اربعین، فراخوان زینب کبری (س) است

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، حشمت الله قنبری استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام با حضور در برنامه گفتگوی ویژه خبری یکشنبه ۱۲ شهریور سیما به پرسش‌ها درباره مراسم راهپیمایی اربعین پاسخ داد و فلسفه وجودی و آثار آن را تشریح کرد.متن کامل این برنامه به شرح زیر است:
مقدمه مجری: سه روز مانده تا اربعین حسینی، تردد در مرز‌های کشور همچنان ادامه دارد بنا بر اعلام ستاد مرکزی اربعین هم تعداد زائرانی که از ابتدای ماه صفر از مرز‌های شش گانه این کشور وارد خاک عراق شدند به ۳ میلیون و ۶۹۰ زائر رسیدند در گفتگوی ویژه خبری امشب به بررسی حرکت مردمی به عنوان یک هویت بزرگ ایمانی خواهیم پرداخت. جناب آقای دکتر حشمت الله قنبری تاریخ شناس و همچنین کارشناس مذهبی در استودیو با ما هستند ابتدا گزارش و بعد هم آغاز گفتگو.

( گزارش)

سوال: آقای قنبری اربعین حرکت واقعه و رویداد بزرگی که در امتداد عاشورا شکل گرفت و قرن‌ها بعد خودش را در راهپیمایی و در مسیر‌های مختلف که ما در این گزارش هم دیدیم با قشرهای مختلف سنین مختلف نمود بیشتر پیدا کرد علت و رمز ماندگاری است اربعین. اربعین چه دارد که چنین اتفاق بزرگی در آن رخ داده؟
قنبری: اربعین حضرت سیدالشهدا یک هویت و موضوع مهم و استثنایی تاریخ آفرینش بعضی از تعاریفی که از آن می‌کنند معمولاً در اختیار ما است و من بنا ندارم که اصلاً به آن‌ها بپردازم، ولی قطعاً وقتی صحبت از اربعین می‌شود گاهی وقت‌ها در ذهن مردم این تداعی می‌شود مثل ما که یک کسی از دنیا می‌رود سوم بگیریم هفتم بگیریم چهلم بگیریم برای حضرت امیر عبدالله هم همین تبادیل ادامه پیدا کرد و یک چهلمی برای او شکل گرفت که در آن چهلم اول بعد از آن جابربن عبدالله انصاری در کربلا حاضر شد بنا به اقوالی آزادگان حسینی اربعین برگشتند و برای سیدالشهدا اقامه عزا شد این به عنوان پایه و فلسفه پیدایی اربعین ازش یاد می‌شود من حالا به دنبال این نیستم که حالا کاروان برگشت برنگشت، در روز اربعین این انجام شد یا نشد، چون قطعی این است که جابربن عبدالله انصاری آمد، اما این چهلم یک سال تکرار می‌شود فقط یک سال اتفاق می‌افتد و در سال‌های بعد دیگر اصلاً موضوعیت ندارد. هوا وقتی به واقعه عاشورای محرم الحرام سال ۶۱ می‌رسد اربعین یک فیض در جریان است یک هویت مهم و بزرگی است، ولی اینکه منشا خودش را نور خودش را مبدا خودش را از روز عاشورا می‌گیرد، اما خودش به یک هویت بزرگی تبدیل می‌شود که آینده بشریت را در خودش تعریف می‌کند. مثلاً در روزگار ما شما در روز عاشورا محبان و ارادتمندگان حضرت سیدالشهدا و پیروان مکتب اهل بیت (ع) هستند که در اقصی نقاط عالم برای حضرت سیدالشهدا اقامه اذان کنند، اما در اربعین این اختصاص و انحصار فقط به شیعیان اهل بیت ندارد. شما ببینید بقیه اسلامی هستند پیروان بقیه ادیان توحیدی هستند حتی مکاتب بشر ساخته هستند و حتی نوعی تقابل معنایی و دیپلوماتیک در آن می‌بینید و موج و جریانی که در اربعین شکل می‌گیرد و دامن گستر بشریت می‌شود به لحاظ معنا و مفهوم چهره مهم لطیف دل انگیز و در عین حال بسیار با اهمیت را می‌تواند به نمایش بگذارد.
حالا چرا اربعین آن قدر مهم شده اثر این اربعین چه است اگر شما صلاح بدونید و مدیریت داشته باشید و ارادت تعلق بگیرد ما این را به دو قسمت تقسیم کنیم بحث گفتگوی امشب را یک طرف خود کربلا است و عاشورا و نهضت حضرت سیدالشهدا که خودش دیوانگی و فرزانگی خودش را دارد شما می‌دانید که در عاشورای سال ۶۱ علی الاصول جنگی به آن معنایی که در همه نبرد‌ها و آوردگاه‌های زندگی بشر به وقوع می‌پیوسته اساسا این امکان وقوعش نیست یک طرف یک جمعیتی به زحمت از ۱۰۰ نفر عبور می‌کنند دختر جوانی پیرزنی پیرمردی طفلی شیرخواره یک طرف ۳۰ هزار عالم مهیای جنگ آماده با انگیزه‌ای که در مقابل این‌ها قرار گرفتند و اینجا یک اساساً جنگی به معنای تلاقی و درگیری نباید شکل بگیرد.
سوال: از مود دنیوی از نگاه الان؟
قنبری: دقیقاً همین است یعنی شما اگر الان نگاه تقویمی به واقعه ”طف“ داشته باشید شاید خیلی دستاورد مهمی پیدا نکنید، اما آنی که مهم است این است که شما می‌بینید همین ۷۲ تن یا ۸۱ تن بنا بر اختلاف در روایات که در سرزمین آن حماسه را درست می‌کنند به لحاظ معنا و مفهوم و هویت در همه نبرد‌های قبل و خودشان فائق آمدند مثلاً در اسلام شما روزی دارید به نام روز احد شهدای شاخصی هم داشته شهدایی درجه یک مثل حمزه سیدالشهدا مثل ملائکه و بقیه شهدایی که در رکاب خود پیامبر اکرم (ص) شهید شدند، اما هیچ وقت علی رغم همه عظمتی که در روز احد به وقوع پیوست و جایگاه این شهدای استثنایی بود هیچ کدام از آن‌ها به لحاظ کیفیت اثربخشی نزدیک کربلا هم نشده است.

سوال: پس آقای قنبری می‌خواهیم به جایی برسیم که بگوییم که عاشورا چی داشت چه مؤلفه‌هایی داشت که اربعینی از آن آفریده می‌شود که خودش یک هویت مستقل و بی‌نظیری را پیدا می‌کند؟
قنبری: آفرین خیلی دقت نظر شما من را به وجد آورد برای اینکه این توضیح را هم عرض کنم که دقیقاً همین نظر شما مورد بنده هم بود ببینید کربلا شد یک پرده بی‌نقص شما از همه نبرد‌ها حتی از روز احزاب حضرت علی علیه السلام یک شمشیر زد پیغمبر اکرم (ص) فرمود همه شهدا امت پیغمبر هستند به تصحیح رسول خدا همه اعمال پذیرفته شده‌ای که در کربلا بود در ذیل ضربه علی بن ابیطالب معنا پیدا می‌کند، اما هیچ کسی در این جامعه بزرگ اسلامی یک کیلو شیرینی خرج آن معجزه جاویدان علی ابن ابیطالب نکرده، اما وقتی عید قربان می‌شود پرچم حسین بن علی بالا می‌رود و یک نقش و نگاری شما از پرده کربلا چیزی نمی‌توانید کم کنید الان من از شما سوال می‌کنم جایمان را یک لحظه عوض کنیم در کربلا همه ممتاز هستند نمی‌شود کسی را برداشت شما اگر مثلاً علی اصغر شش ماهه به دنیا آمد اگر شما ۶ ماهه را از پرده کربلا حذف کنید چه کسی را می‌خواهید جایش بگذارید کسی هست اگر کل آفرینش هم بروند جای علی اصغر را در پرده کربلا حذف نمی‌کنند چرا، چون کربلا اساساً جای بزرگانی بود که به مردانگی و بزرگی و عظمت مفهوم بخشیدند و این در امتداد رسالت همه رسولان و نبوت همه آن‌ها بود اصلاً کربلا مبدا پیدا کرد در روز عاشورا لذا به همین میزان که عاشورا مهم است سیدالشهدا اهمیت پیدا می‌کند ما وقتی رفتار و کردار بازماندگان نهضت حسین بن علی (ع) را نگاه می‌کنی می‌بینیم که واقعه ”طف“اگر یک سکه به حساب بیاوریم دو رو دارد یک رو در کربلا و در عاشورا و در سرزمین عراق است و یک روی آن که بخش نرم‌افزاری تربیتی آگاهی بخشی و مقام تبیین و تحسین هویت واقعی است نه واقعه کربلا بلکه همه واقعه الهی است نهضت نرم‌افزاری و دیپلماسی بزرگی است که بزرگان نهضت عاشورا انجام داده‌اند.
سوال: آقای  قنبری این یک جایی یک تعبیری را به کار بردید که مطمئناً ما برای حرکت پیاده روی اربعین حسینی بسیار از آن پرسش خواهیم کرد و راجع به آن تمرکز می‌کنیم هویت بزرگ ایمانی چرا می‌گوییم که عاشورا اربعین یک هویت بزرگ ایمانی است مقصود ما چیست؟
قنبری: بنی امیه و نظام سلطه برای حذف جریان دین از زندگی بشر نقشه جامعی طراحی کرده بود شما وقتی مصادیق معتبر را نگاه می‌کنید می‌بینید که حضرت سیدالشهدا حضرت زین العابدین حضرت باقرالعلوم این‌ها در سرزمین کربلا حاضر این‌ها منظورشان به این بود که همه را حذف کنند بنا نبود کسی از کربلا برگردد اما اگر این نقشه جامع بنی امیه عملیاتی می‌شد هم با اراده الهی هم با تدبیر بزرگ سیدالشهدا و اقتدار او این فتنه بزرگ خنثی نمی‌شد یعنی سیدالشهدا حضرت اباعبدالله کشته می‌شد حضرت زین العابدین و حضرت امام باقر تکلیف دین در روی کره خاک چه می‌شد روایات به ما می‌گویند که یا زمین در اختیار ابلیس قرار می‌گرفت خوب اما می‌بینید که این اتفاق نیفتاد ولی آن ها احساس یک تفوقی کردند که راه خدا را به بن‌بست رساندند و اینکه یک کسی بیاید بگوید که یک مسلمانی بود که دعوای ریاست بر جامعه اسلامی را داشت و در قلمرو خودش با حسین بن علی سلام الله علیه تقابل پیدا کرد و او را حذف کرد این اصلاً یک فهم غلط است از تاریخ یزید یک شخصیت معمولی نیست یزید یک ابلیس است که همه جریانات ضد توحید را دارد نمایندگی و مدیریت می‌کند کما اینکه آن مستشار بزرگ آلمانی هم نوشت اگر ما قدری معاویه را می‌شناختیم و معاویه نظام سلطنتی را بر اسلام حاکم نمی‌کرد و روشمندی‌های پیغمبر و علی بن ابیطالب ادامه پیدا می‌کرد هیچ جای این زمین نبود مگر اینکه در آیین اسلام باشد لذا پیشنهاد می‌کند می‌گوید مجسمه معاویه را باید از طلا در مراکز اصلی کشورهای اروپایی برپا کنیم حالا اینجا یک مطلبی می‌ماند که شما در قدم اول در روز واقعه آنچه را که به معنای پاک بازی ایمان به هدف معرفت به هدف اقتدار در اوج مظلومیت می‌تواند در تصور ذهنی بشر و مافوق بشر مشاهده شود حتماً در کربلای معلی به وقوع پیوست این‌ها آمدند چه کار کردند برای اینکه این پیروزی خودشان را به لحاظ سیاسی هم تکمیل کنند و پرونده را برای همیشه ببندند جریان اسارت بازماندگان نهضت عاشورا را شروع کردند که این روی دوم دقیقاً از روز یازدهم محرم الحرام شروع می‌شود سفر به کوفه می‌شود و از کوفه به شام می‌شود و در شام بنا به روایات از سه روز تا ۵ روز من ذوقم و فهمم از تاریخ این را می‌گوید که باید مدت اقامت آنها نزدیک به ۸ روز طول کشیده باشد این ۸ روز را من از کجا آورده‌ام که حضور حضرت سیدالشهدا از دوم محرم الحرام تا دهم محرم الحرام ۸ روز طول کشید و آنجا اصلاً نظام سلطه به بن‌بست جدی خورد اما این بن‌بست را بازماندگان نهضت عاشورا بودند که علنی کردند و عملاً شما وقتی شرایط را نگاه می‌کنید به مراتب هراسناک‌تر از کربلا است وقتی که بازماندگان نهضت عاشورا را آوردند به کوفه به مراتب خوفناک‌تر از واقعه ”طف“ بود در شام که به مراتب بدتر از کوفه هم بود ۴۹ سال جریان اهانت ضدیت و دشمنی و کینه ورزی را بر دل مردم بر اهل بیت پیغمبر نشاندن ثمر داده بود یاقوت در معجمش می‌نویسد که مردم تمام شهر را آذین بسته بودند با حریر آذین بسته بودند آمده بودند در یک جشنی که نه در عرب سابقه داشت نه در تاریخ سابقه داشت نه پیشینه‌ای برای او وجود داشت و نه در اسلام بود آنچنان فضایی را به وجود آورده بودند که بدنه معمول جامعه از سنگ باران کردن، خاکستر ریختن، آتش ریختن تا دنبال خریدن نوامیس پیغمبر اکرم هر حریمی را شکستند .

سوال: یک نکته آقای قنبری زمان‌های مختلف را که ما نگاه بیندازیم در تاریخ می‌بینیم که همیشه یک جریانی تلاش کرده که این حرکت ایمانی را کمرنگ کند یک جاهایی از بین ببرد یک جاهایی در مقابلش بایستد چرا ؟
قنبری : ببینید اینجا دلالت شما بر اربعین است دیگر ببینید اربعین و روز عاشورا معمولاً ما به عنوان روز تکریم سیدالشهدا به طور اخص می‌شناسیم .
سوال: این را به این جهت پرسیدم که یک جا اشاره کردید که در همان زمان بنی امیه و جهان سلطه و جریان سلطه خواستند که در مقابل این حرکت ایمانی بایستند الان هم ما در زمان خودمان می‌بینیم در مقابل عددی که در مقدمه اشاره کردیم که از ابتدای ماه صفر از مرزها عبور کردند به سمت کربلای معلی و در پیاده‌روی اربعین حسینی شرکت داشتند بسیار تلاش می‌شود که این جریان و این حرکت مردمی را با این عشق و این احترام و این ارادت کمرنگ کنند؟
قنبری: آن مفهومی که اربعین را منتقل می‌کند در نوع رفتار و ساختار فکری ذهنی سیاسی بازماندگان نهضت عاشورا است شما نگاه کنید این‌ها در اوج مظلومیت وارد شدند یک دوران کوتاه در آنجا حضور داشتند هدف به طور حتم و قطع ختم سرنوشت این‌ها شهادت در همان شام بود اما بازماندگان نهضت عاشورا یک رفتاری را نشان دادند که حاصل آن دست رفتار به عنوان رسم الخط در اختیار جامعه بشری قرار گرفته چی بود که این‌ها از معجزات رفتاری. یکی اینکه در بحرانی‌ترین شرایطی که برای بازماندگان نهضت عاشورا وجود داشت هیچ کدام از این‌ها یک دانه حرف زیاد نابجا نابهنگام و نااستوار نزدند این خیلی مهم است معمولاً مردم وقتی دچار التهاب و اضطراب می‌شوند تمرکزشان را از دست می‌دهند حرف نا حساب زیاد می‌زنند اما شما ببینید از طفل چهار و نیم ساله ۳ ساله تا شخص اول آوردگاه شام یعنی حضرت زین العابدین سلام الله علیه انگار در یک مدیریت از پیش طراحی شده و برنامه‌ریزی شده هر کدام در جای خود و به اندازه تکلیف دارند صحبت می‌کنند این نظام الگو است یعنی جامعه اسلامی اگر یاد بگیرد در طبقات و صنوف مختلف در همه اجزای زندگی هر کسی حرف خودش را بزند بر اساس ماموریتش بر اساس صلاحیت‌هایش و منطبق با ضرورت‌ها و نیازهایی که وجود دارد این جامعه آرامشش را از دست نمی‌دهد شما ببینید وقتی این جنس رفتارها که دیده می‌شود هیچ وقت شجاعت و صلابت بازماندگان نهضت عاشورا دچار تخریب نشد به هیچ وجه شجاعت فراست این خیلی نکته مهمی است مظلومیت با اقتدار عاطفه اشک و در انتها منطق حکیمانه والای برخاسته از یک ایمان عمیق که در قصر حکومتی بنی امیه یزید را زمین گیر کرد دو آرمان خواهی بازماندگان نهضت عاشورا از هیچ کدام از مبانی کربلا عقب نشینی نکردند شما بگردید تمام مصادیق را نگاه کنید ببینید بازماندگان نهضت عاشورا حتی در یک مورد از یک فرع از آنچه که در کربلا نهادینه شد عقب نشینی کرده باشند هرگز عقب‌نشینی نکردند ، سه بازماندگان نهضت عاشورا برای جامعه دینی و ایمانی یک میراث بزرگ به جا گذاشتند که به دشمن اعتماد نکنید و به دشمن اعتنا نکنید این خیلی نکته مهمی است چون در شام وقتی که شرایط تغییر پیدا کرد از اول با تهدید به قتل تهدید به غارت و ختم کردن همه چی شروع کردند تا رسیدند به برداشتن تحریم و رشوه دادن اما بازماندگان عاشورا نه از او ترسیدند نه به تبسم‌های دستگاه بنی امیه رغبتی نشان دادند.
سوال : آقای قنبری ویژگی‌هایش که حالا برخی‌ها در فهم بشر می‌گنجد و برخی‌هایش هم قابل درک توسط جنس بشری نیست را داریم از واقعه عاشورا و اربعین حسینی داریم بازگو می‌کنیم اگر بخواهیم گره‌اش بزنیم به موضوع حرکت مردمی که ما این روزها شاهدش هستیم می‌خواهم ببینم که آن چیزی که الان اشاره می‌کنید ویژگی‌هایی که در مقابل ستم و جهان سلطه است ویژگی‌هایی که قلم می‌کشد بر نابرابری ها و غیر عدالت خواهی‌هایی که ما شاید در آن زمان می‌دیدیم می‌خواهیم در این مورد صحبت کنیم همکارانم یک گزارش آماده کرده‌اند اگر اجازه بدهید به اتفاق این گزارش را ببینیم راجع به این حرکت مردمی که ما این روزها شاهد آن هستیم وصلش کنیم به آن چیزی که شما اشاره کردید.

( گزارش)

سوال: آقای  قنبری ۷۲ تن که قدم برداشتند در راه در مسیر کربلا که منتهی شد به خلق یک حماسه حالا یا در قالب عاشورا یا در قالب درس‌ها و ابعاد اربعین مردمی که الان ما یک گوشه‌ای را در گزارش مان دیدیم قدم برمی‌دارند در مسیر پیاده‌روی اربعین حسینی با نیت احترام و یک عشق مثال نزدنی؟
قنبری: این واژه پیاده‌روی برای اربعین واژه مناسبی نیست و درست هم نیست شاید واژه راهپیمایی نزدیک‌تر است به مفهوم باشد مردم پیاده‌روی نمی‌روند اربعین فراخوان زینب کبری است وقتی که روز یازدهم میدان کربلا را ترک کرد یک نگاه کرد به پیکر تابناک حضرت سیدالشهدا از همان بالا فرمود حسین جان نمی‌گذارند من کنار پیکرت بمانم و و الا می‌ماندم در کنار پیکرت و در کنار قبرت بمیرم میرم و برمی‌گردم این برمی‌گردمی که از زبان زینب (س) بیرون آمد یک اظهار پریشانی و ناراحتی نبود یک روضه نبود یک رجز بود میرم برمی‌گردم یعنی برایت آدم می‌آورم یعنی فراخوان می‌دهم این بود که شام را بر سر بنی امیه خراب می‌کردند که کردند اما یک درس مهم معنایی نرم‌افزاری گذاشتند که اگر رسم الخط جامعه ایمانی قرار نگیرد در حوزه‌های مختلف حکومتی و در همه شئوناتش قرار نگیرد طعم زندگی اربعین احساس نمی‌شود این‌هایی هم که الان دارند می‌روند سپاه نصر الرعب هستند شما ببینید عاشورا مردم در کربلا قمه می‌زنند چقدر فیلم‌هایش را پخش می‌کنند می‌گویند این‌ها خشونت دارد فلان دارد شما که اهل رسانه هستید یک همچین جمعیت بزرگ و شگفت انگیز در عین مواسات در اربعین کسی طلبکار نیست همه بدهکارند در اربعین همه جگر پاره‌اند در اربعین هر کسی دوست دارد یک خدمتی بکند در اربعین همه آرامش دارند در اربعین همه پاک باختند چرا این موج بزرگ انسانی شریف را یک دانه از شبکه‌های مجازی و غیر مجازی نظام سلطه منعکس نمی‌کند برای چی؟ چرا یک عده تبهکار از این موج با عظمت و باشکوه به عنوان افعی سیاه یاد می‌کنند نه اربعین افعی سیاه نیست اربعین هویت بشر است اربعین حقیقت تابناک مقام انسانی است که خدا اراده کرده برای اولاد آدم چرا نگران می‌شوند برای اینکه وقتی این جمعیت باشکوه می‌روند الان خدا خیر بدهد به دولت عراق به دولت ایران دارند زحمت می‌کشند مقدمات فراهم می‌کنند زحمت می‌کشند اما شما تردید نداشته باشید اگر مشکلات نبود موانع نبود چون زینب (س) مرزها را برداشته تردید نداشته باشید شرایط معمول فراهم بود نوک راهپیمایان اربعین حرم سیدالشهدا بود انتهایش حرم امام رضا بود یک طرف مدینه بود یک طرف مسجد شام بود یک طرف مسجدالحرام بود این این فراخوان است این اعلام آمادگی برای حضور در رکاب امام حق است هیچ جمعیتی در روی کره زمین در لطافت و عشق و انس هرگز مانند زائران راهپیمایان اربعینی پیدا نمی‌شود مطلقا این قضیه توسعه پیدا می‌کند وقت شما تمام شد اربعین فراخوان زینب کبری است فرمانده میدان زینب کبری است و الا این جمعیت بالای ۲۰ تا ۲۵ میلیون نفر در شرایط محاسبات معمول نمی‌تواند اینطوری برود که این قدر نه کسی گرسنه بماند نه کسی تشنه بماند هر کسی هم می‌رود در اوج عزت و عظمت می‌رود و برمی‌گردد با فخر و شکوه و هیچ کسی به اندازه نظام سلطه از این قضیه خوف ندارد و از این خوف خواهد مرد چرا چون اربعین نقطه آغاز است اربعین کلید واژه عاشورای حسین بن علی (ع) برای دولتی است که ان شاالله بالاخره روزی تحقق پیدا خواهد کرد.