جنبش عدم تعهد: تاریخچه ، ترکیب و تشکیلات

پژوهش خبری صدا و سیما: هفدهمین اجلاسیه جنبش عدم تعهد از روز سه‌شنبه ٢٣ شهریور در جزیره مارگاریتا در کشور ونزوئلا آغاز شده است و تا روز یکشنبه 28 شهریور ادامه خواهد داشت. اجلاس سران کشورهای عضو این جنبش در روزهای شنبه و یکشنبه (٢٧ و ٢٨ شهریور)، برگزار خواهد شد. در پنج سال اخیر ریاست این جنبش با حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران بوده که روز گذشته به رییس جمهوری ونزوئلا واگذار شد. 

جنبش عدم تعهد یا گروه غیرمتعهدها جنبشی متشکل از 120عضو است که منافع و اولویت های کشورهای در حال توسعه را نمایندگی می­ کند. ریشه این جنبش به کنفرانس آسیا – افریقا که در سال 1955 در باندونگ اندونزی برگزار شد باز می­ گردد.   این اجلاس رهبران 29 کشور را که عمدتاً از مستعمرات سابق بودند از قاره افریقا و آسیا گرد هم آورد. هدف آن مذاکره در مورد نگرانی­ های مشترک و توسعه سیاست های مشترک در روابط بین الملل بود. نهرو نخست وزیر هند به همراه سوکارنو نخست وزیر اندونزی و جمال عبدالناصر کنفرانس را رهبری می­ کردند. آنها در جریان اجلاس در خصوص مقاومت در برابر فشار قدرتهای بزرگ حفظ استقلال و مخالفت با استعمار و نواستعمار به ویژه هژمونی غرب اتفاق نظر داشتند.پس از آن یک اجلاس آماده سازی برای اولین کنفرانس سران جنبش عدم تعهد از 12 تا 15 ژوئن 1961 در شهر قاهره برگزار گردید. در اجلاس قاهره شرکت کنندگان به تفصیل در مورد اهداف اصلی سیاست عدم تعهد گفتگو کردند. این اهداف به عنوان معیاری برای عضویت و نیز دعوت به اولین کنفرانس سران تعیین شدند.

اولین کنفرانس سران کشورهای غیرمتعهد که از آن 25 کشور شرکت کردند در سپتامبر 1961 در شهر بلگراد تشکیل شد. این اجلاس عمدتاً به ابتکار تیتو رئیس جمهور یوگسلاوی تشکیل گردید. در آن زمان بزرگترین نگرانی آن بود که تشدید مسابقه تسلیحاتی ممکن است به بروز جنگ میان شوروی و آمریکا منجر شود.

مسایل سیاسی

جنبش غیرمتعهدها از زمان آغاز کار خود تلاش کرده است تا مسیر مستقلی را در سیاست جهانی ترسیم کند به نحوی که اعضای آن در خدمت منازعات و مناقشات قدرتهای بزرگ قرار نگیرند. غیرمتعهدها این مسئله را به عنوان یک اولویت در برنامه کاری خود تعیین کرده ­اند. نگاهی اجمالی به تاریخ این جنبش نشان می­دهد که سه مسئله اساسی رویکرد غیرمتعهدها را نسبت به مسایل بین المللی تحت تاثیر قرار داده­اند. این سه عنصر عبارتند از حق قضاوت و رأی مستقل، مبارزه بر ضد امپریالیسم و استعمار نو و میانه روی در روابط با تمام قدرتهای بزرگ.

در حال حاضر این جنبش نه تنها به مسایل فوق توجه دارد بلکه همچنین در راستای بازسازی نظم اقتصادی بین المللی فعالیت می­ کند.

مسایل اقتصادی

به علت رقابت قدرتهای بزرگ در حوزه جنگ سرد بسیاری از طرح­ های اقتصادی کشورهای در حال توسعه به عنوان بخشی از رقابت قدرتها به راه انداخته شدند اما این طرح ها نیز در اثر اعمال نفوذ قدرتها آسیب دیدند. با افزایش اهمیت مسایل اقتصادی بخشی از توجه جنبش غیرمتعهدها از مسایل کاملاً سیاسی به مسایل اقتصادی تغییر پیدا کرد. آنها از ارائه راه حل هایی برای بهبود وضعیت اقتصاد جهانی و دیگر مشکلات اقتصادی حمایت کردند. اجلاس جاکارتا در سال 1992 نقطه عطفی در تاریخ غیرمتعهدها بود چرا که اولین اجلاس این جنبش پس از پایان جنگ سرد به حساب می­ آمد. این اجلاس به جنبش غیرمتعهدها اجازه داد تا تمرکز خود را در جهتی که بتواند با گروه­ هایی نظیر جی – هفت و اتحادیه اروپا همکاری کند تغییر دهد.

ساختار و تشکیلات

جنبش عدم تعهد دارای سازمان و تشکیلات مخصوصی نیست. شاید علت اصلی آن این بود که بنیانگذاران جنبش چون خود علیه دسته بندی و بلوک‌سازی به پا خاسته بودند نمی‌خواستند به جنبش خود شکل یک گروه و سازمان مشخصی را بدهند.

معذالک در طول زمان، جنبش غیرمتعهدها خود به خود شکل گرفت و کم و بیش دارای سازمان و ارگانی شد که گرچه با قالب‌های سنتی اتحادیه‌ها و سازمان ها منطبق نیست ولی می‌توان آن را یک گروه مخصوص به خود توصیف کرد.

کشورهایی با رژیم‌های سیاسی متفاوت با سیستم‌های اقتصادی ناهمگون و با وسعت، قدرت و مناطق جغرافیایی مختلف در این جنبش گردهم آمدند که تنها عامل پیوندشان اصل همزیستی مسالمت آمیز بود.

اولین شرط این همزیستی، عدم شرکت اعضاء در دسته بندی‌های سیاسی و خودداری از دادن پایگاه‌های نظامی به بلوک‌های شرق و غرب تعیین شد، هر چند به تدریج این شرایط نیز در عمل رعایت نشد و برخی کشورهای عضو به گروه غرب یا شرق تمایل داشتند و در هر فرصتی تلاش می‌کردند به نفع آنها اقدام نمایند در حالی که خود را همچنان غیر متعهد می‌خواندند.

جنبش عدم تعهد در دوره پس از جنگ سرد با چالش‌های گوناگونی مواجه بود و حتی برخی فلسفه وجودی آن را زیر سوال بوده و معدودی از کشورهای عضو از آن کناره گرفتند، اما کشورهای فعال جنبش آن را همچنان زنده نگاه داشته و برای تقویت آن تلاش کردند. در حال حاضر ‪ 120کشور از آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین و اروپا در جنبش عدم تعهد عضویت دارند و 21کشور و 10 سازمان به عنوان عضو ناظر در اجلاس‌های مختلف آن شرکت می‌نمایند.

ارگان‌های جنبش عدم تعهد

نظر به ماهیت جنبش عدم تعهد، طرز کار و عملکرد جنبش با دیگر مجامع و اجلاس ­های بین‌المللی تفاوت دارد. این جنبش فاقد دبیرخانه ثابت بوده، اعضای آن هیچ مبلغی به عنوان حق عضویت در این جنبش پرداخت نمی‌نمایند و تمامی هزینه‌های جنبش عدم تعهد به عهده ریاست دوره‌ای آن می‌باشد. به تدریج و در طول زمان، اجتماعات جنبش عدم تعهد مرکب از نمایندگان کشورهای عضو در سطوح مختلف برگزار شده و امروز می‌توان اجتماعات مختلف و متناوب را به عنوان ارگان‌های جنبش به شرح ذیل مورد شناسایی قرار داد.

اجلاس سران

اجلاس سران بالاترین و عالی‌ترین گردهمایی جنبش عدم تعهد بشمار می‌آید که معمولا هر سه سال یک بار در پایتخت یکی از کشورهای عضو برگزار می‌شود و از آن پس کشور میزبان ریاست جنبش را بر عهده می‌گیرد.چند روز قبل از گردهمایی سران، اجلاس کارشناسان ارشد و نشست وزرای خارجه کشورهای عضو جهت بررسی نهایی پیش نویس بیانیه پایانی و دیگر بیانیه‌ها که قبلا توسط دولت میزبان تهیه و در دفتر هماهنگی در نیویورک مورد بررسی قرار گرفته، تشکیل می‌گردد.

کنفرانس وزرا

کنفرانس وزرای امور خارجه عضو جنبش عدم تعهد به منظور پیگیری و اجرای مصوبات و تصمیمات اجلاس سران، ‪ ۱۸ ماه پس از اجلاس سران برگزار می‌شود. در اجلاس وزرا همچنین موضوعاتی که از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند مورد بررسی قرار می‌گیرند.

گروه کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت

نظر به لزوم هماهنگی دایم بین اعضای جنبش که عضو شورای امنیت سازمان ملل می باشند با دفتر هماهنگی جنبش عدم تعهد، در اجلاس سران کارتاهنا در سال‪، ۱۹۹۵بر ایجاد ارتباط ، مشاوره و هماهنگی دایم میان آنها تاکید شد.براساس این تصمیم مقرر گردید رییس دفتر هماهنگی در نیویورک به صورت مرتب در جلسات شورای امنیت شرکت کرده و در خصوص موضوعات حایز اهمیت برای اعضای جنبش در شورای امنیت مواضع جنبش را اعلام نماید. وی همچنین باید در دیدارهای منظم با کشورهای عضو عدم تعهد در شورای امنیت آنها را در جریان مواضع جنبش قرار دهد.

شرایط عضویت در جنبش عدم تعهد

زمانی که قرار شد کشورهای غیرمتعهد برای نخستین بار در سال ‪ ۱۹۶۱در بلگراد گردهم آیند، بنیانگذاران جنبش یک جلسه مقدماتی در قاهره تشکیل داده و در آن معیارهای پنج گانه ذیل را برای تعیین و تعریف کشورهای غیرمتعهد که می‌باید به کنفرانس دعوت شوند، در نظر گرفتند:

داشتن سیاست مستقل بر مبنای همزیستی مسالمت آمیز، پشتیبانی از نهضت‌های آزادیبخش، عدم وابستگی به اتحادیه‌های نظامی، نداشتن هیچگونه اتحاد نظامی دوجانبه با یکی از قدرت‌های بزرگ، خودداری از پذیرفتن و نداشتن پایگاه های نظامی خارجی در خاک خود امروز معیار پذیرش اعضای جدید در جنبش عدم تعهد آنگونه که در سند متدلوژی کارتاهنا آمده عبارت است از: پایبندی به اصول و اهداف جنبش عدم تعهد یعنی همان اصول دهگانه باندونگ و نیز پایبندی به اهداف و اصولی که در اجلاس یازدهم سران عدم تعهد مورد تاکید مجدد قرار گرفت از جمله استقلال، تمامیت ارضی و حاکمیت کشورها، دستیابی به خلع سلاح کامل تحت کنترل موثر بین‌المللی، حق مردم تحت استعمار، دیگر اشکال سلطه خارجی یا اشغال بیگانه برای تحقق حق خودمختاری و تعیین سرنوشت، برابری همه ملت ­ها، احترام کامل به حقوق بین‌الملل، حل مسالمت آمیز اختلافات، حاکمیت مردم سالاری در روابط بین‌الملل، توسعه اقتصادی و اجتماعی، ایجاد یک نظم عادلانه اقتصادی بین المللی، توسعه منابع انسانی، حفظ و ارتقاء حقوق بشر و آزادی‌های اساسی از جمله حق توسعه و همزیستی مسالمت آمیز نظام­ها، فرهنگ‌ها و جوامع مختلف. همچنین همبستگی با جنبش عدم تعهد و حمایت از ابتکارات و پیشنهادات جنبش، به عنوان یکی دیگر از معیارهای پذیرش اعضای جدید در این سند قید شده است.

درخواست کشورها برای عضویت در جنبش عدم تعهد باید به صورت کتبی و با امضای رییس کشور، دولت و یا وزیر خارجه کشور درخواست‌کننده تسلیم رییس دوره‌ای جنبش گردد. نسخه‌ای از درخواست مذکور در اختیار کلیه اعضاء قرار گرفته و پس از بررسی موضوع در جلسه دفتر هماهنگی در نیویورک، در صورت عدم مخالفت کشورهای عضو، بنابر توصیه دفتر هماهنگی، عضویت کشور درخواست کننده در اولین اجلاس وزرای خارجه و یا سران جنبش عدم تعهد به تصویب می­رسد. در حال حاضر ‪ 120کشور عضو جنبش عدم تعهدند.

اعضای ناظر

به منظور جلب مشارکت دیگر بازیگران صحنه بین‌المللی ، رویه جاری در جنبش عدم تعهد بر آن است که کشورها و سازمان‌های متقاضی را به عنوان ناظر برای شرکت در اجلاس‌های مختلف می‌پذیرد. کشورهایی که شرایط عضویت در جنبش عدم تعهد را دارا باشند، می‌توانند به عنوان ناظر نیز پذیرفته شوند. اعضای ناظر پس از کسب اجازه از هیئت رییسه هر اجلاس می‌توانند علاوه بر حضور در جلسات عمومی، به ایراد سخنرانی و ارایه نظرات و دیدگاه‌های خود بپردازند. و اعضای ناظر حق شرکت در گروه‌های کاری، گروه‌های تماس و یا نیروهای اقدام جنبش عدم تعهد را ندارند.

در حال حاضر ‪ 21 کشور و ‪ 10 سازمان بین‌المللی (از جمله سازمان ملل، سازمان کنفرانس اسلامی، اتحادیه آفریقا و اتحادیه عرب و...) به عنوان عضو ناظر در اجلاس های عدم تعهد شرکت می‌نمایند.

پژوهش خبری صدا و سیما//