آیا واردات بنزین دوباره پاشنه آشیل اقتصاد کشور خواهد شد؟

پژوهش خبری: بنزین یکی از پرمصرف ترین فرآورده‌های نفتی در کشور است که نقش مهمی در زندگی روزمره مردم ایفا می‌کند و ایجاد هرگونه اختلال در تامین بنزین مورد نیاز کشور می‌تواند هزینه سنگین اقتصادی، اجتماعی و امنیتی برای کشور در پی داشته باشد. به همین دلیل هم در اواسط دهه هشتاد که سهم بنزین وارداتی در تامین نیاز کشور به بیش از 30 درصد رسید، دشمنان انقلاب به سراغ زمینه سازی برای تحریم فروش بنزین به ایران رفتند تا بتوانند با ایجاد فشار به مردم، رفتار نظام را تغییر دهند. اما ابتکار عمل مسئولان دولت وقت با همکاری مجلس و همراهی مردم در اجرای طرح های برای کنترل رشد مصرف بنزین و افزایش تولید آن موجب شد تا سهم بنزین وارداتی در تامین نیاز کشور کاهش قابل توجهی پیدا کند و تحریم فروش بنزین به ایران توسط کشورهای غربی که نهایتا در اواسط تابستان 89 اجرایی شد، ناکام بماند.

ادامه تلاش های دولت قبل در زمینه خودکفایی ایران در تامین بنزین موجب شد تا میزان بنزین وارداتی کشور که در سال 85 به 27.5 میلیون لیتر در روز رسیده بود به 1.8 میلیون لیتر در روز در سال 91 برسد و کشور در آستانه قطع کامل واردات بنزین قرار بگیرد. اما با روی کارآمدن دولت یازدهم و تغییر سیاست های کشور در زمینه مدیریت تولید و مصرف بنزین، بار دیگر واردات بنزین روند افزایشی پیدا کرده است به گونه ای که براساس آمارهای اعلام شده توسط عباس کاظمی، مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران، میزان متوسط آن در سال 94 به 9.5 میلیون لیتر در روز رسید . به عبارت دیگر، میزان واردات بنزین ظرف 3 سال اخیر (سال های 92 تا 94)، 5.2 برابر شده است و بار دیگر در آستانه دو رقمی شدن قرار دارد که نشاندهنده احتمال بالای تبدیل دوباره واردات بنزین به پاشنه آشیل اقتصاد کشور است. در این گزارش به بررسی دلایل این موضوع می پردازیم :

روند تحولات مدیریت تولید و مصرف بنزین در یک دهه اخیر

برای بررسی و تحلیل دلایل روند افزایشی میزان واردات بنزین در سه سال اخیر، باید نگاهی به روند تولید، مصرف و واردات این فرآورده نفتی بعد از جدی شدن احتمال تحریم فروش بنزین به ایران در اواسط دهه هشتاد (سال 85) بیندازیم.

در سال 85، تامین بنزین کشور در شرایط بحرانی قرار گرفته بود زیرا بعد از سپری شدن یک روند شتابان رشد مصرف بنزین در مقایسه با رشد اندک میزان تولید آن در طول یک دهه (سال های 75 تا 85)، وابستگی کشور به بنزین وارداتی به شدت افزایش یافته بود به گونه ای که بیش از یک سوم بنزین مورد نیاز کشور یعنی 27.5 میلیون لیتر در روز از طریق واردات تامین می شد. تامین این حجم بالا از بنزین وارداتی علاوه بر اینکه هزینه سنگینی (حدود 6 میلیارد دلار) به اقتصاد کشور تحمیل می کرد، ایران را به یکی از سه کشور بزرگ واردکننده بنزین در جهان تبدیل کرده بود. این موضوع فرصت مناسبی برای کشورهای غربی که به دنبال ایجاد اختلال در زندگی مردم و فشار به اقتصاد کشور بودند فراهم کرده بود و زمزمه های تحریم فروش بنزین از سوی مقامات آمریکایی شنیده می شد. با توجه به شرایط مذکور، دولت های نهم و دهم با همکاری مجلس و همراهی مردم سه برنامه گسترده در زمینه افزایش رشد تولید بنزین کشور و کنترل رشد مصرف آن اجرایی کردند که موجب ناکام ماندن تحریم فروش بنزین به ایران در تابستان 89 شد و وابستگی کشور به بنزین وارداتی را به شدت کاهش داد. آن برنامه ها عبارت بودند از:

الف- اجرای طرح سهمیه بندی بنزین با استفاده از کارت هوشمند سوخت: اجرای این طرح در تیرماه 86 باعث کاهش قابل توجه مصرف بنزین کشور شد. دلایل اصلی این موضوع، ایجاد انگیزه روانی برای مردم برای کنترل مصرف بنزین خود با استفاده از سیاست سهمیه بندی و افزایش شفافیت عرضه این فرآورده نفتی با توزیع آن با استفاده از کارت های سوخت و در نتیجه، کاهش شدید قاچاق بنزین، بودند. خاطرنشان می گردد اجرای این طرح، موجب هدایت بخشی از تقاضای مصرف بنزین به سمت سوخت جایگزین (CNG) شد و مصرفCNGدر سال های 86 تا 89، حدودا 11 برابر شد و به 15.4 میلیون متر مکعب در روز رسید.

ب- اجرای طرح هدفمندی یارانه ها از آذرماه 89:با تصویب قانون هدفمند کردن یارانه ها در دی ماه 88، اجرای این طرح وارد فاز اجرایی شد. با اجرای فاز اول این طرح در آذرماه 89 و باقی ماندن تفاوت قیمتی مناسب بین بنزین سهمیه ای (کم مصرف ها) و بنزین آزاد (پرمصرف ها)، کاهش مصرف بنزین کشور تشدید شد. البته عدم اجرای فاز دوم این طرح در سال های 91 و 92 به دلیل عدم توافق دولت و مجلس بر روی مدل اجرا، موجب شد تا مصرف بنزین بار دیگر روندی صعودی بگیرد.

ج- اجرای طرح های افزایش ظرفیت پالایشگاه های موجود و تلاش برای احداث پالایشگاه های جدید: بهره برداری از طرح افزایش ظرفیت و بهبود کیفیت فرآورده های پالایشگاه امام خمینی(ره) شازند اراک در زمستان 91، بزرگترین موفقیت دولت قبل در این زمینه بود که موجب افزایش ظرفیت پالایش نفت این پالایشگاه از 170 هزار بشکه در روز به 250 هزار بشکه در روز شد. با راه اندازی کامل و پایدار شدن میزان تولید آن در اوایل دولت یازدهم، میزان تولید بنزین کشور حدود 12 میلیون لیتر در روز افزایش یافت. البته دولت دهم طرح های دیگری نیز در این زمینه داشت که یا ظرفیت های به مراتب کمتری داشت و یا بهره برداری کامل آن تا تابستان 92 امکانپذیر نشد. از سوی دیگر هم صرفا احداث پالایشگاه میعانات گازی ستاره خلیج فارس در بندرعباس در این دولت به صورت جدی دنبال نشد ولی این طرح نیز تا پایان دولت دهم به پیشرفتی حدود 70 درصد رسید و افتتاح فاز اول آن نیز محقق نشد. این پالایشگاه در سه فاز 120 هزار بشکه ای در حال احداث بود و با راه اندازی هر یک از این فازها، ظرفیت تولید بنزین کشور 12 میلیون لیتر در روز افزایش می یافت. البته دولت دهم توانست با استفاده از ظرفیت برخی واحدهای پتروشیمی در تولید بنزین (ریفرمیت) پتروشیمی بخشی از ناکامی های خود در زمینه تکمیل طرح های پالایشی در زمان مقرر، جبران کند. استفاده از این ظرفیت نقش مهمی را در شکست تحریم بنزین در تابستان 89 و روند کاهشی واردات این فرآورده نفتی تا سال 91 ایفا کرد.

در نتیجه این اقدامات، میزان واردات بنزین از 27.5 میلیون لیتر در سال 85 به 1.8 میلیون لیتر در روز در سال 91 رسید. زیرا از طرفی، میزان مصرف بنزین علی رغم چند برابر شدن تعداد خودروهای سبک، از 73.5 میلیون لیتر در روز در سال 85 به 63.5 میلیون لیتر در روز در سال 91 کاهش یافته بود. از سوی دیگر هم میزان تولید بنزین از حدود 45 میلیون لیتر در سال 85 به حدود 60 میلیون لیتر در سال 92 رسیده بود (زیرا طرح افزایش ظرفیت و بهبود کیفیت فرآورده های پالایشگاه امام خمینی(ره) شازند اراک در زمستان 91 به بهره برداری رسیده بود و اثرات آن در سال 92 مشخص بود). اما همانطور که اشاره شد مدیریت تولید و مصرف بنزین در دولت یازدهم بار دیگر از دست دولت تا حدودی خارج شد و واردات بنزین به شدت در حال افزایش است. دلایل این موضوع عبارتند از:

الف- شیوه نامطلوب اجرای فازهای دوم و سوم هدفمندی یارانه ها در بهار 93 و 94: فاز دوم هدفمندی یارانه ها در اردیبهشت ماه 93 توسط دولت یازدهم اجرایی شد اما اجرای این فاز برخلاف اجرای فاز اول، کاهش مصرف بنزین را به همراه نداشت زیرا در این فاز، دولت قیمت بنزین برای کم مصرف ها (بنزین سهمیه ای) را با درصد بیشتری نسبت به قیمت بنزین برای پرمصرف‌ها (بنزین آزاد) افزایش داده بود. در خردادماه 94 نیز با اجرای فاز سوم هدفمندی یارانه ها، بنزین تک نرخی شد. اجرای این فاز نیز مشابه فاز دوم، افزایش مصرف بنزین را به همراه داشت زیرا با حذف سهمیه بندی بنزین، قیمت آن برای کم مصرف ها و پرمصرف ها یکسان شد و انگیزه مردم برای مدیریت مصرف خود از بین رفت. در نتیجه، میزان مصرف بنزین کشور در سال های اخیر بار دیگر روندی صعودی داشته است و به 71 میلیون لیتر در روز در سال 94 رسیده است.

ب- تعلل در راه اندازی فاز اول پالایشگاه ستاره خلیج فارس: قرار بود راه اندازی فاز اول پالایشگاه 360 هزار بشکه ای ستاره خلیج فارس در پایان سال 93 انجام شود که افزایش روزانه 12 میلیون لیتری تولید بنزین کشور را در پی دارد، اما این امر محقق نشد بلکه حتی وعده های مکرر مسئولین وزارت نفت در این زمینه در سال 94 نیز محقق نشد. علی رغم انتقادات شدید وزارت نفت دولت یازدهم نسبت به پیشرفت کند این پروژه ملی در دولت قبل، پیشرفت لاک پشتی تکمیل این طرح در دولت فعلی و تعویق مکرر وعده بهره برداری از فاز اول آن، عجیب و نگران کننده است. سایر طرح های پالایشی مانند طرح افزایش ظرفیت و بهبود کیفیت فرآورده های پالایشگاه بندرعباس نیز همچنان به بهره برداری نرسیده اند. در نتیجه، میزان تولید بنزین کشور در سال های اخیر تقرییا ثابت باقی مانده است و در سال 94 برابر 61 میلیون لیتر در روز بوده است.

علاوه بر موارد فوق، دیدگاه منفی مسئولین وزارت نفت دولت یازدهم درباره آلایندگی بالای بنزین پتروشیمی تولیدی که دلایل آن هیچوقت اثبات نشد ولی موجب توقف کامل تولید آن در اواخر بهار سال 93 شد نیز نقش موثری در کاهش تولید بنزین کشور و افزایش واردات آن در سال های اخیر ایفا کرده است. البته استفاده بسیار محدود از این ظرفیت در ماه‌های اخیر به صورت چراغ خاموش بار دیگر آغاز شده است.