آیت الله سیدعبدالحسین لاری؛ نخستین پایه گذار حکومت اسلامی در ایران

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ در تاریخ معاصر ایران، برخی چهره‌ها به‌رغم تأثیر عمیق، کمتر شناخته شده‌اند. آیت‌الله سید عبدالحسین لاری (۱۲۲۶-۱۳۰۳ هـ ش) از جمله علمای مبارزی است که هم در عرصه فقه و معارف اسلامی و هم در میدان مبارزه علیه استبداد قاجار و استعمار انگلیس حضوری فعال داشت. او نه‌تنها یک فقیه اصولی، بلکه یک مصلح اجتماعی و رهبر سیاسی بود که کوشید حکومتی بر اساس موازین اسلامی تأسیس کند.

تحصیل در حوزه علمیه نجف و حضور در محضر اساتید بزرگی مانند میرزای شیرازی، فاضل ایروانی و ملا حسین قلی همدانی سبب رشد و نمای شخصیت علمی، معنوی و سیاسی او شد. برآیند شکل گیری این شخصیت متین و استوار جلب اعتماد میرزای شیرازی بود تا با توجه به حساسیت اوضاع ایران آن روز- به خصوص بعد از واقعه‌ی تنباکو (قرداد رژی) - ایشان را به جنوب ایران بفرستد.

بنابراین پس از اتمام تحصیلات، با دعوت مردم لار این منطقه را برای اقامت انتخاب کرد و در آنجا به تدریس، تألیف و مبارزه سیاسی پرداخت. در نامه­‌ای که میرزا در سال ۱۳۱۰ قمری، یک سال بعد از واقعه‌ی تنباکو خطاب به سید -که حالا دیگر به عنوان پیشوای دینی مردم در لارستان اقامت داشت-  نوشته است، آمده که "حضور شما در ایران موجب شده که امور دین تشدید شود، معارف دین گسترش پیدا کند، توجه مردم به دین بیشتر شود و مشکلات دینی و اجتماعی مردم حل و فصل شود؛ و من از پیش هم این حسن اعتماد را به شما داشتم". در ادامه‌ی نامه، میرزا ابراز خوشحالی می­کند که این امور ادامه پیدا کند و ایشان را تأیید می­کند.

آیت الله سید عبدالحسین لاری در دورۀ مشروطه، همانند شیخ فضل الله نوری از نظریه‌پردازان "مشروطه مشروعه" بود؛ یعنی مشروطیتی که در چارچوب شریعت عمل کند. اما برخلاف برخی از مجتهدان که در آن روز‌ها صرفاً به صدور فتوا اکتفا می‌کردند، او متمایز از آنها و به‌صورت عملی درصدد اجرای احکام اسلامی برآمد. رهبر معظم انقلاب این بعد از شخصیت این عالم مجاهد را این گونه توصیف کرده‌اند: "مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقا سید عبدالحسین لاری در میان علمای معاصر خود، از امتیازات ویژه‌یی برخوردار بوده است و به گمان زیاد، همین ویژگی‌ها موجب آن شده است که میرزای بزرگ مجدِّد شیرازی او را از سامرا و از حلقه‌ی گرم تعلیم و تعلم آن حوزه‌ی بزرگ، و از میان شاگردان خود برگزیده، به منطقه‌ی فارس و بوشهر، که خود از وضعیت حساس آن به خوبی مطلع بوده است، گسیل دارد. آن روز منطقه‌ی فارس و بوشهر، اسیر سلطه‌ی جبار نظامیان انگلیسی بود؛ و این قطعه‌ی خونین از میهن و ملت ما، از اشغال خشن و ظالمانه‌ی نظامیان و سیاستمداران انگلیسی، در رنج و مصیبت می‌زیست، مرحوم سیدعبدالحسین لاری پرچم جهاد و مبارزه‌ی با اشغالگران را بر افراشت؛ و اولین نمونه‌ی کوچک، ولی پر معنا از حکومت اسلامی را در این خطه تشکیل داد" (۷۷/۲/۲).

هرچند آیت الله لاری از نظریه پردازان مشروطه مشروعه بود؛ اما در عین حال او افق دورتری را جست‌و‌جو می‌کرد که چیزی جز تشکیل حکومت اسلامی با تکیه بر اصل ولایت فقیه نبود. او از نخستین عالمانی بود که اصل ولایت مطلقه فقیه را در ضمن رساله‌ای به صورت مبسوط ارائه کرده است. به عقیده او اجراى قوانین اسلامى در هیچ زمانى تعطیل بردار نیست و "ولى فقیه" از جانب امام دوازدهم (عج) نیابت و خلافت عامه دارد که زندگى بشر را در غیبت او بر اساس وحى تنظیم کند.

لزوم تشکیل حکومت اسلامی حتی در سطح منطقه‌ای (در مقابل سلطنت فاسد قاجار) و مبارزه با استعمار انگلیس به‌عنوان دشمن اصلی جهان اسلام از اندیشه‌های سیاسی – اجتماعی ایشان به شمار می‌رود که بخش بزرگی از عمر خود را صرف تحقق آنها نمود.

 او در ساحت نظر با نوشتن کتاب‌ها و رساله‌هایی مانند قانون مشروطه مشروعه، رساله ولایت فقیه، آیات الظالمین، قانون در اتحاد ملت و دولت و احکام قانون اداره بلدیه اندیشه‌های سیاسی خود را در باب حکومت اسلامی بیان می‌کرد و در میدان عمل نیز با اتکا به ظرفیت‌های مردمی، به عینی سازی اندیشه‌های سیاسی خود در جامعه می‌پرداخت.

از نظر ایشان امر به معروف و نهی از منکر، ایجاد نظام قضایی و اجرای حدود شرعی، اقامه نماز جمعه، جهاد با کفار و ظالمین از وظایف حاکم اسلامی که فقیه جامع الشرایط بود، به شمار می‌رفت. بر همین اساس او در مناطق جنوبی کشور از شیراز تا بوشهر با شعار "الاسلام یَعلو وَ لا یُعلی عَلیهِ؛ یعنی اسلام علو و برتری و غلبه پیدا می‌کند و چیزی بر اسلام پیروز نمی‌شود و غلبه پیدا نمیکند" و با تکیه بر نظریه ولایت فقیه و ایجاد نیرو‌های مردمی که متشکل از بومیان این مناطق و عشایر بود به مبارزه با حاکمان قاجاری و نیرو‌های انگلیسی پرداخت.

او که در لارستان مستقر بود با تکیه بر این نیرو‌ها تشکیلات منظمی را در سطح محلی بنیان نهاد که طیفی از اقدامات مانند اخذ مالیات، تشکیل پست و چاپ تمبر، تشکیل نیروی نظامی، ایجاد محکمه و اقامه حدود شرعی را در بر می‌گرفت. بدین ترتیب او موفق شد در اقدامی بی سابقه و برای نخستین بار در تاریخ معاصر نمونه‌ای کوچک از حکومت اسلامی را در لارستان و مناطق اطراف آن پایه گذاری کند.

دولت قاجار که از نفوذ آیت الله لاری در جنوب هراس داشت، با حمایت خوانین محلی و تحریک انگلیسی‌ها، لشکری برای سرکوب او فرستاد. پس از درگیری‌های نظامی، ایشان ناگزیر به عقب‌نشینی شد و حکومت محلی او - که به تعبیر رهبر معظم انقلاب نمونه‌ای کوچک، اما پرمعنا از حکومت اسلامی بود- در هم شکست؛ اما با این حال، تا پایان عمر (اردیبهشت ۱۳۰۳ ش) به مبارزه فکری و اجتماعی خود ادامه داد.

عدم همراهی بخشی از نخبگان و خواص جامعه با طرح حکومت اسلامی، نبود اتحاد کامل میان مردم و نیرو‌های مذهبی در برابر حکومت مرکز، اختلاف در میان گروهی از عشایر که بخش مهمی از نیرو‌های او بودند، قدرت نظامی برتر قاجار و حمایت انگلیس از مخالفان سید وهمچنین محدودیت منابع اقتصادی برای تداوم نهضت از جمله علل عدم تدوام حکومت اسلامی در لارستان بود. هر چند این حرکت با شکست مواجه شد؛ اما تجارب آن تاثیراتی عمیق برجای گذاشت و سرمایه‌ای ارزشمند برای نهضت‌های بعدی و الهام بخش برای آنان شد؛ و شاید به همین دلیل بود که حضرت آیت الله خامنه‌ای در وصف ایشان و اهمیت معرفی شان گفتند: "شخصیت ایشان، شخصیتی است که هرچه بشود، جا دارد برایش کار شود" (۷۷/۰۱/۱۷).

نویسنده و پژوهشگر: عباس کریمیان