سیر کردن سفره‌های گرسنه‌ی شهر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز ایلام؛ پایین‌تر از راسته‌ی ماهی فروشان، مقداری قزل آلا را داخل سبدی پلاستیکی گذاشته و با پیراهن رنگ و رفته‌ی سرمه‌ای و شلوار کُردی، زیر آفتاب ضعیف و نیمه جان پاییزی نشسته و سبد ماهی‌ها را کنار دستش در سایه گذاشته است و سعی می‌کند همه‌ی توانش را بگذارد تا بر ضعف پیری غلبه کند و داد بزند: ماهی دارم، ماهی ارزان، ماهی قزل آلای تازه!
بساط ساده اش مرا سمت خودش می‌کشاند، قیمت ماهی‌های او نسبت به بقیه‌ی ماهی فروشانِ بازار خیلی کمتر است؛ اما با این حال مغازه دار‌ها اعتراضی نمی‌کنند.
یکی از ماهی فروشان می‌گوید: او ۳، ۴ کیلو بیشتر ماهی ندارد و، چون تنگدست است، کسی نسبت به شکستن نرخ بازار به او اعتراضی نمی‌کند.
پیرمرد ماهی فروش می‌گوید: سرمایه‌ای برای کسب و کار نداشتم و شرمنده‌ی بچه هایم شده بودم؛ بنابراین تصمیم گرفتم، در آب‌های آزاد استان ماهی بگیرم و مبلغ ناچیزی دربیاورم.
درآمدم کم است؛ اما از هیچ بهتر است. چند سالی می‌شود که گوشت و میوه نخورده ایم. از همین ماهی‌هایی که هم که صید می‌کنم، نمی‌توانیم خودمان بخوریم، گاهی دو سه تا از آن‌ها را برای مصرف مان برمی دارم؛ اما این طور برایتان بگویم که هنوز یک دلِ سیر ماهی نخورده ایم.
از این دست سفره‌های کوچک در کشور ما کم نیست؛ اما وقتی پای آمار اشتغال به میان می‌آید یکی مانند این پیرمرد ماهی فروش هم جزء شاغیلن محسوب می‌شود؛ به گونه‌ای که جمعیت کودکان کاری که در تابستان وارد فضای کسب و کار‌های مقطعی و مشاغل کاذب می‌شوند را ارزیابی می‌کنند و نتایج آن، این گونه تیتر می‌شود: نرخ بیکاری در تابستان سال جاری به ۹.۶ درصد رسید
و خبرش به این صورت مخابره می‌شود که؛ براساس اعلام مرکز آمار ایران ۴۱.۱ درصد جمعیت ١٥ ساله و بیش‌تر از نظر اقتصادی فعال بوده‌اند، یعنی در گروه شاغلان قرار گرفته‌اند و به این ترتیب باید پای آمار را لنگ بدانیم.

فاصله وعده تا عمل

یک دکترای علوم اقتصاد می‌گوید: ایجاد سالانه ۹۵۰ هزار شغل در برنامه چهارم توسعه و ایجاد ۶۰۰ هزار شغل در سال، وعده‌هایی بود که در برنامه دولت‌های نهم و دهم داده شد؛ اما نگاهی به آمار اشتغال و بیکاری نشان می‌دهد که نه تنها این آمار‌ها در بازار کار ایران دیده نمی‌شود؛ بلکه تلخ‌تر از آن، خالص اشتغالزایی در این دوره ۱۶ ساله حتی با خارج‌کردن آثار منفیِ شیوع ویروس کرونا از آمارها، ۲۴۰ هزار شغل در سال بوده است؛ این موضوع درحالی است که طی این مدت جمعیت کشور با افزایش ۱۴ میلیون نفری مواجه بوده و جمعیت مشمول کارِ کشور نیز به‌طور فزاینده‌ای رشد کرده به گونه‌ای که حتی کشور در وضعیت «پنجره جمعیتی»، (ساختار‌ها و تغییرات سنی جمعیت) قرار گرفته است و به این ترتیب، مرور وضعیت پیشین چندان امیدوار کننده نیست.

" علی حیات نیا" می‌افزاید: براساس آمار، ۴۰ درصد بیکاران کشور مدرک دانشگاهی دارند و بیکاری جوانان ایرانی ۲ برابر میانگین جهانی است.
در ایلام نیز یک پنجم جمعیت استان تحت پوشش نهاد‌های حمایتی قراردارند.

خطی که فقر ترسیم کرده است

خط سرانه ی فقر در ایران در سال ۱۳۹۹ یک میلیون و ۲۵۴ هزار تومان و میزان خط فقر برای یک خانواده چهارنفره سه میلیون و ۳۸۵ هزار تومان بوده که در سال جاری با افزایشی ناگهانی به ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان رسیده است.

اما به گفته ی مدیر کل دفترمطالعات اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس، نرخ فقر در کشور به حدود ۳۵ درصد رسیده و این یعنی ۳۵ درصد مردم زیر خط فقر قرار دارند؛ موضوعی که می گوید؛ میانگین مصرف کالا‌ها در سال‌های اخیر کاهش زیادی داشته است به طوری که در دهک‌های یک تا سه، مصرف گوشت کاهش یافته و تبدیل به مصرف مرغ و تخم مرغ شده؛ به طوری که در حال حاضر سرانه مصرف این سه دهک، ۲۵ گرم گوشت قرمز در ماه است.

یک سرنخ فقر به بیکاری زنان می رسد

زهرا کریمی، عضو هیأت علمی دانشگاه نیز با تأکید بر اهمیت توجه به بیکاری زنان و فقر در جامعه می گوید: در کشور‌های درحال توسعه، فقر گسترده‌تر از کشور‌های پیشرفته است و در مناطق روستایی هم بیش از مناطق شهری است.

این مدرس دانشگاه ادامه می دهد: در سال ۹۹ بسیاری از پژوهش‌ها نشان داده که خط فقر در تهران به ۱۰ میلیون تومان رسیده است و هزینه اجاره مسکن و خوراک و... شرایط را به سمتی پیش برده که شاهد مهاجرت افراد به حومه شهر هستیم؛ موضوعی که هزینه های اجاره، دوری راه و حمل و نقل و... را نیز بر خانواده‌ها تحمیل می کند و به این ترتیب طبقه متوسط در حال نزدیک شدن به طبقه فرودستِ جامعه هستند.

براساس اعلام "کردونی"، رئیس مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، مطالعات انجام شده نشان می‌دهد «جمعیت زیر خط فقرِ مطلق از سال ( ۹۲ تا ۹۶  )، ۱۵ درصد بوده؛ اما از سال ۹۶ تا ۹۸، سی درصد افزایش یافته است» و این یعنی، ابعاد فقرِ مطلق در این سال ها دو برابر افزایش پیدا کرده است.

 فقر چگونه متولد می شود؟!

یک کارشناس علوم اجتماعی فقر را محصولِ عواملی مانند: تنبلی، خود باختگی، خرافه پذیری، کم همتی و پیروی کورکورانه از فرهنگ غلط رایج و پافشاری در اجرای سیاست های کشورهای استعمارگر می داند و می گوید: مجموع این عوامل تعداد فقرا و مستضعفین را افزون تر و امکان یاری رساندن به آن ها را محدودتر می کند.

اما با توجه به شواهد، به نظر می رسد که تنبلی و کم همتی بیشتر از سایر مواردی که ذکر شد در به وجود آمدن فقر مؤثرند.

حتماً شما هم در شهر و دیار خود با افراد خیری که زندگیشان را صرف رسیدگی به محرومان کرده اند آشنا هستید؛ در شهر ما هم این افراد زیاد هستند؛ انسان های خوش قلبی که در تاریکی شب پا جای رد پای مولایشان علی (ع ) می گذارند و مایحتاج اولیه ی فقرا را درِ منازلشان می برند.

به زعم یک کارشناس مذهبی این امر پسندیده، مطمئناً اجر بسیاری در پیشگاه خداوند دارد؛ اما اگر به گداپروری منجر شود در اسلام مورد نکوهش قرار می گیرد، همچنان که حضرت علی (ع) با وجودی که خود به نیازمندان واقعی و از کار افتادگان و ناتوانان کمک می کردند، نیز فرموده اند: به جای دادن ماهی به نیازمندان، ماهیگیری را به آن ها بیاموزید.

"رباب امامیان" می افزاید: کمک به افراد نیازمند باید براساس اصول انجام شود و کمک های نقدی مردمی باید به فراهم کردن زمینه ی کسب و کار برای اقشار نیازمند بینجامد تا با ایجاد بنگاه های زود بازده و کارگاه های کوچک منبع درآمد ثابتی برای آن ها فراهم شود.

آثار اجتماعی فقر

 یکی دیگر از آسیب های فقر در جامعه، آثار اجتماعی این پدیده است؛ عاملی که یک کارشناس جامعه شناسی در خصوص آن می گوید: فقر باعث از دست رفتن کرامت انسانی، بی اعتبار شدن فرد و خانواده ها، بی اعتنایی به قوانین و مقررات، هنجار شکنی، افزایش اضطراب وناراحتی های روحی و روانی، رشد افسردگی و گوشه گیری و بالا رفتن آمار بزهکاری (ولگردی، سرقت، اعتیاد، فحشا، تکدی گری و امثال آن) می شود.

راضیه خشنودی می افزاید: بسیاری از افرادی که با شکاف ناشی از نابرابری توزیع درآمد مواجه می شوند، برای جبران این خلاء دست به جرم و جنایت می زنند؛ بنابراین باید برای رفع این مشکل چاره جویی شود.

" رها " - 16 ساله، در شهر می چرخد و بیشتر به مغازه ها سر می زند تا برای خانواده اش کمک جمع کند؛ او علاوه بر گدایی هر جا موقعیتش جور باشد سرقت هم می کند و وسایل مغازه ها را برمی دارد. او را در حین بلند کردن یک جین شال از دستفروشی دیدم. یواشکی به او گفتم شال ها را سرجایش بگذارد و هر طور که بود سرِ صحبت را با او باز کردم.

" رها " می گوید: در یک خانه ی اجاره ای که همه اش اندازه یک اتاق معمولی نیست با مادر و چند خواهر و برادر قد و نیم قدش زندگی می کند.

او می گوید: من از همه ی خواهر و برادرهایم بزرگ تر هستم. مادرم سال هاست که در خانه های مردم کار می کند و الان به خاطر آرتروز و رماتیسم و پوکی استخوان شدید کمرش راست نمی شود و نمی تواند به کارش ادامه بدهد؛ بنابراین من مجبورمی شوم یک جوری شکم خانواده را سیر کنم. این کارها از سر سیری و خوشی نیست. اگر مجبور نبودم این همه استرس به خودم راه نمی دادم و پیش هر کسی رویم را زرد نمی کردم.

در این شهر "رها" های زیادی به حال خود رها شده اند که کسی نمی تواند مشکلات زندگیشان را به خوبی درک کند؛ اما آن چه که ضروری به نظر می رسد نگاه کلان مسئولان به موضوع رفع این پدیده ی شوم در جامعه است.

معضلی که کارشناسان چاره ی آن را در عوامل مختلفی می دانند که بایستی مورد توجه مسئولان و برنامه ریزان کشور قرار بگیرد.

به زعم یک پژوهشگر اقتصادی، رویکرد دولت برای ساماندهی اقتصاد، باید تمرکز بر آرام کردن فضای اقتصادی کشور یا به عبارتی کنترل تورم و حرکت به طرف رونق اقتصادی باشد.

مجتبی خداپرست می افزاید: سرمایه گذاری در هر صنفی تحت تاثیر مستقیم نوسانات اقتصادی و تورم قرار دارد. نوسانات و سیاست‌های ارزی  سبب می شود تا عده‌ای صاحب درآمد انبوهی شوند و نرخ تورم افزایش یابد؛ موضوعی که گروه‌های پایینِ درآمدی را فقیرتر می کند و باعث افزایش فقر، نابرابری و ایجاد شکاف درآمدی می شود.

وی به ایجاد بسترهای متنوع کار در میان اقشار آسیب پذیر جامعه هم گریزی می زند و می گوید: دولتمردان باید توانمندی افراد نیازمند را افزایش دهند؛ یعنی ابزارها، مهارت‌ها و امکان‌ عمل و حضور در صحنه‌های اقتصادی و اجتماعی را برای آن ها فراهم کنند تا افراد به سمت انتخابگری بروند و خود متولی فقرزدایی ‌شوند و این گونه از عواید رشد اقتصادی بهره مند شوند.

درآمد پایدار با اقتصادِ محله محور

محله ها به عنوان یک واحد تصمیم‌گیری خرد امروزه در تصمیمات گرفته شده از سوی مسئولان دیده نمی شوند و این در صورتی است که اصلی‌ترین هسته اولیه شهرها را محله‌ها تشکیل می‌دهند و شهروندان برای مشارکت در تصمیم‌های گرفته شده در سطح شهر نیاز به نهادهایی اجتماعی در سطح خردتر آن یعنی محله ها دارند؛ به گونه ای که اعتماد به نهادهای محلی نیز در شهروندان بیشتر است؛ نهادهای اجتماعی ای که اگر وارد عرصه ی اقتصادِ خرد نیز شوند موجب تحولات عظیمی در این حوزه خواهند شد؛ بنابراین به نظر می رسد که مسئولان برای رفع مشکل بیکاری و توسعه اقتصادی جامعه باید به اقتصاد محله محور توجه جدی تری داشته باشند.

به زعم یک کارشناس حوزه تولید و کسب و کار، یکی از چالش های پیش روی شهرها و روستاها، کسب در آمدهای پایدار است. اگر اقتصاد شهر و روستا را به مانند اقتصاد کلان و فعالیت های اقتصادی محلی را با اقتصاد خرد در نظر بگیریم، تاثیر تجمیعی این اقتصادهای خرد می تواند تحول بزرگی بر اقتصاد کلان ایجاد کند.

مرتضی دارایی می افزاید: انتظار کشیدن برای پیدا شدن سرمایه گذار کلان و احداث کارخانه های بزرگ شاید مدت ها طول بکشد و در آخر هم مشخص نیست که این اتفاق خواهد افتاد یا خیر؛ بنابراین بهترین راه حل این است که با توجه به حمایت دولت از شعار مقام معظم رهبری مبنی بر رونق اشتغال و اختصاص تسهیلات اشتغال روستایی و به خصوص اشتغال بانوان روستایی، به سمت ایجاد کارگاه های کوچک اما انبوه و نیز اشتغال محله محور برویم تا ضمن رفع مشکلات در این زمینه، به ایجاد اشتغال هم کمک کنیم.

دارایی می گوید: با توجه به این که بیشتر فعالان حوزه هنر- صنعت؛ بانوان روستایی هستند به این ترتیب به اشتغال زنان هم کمک می شود.

گروه های جهادی جلوتر از مسئولان

اما گروه های جهادی چندین سال است که به صورت عملی و نه شعارگونه پای کار آمده اند و با فعالیت های عمرانی و زیرساختی آستین همت را برای کاهش محرومیت ها بالا زده اند؛ موضوعی که استاندار ایلام هم با اذعان به آن می گوید: اقدام گروه های جهادی مبتکرانه، انقلابی و تحقق بخش عدالت اجتماعی است و نقش مؤثری در محرومیت زدایی مناطق کم برخوردار دارد.

نوذری تنها دلیل مهاجرت روستاییان به شهرها را نبود امکانات زیرساختی و مشکل اشتغالزایی جوانان می داند و می گوید: گروه های جهادی با انجام فعالیت های عمرانی به آبادانی روستاهای کم برخوردار می پردازند؛ موضوعی که از مهاجرت این قشر مولد جلوگیری خواهد کرد.

وی یکی از مهم ترین راهکارهای های رفع فقر و محرومیت در جامعه را در همین فعالیت های جهادی می داند و با اعلام حمایت از چنین تشکل هایی می گوید: دولت از طرح های مبتکرانه گروه های جهادی در خصوص مسائل اجتماعی که دارای فرضیه های محکم علمی و تخصصی باشد به طور جدی حمایت می کند.

نوذری می افزاید: واحد های تسهیل گری که در حال حاضر در شهرستان های ملکشاهی و محله های حاشینه نشین شهر ایلام راه اندازی شده و مشغول فعالیت هستند، نمونه موفق این طرح ها است که گروه های جهادی نیز با معرفی طرح خود و در صورت تصویب کارشناسی می توانند اعتبار لازم را دریافت کنند.

این مقام مسئول بر روند پیشرفت فیزیکی طرح های عمرانی محرومیت زدایی در مناطق هدف استان تأکید می کند و می گوید: بسیاری از طرح های کشاورزی و عمرانی در شهرستان تازه تأسیس و غیر برخوردار هلیلان یا به اتمام رسیده و یا در حال انجام است و بدون شک روند خدمات رسانی به مردم شهرستان های ملکشاهی و هلیلان با شتاب بیشتری تداوم خواهد یافت.

استاندار ایلام تصریح می کند: علاوه بر بودجه های مصوب استانی، ملی و تسهیلات ارزان قیمت به منظور اشتغال و تولید در شهرستان های محروم ملکشاهی و هلیلان ۹۰۰ میلیارد ریال نیز برای محرومیت زدایی از این مناطق با حمایت بنیاد مستعضفان، بنیاد علوی و معاونت توسعه مناطق محروم  و ریاست جمهوری اختصاص یافته است.

به گفته ی مسئول سازمان بسیج سازندگی سپاه امیرالمومنین ایلام سال ۹۹ بیش از ۵۸۰ میلیارد ریال در قالب پنج هزار و ۶۱۶ طرح عمرانی مانند ساخت پل، مسجد، خانه، طرح هادی روستایی و جاده بین مزارع در این استان هزینه شده است.

 سرهنگ علی ملک‌زاده می افزاید: در همین سال تفاهم‌نامه ای نیز با همکاری کمیته امداد برای ساخت ۶۰۱ واحد مسکونی با اعتباری بالغ بر ۱۹۰ میلیارد ریال منعقد شده است.

وی با بیان این که ۸۴۷ گروه جهادیِ شناسنامه دار در قالب ۲۲ گروه تخصصی با هشت هزار و ۴۷۰ نفر در مناطق کم برخوردار و محروم استان مشغول فعالیت هستند، می گوید: بیش از ۴۰ میلیارد ریال برای تجهیز ۱۵۰ هکتار از زمین های کشاورزی شهرستان ملکشاهی به سیستم آبیاریِ پیشرفته هزینه شده است.

حال باید دید که گزارش عملکردهایی که گاهی از سوی مسئولان برای رفع محرومیت و فقر در جامعه ارائه می شود چه نسبتی با میزان فقر موجود در جامعه دارد و آن وقت در مورد موفقیت اقدامات انجام شده یا کم توجهی به پدیده ی شوم فقر قضاوت کرد. علاوه بر این باید به این نکته هم توجه کرد که از میان اقدامات انجام شده برای کاهش محرومیت سهم گروه های جهادی و خودجوش چه میزان بوده تا به میزان اقدامات دولت های مختلف و عزم آن ها  برای ریشه کنی فقر پی برد.

به امید روزی که زیر سقف هیچ خانه ای کودکی نباشد که غم بزرگ نان روی دل کوچکش سنگینی کند و هیچ پدری و مادری سرشان را از شرم نداری در برابر فرزندانشان پایین نیندازند و به امید پیچیده شدن بوی نان بر سر همه ی سفره های گرسنه ی شهر... .

نویسنده: زهرا پوراسماعیل