پژوهش خبری صدا و سیما: روابط دو کشور همسایه ایران و ترکیه در طی سالیان متمادی به دلایل بروز تحولات منطقه­ ای و بین ­المللی، از تداوم روند طبیعی و انسجام کمتری برخوردار شده است. در روابط دو کشور بعد از روی کار آمدن حزب اسلام­ گرای عدالت و توسعه ترکیه در سال 2002 میلادی، تغییرات عمده­ای در سیاست ­های راهبردی آنکارا ایجاد شد. سیاست­ های راهبردی نوین ترکیه با اولویت بر افزایش روابط با قدرت ­های منطقه­ ای مهمی از جمله ایران پایه ­ریزی شد. تا قبل از تحولات بیداری اسلامی در منطقه روابط دو کشور خیلی مثبت و روبه رشد بود.

آغاز تنش در سوریه و حمایت‌های کشورهای منطقه از تروریست‌ها، سوریه را رسما وارد جنگ تمام عیار نمود. با تعمیق اختلاف دیدگاه تهران و آنکارا بر سر شیوه حل بحران در سوریه، کم کم روابط دو کشور به سردی گرایید. به حدی که واکنش­ های تند مسئولین سیاسی و نظامی دو کشور را در پی داشت. دولتمردان آنکارا از زمان آغاز بحران در سوریه همواره بر طبل کناره‌گیری بشار اسد از قدرت کوبیدند. با گذشت چند سال از جنگ سوریه و محقق نشدن این سیاست ترکیه، نشانه‌هایی از بن بست سیاست‌های راهبردی ترکیه در قبال سوریه بروز کرده است. ترافیک سفرهای مقامات رسمی ترکیه به ایران را می‌توان نشان از خواست آنها در کاهش تنش در روابط دو کشور و همچنین خروج آنکارا از بحران سوریه دانست.

سفر رسمی احمد داود اوغلو نخست وزیر سابق ترکیه به ایران در 15 اسفند 94 به همراهی هیئتی از مقامات ترکیه از جمله؛ وزیر انرژی و منابع ‏طبیعی، وزیر اقتصاد و دارایی، وزیر دفاع، وزیر گمرک و بازرگانی، وزیر ارتباطات و حمل و نقل، وزیر توسعه ترکیه، دبیر کل حزب عدالت و توسعه ترکیه در این راستا مورد ارزیابی قرار گرفت.

به اعتقاد کارشناسان حوزه ترکیه، عوامل مهم همگرایی در روابط دو کشور حاکم است که امکان افزایش بیش از حد تنش بین دو کشور قابل درک نخواهد بود. دو کشور ایران و ترکیه از روابط دیرینه ­ای برخوردار هستند که چارچوب اصلی این روابط بر پایه موقعیت خاص استراتژیک در منطقه استوار است. این موقعیت ناشی از نیاز متقابل ترکیه و ایران به همدیگر ارزیابی می‌شود. در این نوشتار به طور اجمالی به عوامل همگرایی در روابط ایران و ترکیه پرداخته خواهد شد. این عوامل در دو بعد سیاسی- امنیتی و اقتصادی مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

روابط سیاسی – اقتصادی ایران و ترکیه

روابط ایران و ترکیه تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی عمدتاً بر پایه مؤلفه ­های سیاسی و اقتصادی استوار بود که با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بدلیل بروز اختلافات ایدئولوژیکی بین دو کشور، روابط تهران و آنکارا بیشتر حول محور اقتصادی تداوم یافت. با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه، مؤلفه امنیتی نیز در کنار مؤلفه اقتصادی در روابط آنکارا و تهران پررنگ­تر شد.

الف) سیاسی – امنیتی

ـ مسئله «اکراد»

آمارهای دقیقی از جمعیت اکراد در منطقه وجود ندارد. لیکن براساس اعلام سایت «اطلاعات‌نامه جهان» جمعیت آنها در کشورهای ترکیه 20 درصد، عراق 15 تا 20 درصد، سوریه 10 درصد و ایران 7 درصد از کل جمعیت کشورهای مذکور را شامل می ­شود. طبق این آمار جمعیت اکراد در منطقه بالغ بر 26 میلیون نفر برآورد گردیده است. از بین چهار کشور مذکور، ترکیه به دلیل در بردارندگی اکثریت کردهای منطقه در قلمرو خویش، از آسیب­ پذیری بالاتری از موضوع «استقلال خواهی اکراد» برخوردار است. بسیاری از اکراد ترکیه در قسمت جنوب و جنوب شرقی این کشور در مجاورت مرز ایران و عراق ساکن هستند. آنها فعالیت ­های زیادی برای دستیابی به هدف بزرگشان یعنی ایجاد «کردستان بزرگ» انجام دادند. اما نظام حاکم ترکیه براساس قانون اساسی و قانون احزاب سیاسی، تشکیل احزاب قومی و قبیله ­ای را ممنوع کرده است. این روند باعث تشکیل گروه­ های غیرقانونی اکراد در جهت مبارزه با دولت مرکزی شد که در بین این گروه­ ها می­ توان به حزب کارگران کردستان P.K.K که مهم ­ترین گروه تروریستی اکراد است، اشاره نمود.

تهران و آنکارا در قبال بحث جدایی طلبی اکراد و تشکیل «کردستان بزرگ» دیدگاه مشترکی دارند و همواره به طور رسمی و غیررسمی بارها مخالفت جدی خود را با تشکیل کشوری به نام کردستان در منطقه اعلام کرده اند. مقامات سیاسی جمهوری اسلامی ایران معتقدند که گروه ­های تروریستی «پژاک» شاخه ایرانی و «پ.ک.ک» شاخه ترکیه با حمایت ­های مالی و تسلیحاتی قدرت ­های منطقه­ ای و فرامنطقه ­ای از جمله رژیم صهیونیستی و امریکا، تئوری تجزیه کشورهای منطقه را در سر می ­پرورانند. منوچهر متکی، وزیر امور خارجه وقت کشورمان که در کنفرانس بین المللی عراق در استانبول شرکت کرده بود در مصاحبه مطبوعاتی گفت: اطلاعات به دست آمده نشان می­ دهد که امریکا نیروهای تروریستی «پ.ک.ک» کمک های تسلیحاتی و مالی می ­کند که نمونه بارز آن فعالیت شرکت «بلک واتر» است. اشتراک دیدگاهی ایران و ترکیه درباره نیروهای تروریستی «پ.ک.ک» و «پژاک» باعث شده است تا برای مبارزه با اقدامات آنها همکاری­ های امنیتی در جهت افزایش ضریب امنیتی دو کشور صورت دهند. این امر منجر شد تا توافقات امنیتی بین آنکارا و تهران منعقد شود.

ب) ابعاد اقتصادی

موقعیت استراتژیکی، ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ایران و ترکیه باعث شده است تا دو کشور از اهمیت به سزایی در سیاست های راهبردی همدیگر برخوردار باشند. قرار گرفتن ایران در همسایگی مناطق مهمی همچون آسیای مرکزی، قفقاز، خزر، خلیج فارس، شبه قاره هند و وجود ذخایر عظیم نفت و گاز در ایران برای ترکیه جذابیت فوق‌العاده‌ای دارد. از سوی دیگر حضور ترکیه در مجاورت منطقه دریای سیاه، جنوب غرب آسیا، دروازه اروپا اهمیت فراوانی در سیاست‌های راهبردی ایران دارد. روابط تهران و آنکارا بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر بر حول محور اقتصادی استوار بود. لیکن با روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه این روند شتاب بیشتری به خود گرفت. همزمان با اتخاذ سیاست گسترش روابط تجاری جمهوری اسلامی ایران با کشورهای همسایه و اتخاذ سیاست تنش­زدایی ترکیه با همسایگانش باعث گردید روابط دو کشور در سال­ های اخیر در مقایسه با دوره ­های قبلی ضمن دور شدن از فراز و نشیب­ های گذشته به دوره­ای از ثبات و اطمینان برسد. علیرغم اعمال تحریم های اقتصادی شورای امنیت سازمان ملل متحد، ترکیه دروازه های خود را روی کالاهای ایرانی نبست. در روابط دو کشور دو فاکتور مهم انرژی و تبادلات تجاری تاثیر گذار بوده است.

 انرژی

ترکیه یک کشور در حال توسعه است که بعد از بروز بحران مالی در سال 2001 میلادی درصدد تغییر ساختار اقتصادی برآمد. از طرف دیگر ترکیه پشت درهای اتحادیه اروپا انتظار ورود به جرگه این اتحادیه به سر می­ برد. توسعه اقتصادی و اصلاحات مالی یکی از شروط تعیین شده اتحادیه اروپا به ترکیه است. این کشور جهت احیا و ایجاد صنایع خود نیازمند دسترسی به انرژی است. ترکیه دارای ذخایر نفت و گاز قابل ملاحظه و زیادی نیست. در حال حاضر حدود 91 حوزه نفتی در این کشور کشف شده که بیشترین این چاه ­ها به دلایل جغرافیایی فاقد توجیه اقتصادی است. براساس گزارش مجله نفت و گاز (OGJ) ذخایر نفتی ترکیه تا ژانویه 2006 میلادی بالغ بر 300 میلیون بشکه برآورد شده است. اکثر ذخایر نفتی ترکیه در قسمت جنوبی ترکیه در منطقه «حکاری» و بخشی نیز در قسمت شمالی این کشور قرار گرفته است. به گزارش این منبع در سال 1991 میلادی از این ذخایر روزانه 85300 بشکه استخراج شده است در حالیکه در سال 2006 میلادی به 43000 بشکه نفت در روز کاهش یافت. براساس پیش بینی مؤسسه بین ­المللی EIA ، ترکیه تا سال 2006 میلادی برای مصرف روزانه نیاز به 618000 بشکه نفت داشت. ترکیه مابقی نفت خود را از کشورهای دیگر از جمله ایران و روسیه تهیه می­ کند. نمودار استخراج و مصرف نفت ترکیه نشانگر وابستگی صنعت این کشور به نفت و همچنین منابع خارجی است. در مجاورت ترکیه جمهوری اسلامی ایران که با 136 میلیارد بشکه نفت اثبات شده مقام سومی را در دنیا دارا می ­باشد، که از نظر مقامات ترکیه ایران می ­تواند به ­عنوان یکی از مهم­ ترین منابع تأمین انرژی نفت و گاز این کشور به حساب بیاید. بر اساس گزارش سازمان توسعه تجارت ایران صادرات نفت خام به ترکیه در سال 2000 میلادی بالغ بر 773 میلیون دلار بود که این رقم در سال 2006 میلادی به 801/ 3 میلیارد دلار رسیده است. طبق آمار مؤسسه روابط اقتصادی خارجی ترکیه سهم این کشور از نفت ایران 7/ 2 درصد می­ باشد. طبق آخرین اطلاعات و آمارهای رسمی ترکیه 35 درصد تقاضای نفت خود را از ایران تأمین می کند.

حجم مبادلات تجاری

طبق آمارهای رسمی حجم تجارت خارجی دو کشور از 200/ 1 میلیارد دلار در سال 2002 میلادی به 300/ 2 میلیارد دلار در سال 2003 میلادی افزایش یافته است. سیر صعودی این روند در چند سال اخیر نیز تداوم داشته به­طوری که در سال 2007 میلادی این حجم به 8 میلیارد دلار رسیده است. بر اساس گزارش سازمان توسعه تجارت ایران مهم ­ترین اقلام وارداتی ایران از ترکیه شامل سیگار- لوله آهنی یا فولادی- تخته فیبر- قطعات تراکتور- توتون و تنباکو- پاکت و قوطی و اقلام صادراتی به ترکیه شامل پسته- وسایل نقلیه با موتور بیستونی- گرید نساجی- پلی اتیلن- پوست- پلی پروپیلن می ­شود.

توافق هسته ای ایران با کشورهای 1+5 با استقبال کشورهای جهان از جمله ترکیه روبرو شد. افزایش سفرهای دیپلماتیک مقامات ترکیه به ایران نشان از اهمیت مبادلات تجاری دارد. سفرهای اخیر رئیس جمهور و نخست وزیر سابق ترکیه به ایران در راستای رفع موانع تجاری با ایران و دستیابی به هدف مبادلات تجاری ٣٠ میلیارد دلاری بین دو کشور قابل ارزیابی می ­باشد. بر اساس آمارها، در حال حاضر حدود 100 شرکت ترک در ایران فعالیت می ­کنند که بیشتر این شرکت­ ها در زمینه ­های واردات و صادارت فعالیت می­ کنند. از سوی دیگر 90 درصد از صادرات ایران به ترکیه را نفت خام و گاز طبیعی تشکیل می ­دهند.

پژوهش خبری // رحیم خجسته

* منابع در آرشیو موجود است.