بیداری نهضت مشروطه

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما، اینجاست که روحانیت مبارز و با بصیرت، باید این افق را ببیند و بداند چه موقع کدام حقیقت را فریاد بزند و چه موقع سکوت اختیار کند.

شیخ فضل الله نوری نماد بارز این جریان بود. جرم شیخ فضل الله این بود که: «قانون باید اسلامی باشد!» او از نفوذ استعمار فرهنگ غربی در کشور احساس خطر می‌کرد و سلطه اجانب را که خلاف باوراسلامی و قرآنی بود هرگز برنمی‌تافت؛ چنان که می‌فرماید: «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا؛ [۱]و خداوند هرگز بر [زیان]مؤمنان، برای کافران راه [تسلّطی]قرار نداده است.» ازاین رو ایشان مانند دیدبانی بیدار به خوبی اوضاع را رصد می‌کرد و بر همان اساس، حرکت علمی، فرهنگی و سیاسی خودش را بنا می‌نهاد. در این نوشتار به نقش حیاتی شیخ فضل الله نوری در بیداری نهضت مشروطه اشاره می‌کنیم.

 

 

عالمان دین زمانی می‌توانند نقش خود را به خوبی ایفا کنند که عالم به مقتضیات زمان خود باشند و از مناسبات دولت‌ها و مسائل جهانی و سیاست داخلی و بین‌المللی درک صحیحی داشته باشند. شیخ فضل الله یک از علمای برجسته و بیدار در تهران بود که با آغاز نهضت مشروطه در سال ۱۲۸۴ موقعیت را برای دخالت مناسب می‌بیند از این رو به همراه مبارزانی هم، چون سید عبدالله بهبهانی و سیدمحمد طباطبایی و با حمایت و مشورت علمای نجف از جمله آخوند خراسانی به حرکت خود مشروعیت می‌بخشد. اماهنگامی که یک‌سال بعد، فرمان مشروطیت صادر می‌شود و قانون اساسی مشروطه تدوین می‌شود، ازآن‌جایی که این قانون برگرفته و ترجمان همان قوانین کشور‌های غربی بود و از سویی دیگر متوجه رویکرد و طرز تفکر مشروطه‌خواهان می‌شود، در صدد برمی‌آید که اصلاحات و متمم‌هایی بر این قانون صورت بگیرد. [۲]

 

ایشان دنبال این بود که نقش نظارتی علما در مصوبات مجلس به عنوان متمم قانون اساسی گنجانده شود. یعنی پیشنهاد ایشان این بود که اگر مجلس مشروطه بخواهد در مقام محدود کردن و نظارت بر اعمال حکومت استبداد شاهنشاهی برآید، باید قانون مشروطه به مشروطه‌ی مشروعه تغییر کند. یعنی قانون اساسی و دیگر قوانین حقوقی و جزایی آن باید با احکام قوانین اسلامی مطابقت داشته باشد؛ و این موضوع مورد استقبال علمای نجف نیز قرار گرفت. مرحوم آخوند خراسانی، مرحوم ملا عبدالله مازندرانی و در تهران مرحوم سید عبدالله بهبهانی از جمله کسانی بودند که روی این اصل پافشاری می‌کردند تا بلکه عملی شود و قوانین مصوب در مجلس با موازین شرع و اسلام منطبق باشد. وقتی مخالفانش به او تهمت مخالفت با مشروطه و طرفداری استبداد شاهنشاهی می‌زدند، او در پاسخ فرمود: «من والله با مشروطه مخالفت ندارم، با اشخاص بی دین و فرقه گمراه و گمراه‌گر مخالفم که می‌خواهند به مذهب اسلام لطمه وارد بیاورند.» [۳]

 

از آنجایی که طیف گسترده‌ای از مشروطه خواهان و عده‌ای از افراد افراطی حاضر در مجلس، روشنفکرانی غربزده بودند، تاب و تحمل این نگرش و تیزبینی شیخ را نداشتند و برتحقق خواسته‌های خود اصرار داشتند. اینجا بود که بین شیخ فضل الله و جنبش مشروطه‌خواهان تنش و درگیری رخ داده و شیخ فضل الله مجبور می‌شود که در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی متحصن شود و به افشاگری بپردازد. [۴]از سوی دیگر تحصن شیخ در حرم حضرت عبدالعظیم، با واقعه به توپ بستن مجلس توسط طرفداران محمدعلی شاه قاجار و دستگیری و اعدام برخی مشروطه خواهان همزمان شد [۵]و برخی تصور کردند که شیخ فضل‌الله از حامیان استبداد است در حالی‌که قصد وی از این تحصن که همراهی بسیاری از متدینان را به‌دنبال داشت، «مشروطه مشروعه» بود.

 

در حالی که مبارزات در حال رشد و شکوفایی بود و پیروزی نهایی و شکست دستگاه حکومتی قطعی به نظر می‌رسید، با نقشه استعمار پیر انگلیس روشنفکران غربزده و وابسته، در میان مردم و مبارزان و مجاهدان نفوذ کردند و با شایعه پراکنی و فریب افکار عمومی و با این شایعه که «حتماً مورد حمله دولت قرار خواهند گرفت» مردم را ترساندند تا برای حفظ جان خود به سمت سفارت انگلیس پناهنده شوند تا از این طریق در امان بمانند. [۶]دراینجا نیز شیخ فضل الله مردم را از پناه بردن به سفارت انگلیس نهی می‌کرد، اما عد‌ه‌ای برای حفظ جان خود، از اطراف شیخ فضل الله پراکنده شده و پناهندگی را برگزیدند.