آبخیزداری؛ معطل بودجه و لایحه؟

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، محمود عرب خدری، پژوهشگر و استاد پژوهشکده حفاظت خاک و آب با اشاره به اهمیت اجرای آبخیزداری برای حفظ و استفاده بهینه از منابع آب و خاک کشور، اظهار داشت: اگرچه در مواردی احداث سازه‌ها و مراقبت در بقای آنها برای مدیریت آب و خاک ضروری است، اما آبخیزداری الزاما به معنی ساخت سازه و عملیات گسترده هزینه بر نیست و بسیاری از روش‌های حفاظت از آب و خاک بدون هزینه‌های اضافی و دستکم با کمترین هزینه قابل اجرا هستند.

این کارشناس آبخیزداری افزود: گاهی نوع شخم زدن زمین کشاورزی یا جهت و مسیر شیار‌ها نیز اقدامی موثر برای جلوگیری از فرسایش خاک یا جاری شدن سیلاب است که از دیرباز کشاورزان سنتی آن را رعایت می‌کنند و تعمیم، اصلاح یا ارتقاء آن در بین سایر کشاورزان می‌تواند سهم بزرگی از آبخیزداری را اجرایی کند.

عرب خدری برخی از فعالیت‌های جهادسازندگی در دهه‌های گذشته در روستا‌ها را نمونه‌هایی از اقدامات نسبتا کم هزینه، اما اثربخش آبخیزداری خواند و افزود: در دورانی که جهادسازندگی فعالیت داشت، در اراضی کشاورزی خیلی کار می‌کردند و من دقیقا به یاد دارم که طرح‌های بسیار زیادی برای اراضی کشاورزی داشتند و بنده شاهد بودم که در استان‌هایی از جمله گلستان یا استان مرکزی فعالیت‌هایی مانند سکوبندی اراضی را انجام می‌دادند و با این کار می‌تونستند رطوبت خاک ناشی از باران را ذخیره کنند.

وی اضافه کرد: جهاد سازندگی در برخی از مناطق دیمزار‌های کم بازده را به گونه‌ای مدیریت می‌کردند که نیازی به شخم سالانه نباشد یا گیاه چند ساله کشت شود.

این استاد دانشگاه افزود: این زمینه فکری و اقدامات مبتنی بر آن باعث می‌شد که هم زمین از فرسایش نجات یابد و هم اینکه آب باران مدیریت شده و تبدیل به روان آب یا سیلاب آسیب زا نشود.

عرب خدری با بیان اینکه صرف استفاده از آب باران، به معنی کاشت دیم نیست، به اهمیت این نوع کشاورزی در مناطق نیمه خشک که اغلب نقاط ایران را شامل می‌شود، اشاره کرد و گفت: مزارعی که آب مورد نیازشان از باران و یا از روان آب و سیلابی که مستقیما از باران ناشی شده، دیمزار به شمار می‌روند که در ایران حدود ۱۰ میلیون هکتار از اراضی را شامل می‌شود.

وی افزود: آب باران یا روان آب ناشی از آن، باید در لایه موسوم به پروفایل یا نیم رخ خاک ذخیره شود تا در دسترس ریشه گیاهان باشد، چراکه رطوب سطحی زمین به سرعت تبخیر و از دسترس گیاه خارج می‌شود. از همین رو ممتد بودن بارندگی مهم است تا رطوبت کافی به این لایه تقریبا یک متری برسد.

این کارشناس آبخیزداری بار دیگر به اهمیت اجرای روش‌های عمومی و کم هزینه آبخیزداری اشاره کرد و با بیان اینکه با اجرای آبخیزداری می‌توان فرسایش خاک را تا حد مطلوبی کاهش داد، گفت: یکی از معضلات مزمن ما انجام شخم در جهت شیب است که به ویژه از زمان رایج شدن گاوآهن برگردان دار گسترش یافت و باعث شده که حتی در زمان شخم نیز مقادیری از خاک به سمت پایین منتقل شود و پس از آن نیز با هر بار جاری شدن آب مقادیر چشم گیری از سطح مرغوب خاک شسته شده و فرسایش رخ دهد.

وی با اشاره به نتایج یکی از پژوهش‌های انجام شده در زمینه سنجش آسیب‌های شخم در جهت شیب، اظهار داشت: از آنجایی که شخم عمود بر شیب در اراضی شیب دار برای ماشین آلات و تراکتور دشوارتر از شخم در جهت شیب است، بهره بردار یا راننده تراکتور ترجیح می‌دهد که بجای حرکت عرضی، از سمت بالا به پایین حرکت کند و در نتیجه، مسیر شیار‌ها از بالا به پایین شده و طبق آزمایشی که ما انجام دادیم، در هر هکتار حدود ۱۳ تن خاک از بالای زمین به پایین منتقل می‌شود که به خودی خود رقم چشمگیری است و بعدا شسته شدن خاک با باران و روان آب نیز به آن افزوده می‌شود.

عرب خدری در ادامه لخت کردن زمین پس از هر بار کشت را یکی دیگر از عوامل فرسایش خاک خواند و گفت: باقی ماندن بقایای گیاهی در خاک بسیار مهم است و به افزایش حجم و غنی شدن خاک کمک می‌کند، اما در اغلب نقاط، بهره برداران پس از برداشت محصول چه بصورت دستی و چه با ماشین آلات و کمباین، همه بقایای گیاهی مانند کاه و کلش را به منظور استفاده برای خوراک دام یا فروش جمع آوری می‌کنند و زمین عاری از بقایای گاهی می‌شود.

وی اضافه کرد: با جمع آوری بقایای گیاهی از زمین، پس از برداشت محصول، در اولین بارندگی، سطح زمین گل شده و روزنه‌ها و منافذ زمین مسدود می‌شود و پس از آن هر میزان آب باران، تبدیل به روان آب خواهد شد که به نوبه خود به شسته شدن خاک و فرسایش زمین منجر می‌شود.

این کارشناس آبخیزداری استفاده از گاوآهن‌های مناسب را راهکار کم هزینه‌ای برای جلوگیری از فرسایش خاک عنوان کرد و گفت: اگر بجای گاوآهن‌های برگردان دار از گاوآهن‌های قلمی موسوم به پنجه قاضی استفاده شود، سطح خاک بصورت کامل برگردانده نمی‌شود و نیمی از بقایای گیاهی روی زمین باقی می‌ماند و به این ترتیب از برخورد مستقیم قطرات باران به خاک جلوگیری شده و مواردی مانند تبخیر، ایجاد روان آب و شسته شدن زمین کمتر رخ می‌دهد. ضمن اینکه با باز ماندن روزنه‌ها و منافذ، مقادیر بیشتری از آب به لایه‌های درونی نفوذ کرده و رطوبت ذخیره می‌شود.

عرب خدری در ادامه به اهمیت آبخیزداری در بالا دست اراضی شیب دار اشاره کرد و گفت: با انجام طرح‌های آبخیزداری می‌توان نفوذ آب در بالا دست را افزایش داد که به سیراب شدن مناطق پایین دست نیز منجر می‌شود.

وی با بیان اینکه آبخیزداری بیشتر از آنکه به بودجه‌های کلان نیاز داشته باشد، به مدیریت و عزم جدی نیاز دارد، متنوع بودن اقلیم و شرایط جغرافیایی کشور را موهبتی الهی توصیف کرد و گفت: ما نباید صرفا به دنبال فعالیت‌های مکانیکی و ساخت و ساز برویم یا معطل تخصیص بودجه‌های هنگفت باشیم، بلکه با مدیریت مناسب و انجام اقدامات ساده تری مانند شخم عمود بر شیب یا استفاده از گاوآهن پنجه قاضی و حفظ بقایای گیاهی در زمین، می‌توانیم سهم بزرگی از آبخیزداری و فعالیت برای حفاظت از آب و خاک را انجام دهیم.