کدام بخش‌ها لوکوموتیو اقتصاد هستند؟

پژوهش خبری: مقام معظم رهبری در بیانات ابتدای سال جدید در حرم رضوی نکاتی پیرامون پیاده سازی اقتصاد مقاومتی بیان کردند که در صدر آن به موضوع «انتخاب فعالیت‌ها اقتصادی اولویت‌دار» اشاره نمودند. ایشان در این باره فرمودند: «مسئولین محترم دولتی باید فعّالیتها و زنجیره‌های اقتصادی مزیت‌دار کشور را شناسایی کنند و بر آنها متمرکز بشوند؛ بعضی از فعّالیتهای اقتصادی در کشور اولویت دارد، اهمّیت دارد، مثل مادر می ماند و از آن، بابهای متعدّد اقتصادی و تولیدی گشوده می شود؛ روی آنها بایست تمرکز کنند؛ آنها را باید شناسایی کنند و نقشه‌ی راه را مشخّص کنند و تکلیف همه را معلوم بکنند.»

نکته ای که مقام معظم رهبری در این فراز از سخنان خود بدان اشاره کرده اند در ادبیات اقتصادی با عنوان انتخاب پیشران‌های اقتصادی یا لکوموتیوهای اقتصادی به عنوان اولویت‌های اقتصادی بیان می‌شود. شرایط امروز اقتصادی دنیا بگونه‌ای است که وجود رقبای قدرتمند باعث شده کشورها نتوانند بدون برنامه‌ریزی بلند مدت و تعیین اهداف مشخص و تعیین اولویت‌ها به این مهم دست یابند. چراکه توانایی‌ها و منابع یک کشور برای موفقیت در همه زمینه‌های اقتصادی ناکافی است و باید بدرستی مدیریت شوند. 

بنابراین برنامه‌ریزی بلند مدت جهت بهبود عملکرد اقتصاد ملی و هدایت منابع به رشته‌های اولویت‌دار ضرورتی انکار ناپذیر است. بدیهی است در این میان انتخاب فعالیت های اقتصادی ای که قابلیت کشش و فعال سازی سایر بخش‌های اقتصادی و صنعتی را دارند- که به آنها بخش های پیشران یا لوکوموتیو گفته می شود- دارای اولویت بالاتری نسبت به سایر بخش ها هستند.

در تعریف لکوموتیوهای اقتصادی می‌توان گفت این بخش‌ها به دلیل پیوندهای متعددی که با سایر بخش‌های اقتصادی دارند، می‌توانند بخش های دیگر اقتصاد را فعال کند بطوریکه در نهایت رشد بخش های مختلف اقتصادی منجر به رشد تولید و ارزش آفرینی زیادی در کشور شود. لکوموتیوهای اقتصادی در واقع موتور محرکه اقتصاد کشور محسوب می‌شوند تا جائیکه رونق تولید و ایجاد اشتغال پایدار در کشور منوط به توسعه پیشران‌های اقتصادی است. اما در انتخاب بخش‌های لوکوموتیو اقتصادی باید به شاخص های متعددی توجه کرد که از جمله آنها می توان به شاخص های زیر اشاره کرد:

1- میزان ارتباط با سایر بخش های اقتصادی پسین و پیشین (میزان اثرگذاری در زنجیره تولید)

به هر میزان که ارتباط پیشینی و پسینی یک بخش اقتصادی با سایر بخش های اقتصادی بیشتر باشد، فعال شدن آن بخش، رشد اقتصادی بیشتری ایجاد می کند. برای بدست آوردن برآوردی صحیح از میزان ارتباط یک بخش با سایر بخش های اقتصادی می توان از جداول داده ستانده استفاده کرد.

2- میزان ارزش افزوده

طبیعتا هرچه ارزش افزوده یک فعالیت اقتصادی بیشتر باشد می‌تواند کمک بیشتری به رشد اقتصادی و در نهایت رونق اقتصادی نماید.

3- میزان رشد ارزش افزوده در طی سالیان گذشته

توجه به روند رشد ارزش افزوده یک فعالیت اقتصادی در طی سال‌های گذشته می‌تواند برآوردی هرچند نسبی از ارزش افزوده آن بخش در سال های آتی برای تصمیم‌گیران ایجاد نماید. درصورتی که به این شاخص توجه نشود و آینده پژوهی در مورد ارزش افزوده یک بخش انجام نشود ممکن است فعالیتی به عنوان اولویت اقتصادی یک کشور قرار گیرد که در آینده نزدیک و یا حتی در زمان آغاز بهره برداری توجیه اقتصادی خود را از دست داده باشد و دیگر جزء اولویت‌های اقتصادی نباشد.

4- تامین نیازهای اساسی جامعه

طبق بندهای 1، 8 و 9 اصل 43 قانون اساسی، دولت موظف است نیازهای اساسی مردم از جمله خوراک، پوشاک و مسکن با تاکید بر افزایش تولیدات کشاورزی، دامی و صنعتی را بگونه ای تامین نماید که کشور به مرحله خودکفایی رسیده و امنیت کالاهای اساسی تامین و مانع تسلط بیگانگان بر اقتصاد کشور شود. لذا ضروری است بخش های اقتصادی مرتبط با این نیازها ایجاد و تقویت شود.

5- پایین بودن سرانه هزینه متوسط ایجاد اشتغال در بخش مذکور

نسبت سرمایه به تعداد شغل ایجاد شده را سرانه هزینه متوسط ایجاد شغل گویند. به عبارت دیگر این شاخص نشان می دهد با یک سرمایه مشخص در هر بخش اقتصادی چه تعداد شغل می توان ایجاد نمود. هرچه این شاخص پایین تر باشد مطلوب تر است.

6- مزیت‌های نسبی طبیعی

وجود منابع طبیعی می تواند باعث شود یک فعالیت اقتصادی از مزایای اقتصادی بیشتری برخوردار شود. البته توجه صرف به این شاخص به هیچ وجه برای تعیین اولویت‌های اقتصادی کافی نیست. برخی رویکردهای اقتصادی نئوکلاسیک به کشورهای در حال توسعه پیشنهاد می‌کند تنها در رشته‌هایی که در آنها مزیت نسبی دارند (صنایع مبتنی بر منابع طبیعی و یا مبتنی بر نیروی کار ارزان) سرمایه‌گذاری کنند در حالی که عدم توجه به میزان رشد ارزش افزوده یک رشته در دنیا و غفلت از آینده پژوهی می‌تواند یک کشور را در طیف وسیعی از صنایع با ارزش افزوده و بهره‌وری پائین گرفتار کند. تجربه کشورهای تازه صنعتی شده همچون کشورهای آسیای شرقی و حتی کشورهای کشورهای توسعه یافته نشان می‌دهد سیاست‌های صحیح صنعتی و تصمیات حساب شده از سوی دولت‌ها می‌تواند به صورت مستمر و پویا مزیت‌های نسبی جدید در حوزه‌های جدید اقتصادی ایجاد کند که از قابلیت رشد بهره‌وری در آینده برخوردار بوده و ساختار اقتصادی و صنعتی کشور را به سمت فعالیت‌های با ارزش افزوده بالاتر سوق می‌دهد.

7- مزیت نسبی منابع انسانی، شامل کمیت و کیفیت نیروی انسانی (مهارت و تخصص)

8- وجود کشش و تقاضای بالا برای محصول تولید شده در بازارهای داخلی یا خارجی (وجود مزیت بازار مصرف)

به عنوان مثال بخش حمل و نقل را می توان یکی از بخش های لکوموتیو اقتصادی دانست چرا که علاوه بر ایجاد اشتغال فراوان و همچنین ارتباط بسیار با سایر بخش‌های اقتصادی، همواره تقاضای بالایی در داخل و خارج از کشور برای استفاده از سیستم حمل و نقل (ریلی، جاده‌ای و هوایی) کشور وجود دارد.

9- قابلیت کنترل تورم عمومی

ضروری است بخش‌های اقتصادی اولویت داری که قرار است از سوی دولت مورد حمایت قرار گیرد، تاثیر قابل قبولی بر کاهش تورم داشته باشد. به عبارت دیگر این بخش باید بتواند هم طریق ایجاد شغل و افزایش درآمد خانوار و هم از طریق رونق تولید و افزایش عرضه کالا و خدمات منجر به کاهش نرخ تورم عمومی در کشور شود.