌کنند مردم را نسبت به انتخاب یک کاندیدا مجاب کنند. این انگیزه باید بر چه مبنایی ایجاد شود؟ طبیعتا در دوره‌های تاریخی مختلف، با توجه به تیپ شخصیت‌های گوناگون سیاسی، منابع انگیزشی متفاوت هستند. در یک دوره دغدغه آزادی‌های اجتماعی و آزادی بیان اولویت دارد، در دوره‌ای دیگر مساله عدالت اجتماعی، در دوره‌ای دیگر نوع ارتباط ایران با جهان و احیانا در دوره‌های دیگر موارد دیگر... حالا هر مستندی، معمولا این نکته را برجسته می‌کند که تیپ اجرایی و گفتمانی نامزد مورد نظر با دغدغه‌های آن دوره همخوان است و به اثبات کارآمدی آن نامزد می‌پردازد.

پژوهشگر: یاسر بهشتی