پیاده سازی حسابرسی عملیاتی در 70 شرکت دولتی

حسابرسی مدیریتی در کنار حسابرسی مالی می تواند موجب ارتقای سطح مدیریتی در سازمان ها شود. 

چنین اقدامی در جهت افزایش صرفه اقتصادی، کارایی و اثربخشی فعالیت شرکت ها و افزایش اعتماد به گزارش های مالی صورت می پذیرد. در این باره برای اولین بار در دولت یازدهم توسط سازمان حسابرسی 70 شرکت دولتی حسابرسی عملیاتی شده اند.

از آن جایی که بخش اعظمی از منابع اقتصادی در اختیار شرکت های دولتی قرار دارد لذا استفاده از ابزار حسابرسی عملیاتی به منزله پاسخگویی مدیران دولتی در نحوه مدیریت این منابع ملی است. از این رو در برنامه پنجم توسعه این موضوع به صراحت مورد اشاره قرار گرفته و دولت موظف شده است تا شرکت های تحت پوشش خود و پذیرفته شدگان در بورس را ملزم به انجام حسابرسی عملیاتی کند. 

بنابر گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی ؛ براساس ماده 218 قانون برنامه پنجم توسعه کلیه شرکت های دولتی موضوع ماده (4) قانون خدمات مدیریت کشوری که فهرست آن ها توسط دولت تعیین می شود در کنار شرکت های پذیرفته شده در بورس، مکلفند از سال دوم برنامه و حداقل یک بار تا پایان برنامه از طریق سازمان حسابرسی و یا موسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران، نسبت به انجام حسابرسی عملیاتی اقدام کنند.

نکته مهم در حسابرسی عملیاتی تعیین و تعریف واضح و شفاف شاخص های ارزیابی است. این اهداف توسط صاحبان سهام و مالکان یک شرکت تعریف می شود که در این جا این مفهوم متوجه دولت و سازمان حسابرسی است. در واقع تفاوت اصلی حسابرسی عملیاتی و حسابرسی مالی در تعریف همین اهداف است. در حسابرسی مالی، هدف اظهارنظر در مورد صورت های مالی یک شرکت و محاسبه سود و زیان است. اما آن چه که در حسابرسی مدیریتی و عملیاتی مورد توجه است سه مولفه کارایی، صرفه اقتصادی و اثربخشی است. 

به طور اجمالی صرفه اقتصادی را می توان به معنای حداقل کردن بهای تمام شده منابع مورد نیاز، کارایی را به معنای حداکثر ستانده با میزان نهاده ثابت و اثربخشی را به معنای مقایسه نتایج به دست آمده با اهداف مورد نظر تعریف کرد. 

براساس تبصره 2 ماده 218، سازمان حسابرسی مکلف است چهارچوب و استانداردهای حسابرسی عملیاتی را ظرف شش ماه پس از تصویب این قانون تهیه و ابلاغ کند. 

سازمان حسابرسی با بهره گیری از تجارب کشورهای پیشرو در این امر اقدام به تدوین استانداردهای حسابرسی عملیاتی کرده است. 

در سال 90 بخش هایی از استانداردهای پذیرفته شده حسابرسی دولت امریکا که توسط دیوان محاسبات این کشور تدوین و منتشر شده در داخل کشور ترجمه، تدوین و بومی سازی شد.

تعیین شاخص های ارزیابی در حسابرسی عملیاتی از اهمیت بالایی برخوردار است. 

با توجه به این مسئله اقدام به حسابرسی عملیاتی در دولت قبلی به دلیل نبود توجه کافی به این موضوع از توفیق چندانی برخوردار نبود. 

مهم ترین موانع اجرایی موجود در حسابرسی عملیاتی نبود آگاهی کافی مدیران از نقش حسابرسی عملیاتی، عدم آگاهی آن ها از ماهیت این موضوع، عدم توانایی شرکت ها در تعیین شاخص ها و عدم آموزش حسابرسان است. 

با توجه به فراهم نشدن این زمینه ها، اجرای حسابرسی عملیاتی در دولت قبل با توفیق چندانی مواجه نبود. 

در دولت گذشته و با وجود تأکید قانون برنامه، شرکت های دولتی مورد حسابرسی عملیاتی قرار نگرفتند. اما در دولت یازدهم و با تصویب هیئت وزیران و ابلاغ معاون اول رئیس جمهور به وزارت اقتصاد، در مرحله اول 30 شرکت بزرگ دولتی برای انجام حسابرسی عملیاتی معرفی شدند.

در مرحله دوم نیز در شهریورماه سال جاری و با دومین ابلاغ اسحاق جهانگیری 40شرکت بزرگ دولتی دیگر مکلف به انجام حسابرسی عملیاتی شدند تا در مجموع در دولت یازدهم در 70شرکت دولتی فرایند حسابرسی عملیاتی انجام شده باشد.

عامل بقا در محیط های رقابتی

در محیط های رقابتی ضروری است تا مدیران با استفاده از فرایند ارزیابی عملکرد به هدایت صحیح امور در مسیر پیشرفت کار و در جهت اهداف و استراتژی های مورد نظر سازمان به شیوه ای آگاهانه بپردازند.

با توجه به تغییرات و تحولات سریع و افزایش توان و قابلیت های رقابتی شرکتها و سازمان ها در جهان امروز میزان مطلوبیت عملکرد تک تک اجزای کاری سازمان و مجموع آن می تواند به عنوان معیار سنجش مؤفقیت یک سازمان برای مدیران بسیار حائز اهمیت باشد و با استفاده از آنها می توانند به سنجش ارزیابی وضعیت موجود طرحهای استراتژیک سازمان و بررسی عملکرد اجزای کاری آن پرداخته و برای ارتقا و بهبود اثربخشی و کارآیی آنها اقدام کنند.

گسترش رقابت موجب شده تا مدیریت ارشد در بسیاری از سازمان های نوین در به دست آوردن موقعیت مناسب در بازار و حفظ آن تمرکز یابد. مدیران دریافته اند بسیاری از سیستم های سازمانی کـه انتظار می رود برای پیشبـرد عملیات مفید واقع شود در جهت عکس اهداف سازمان حرکت می کند و موجب عقب ماندگی می شود. 

سیستم اقتصادی یک کشور به میزان قابل توجهی به تصمیم گیریهای مدیریت در واحدهای اقتصادی بستگی دارد. بدیهی است این تصمیم گیریها نقش تعیین کننده ای در میزان درآمد های اقتصادی و ثمر بخش بودن فعالیتهای تعیین شده و استفاده بهینه از امکانات تولیدی و خدماتی مؤسسات انتفاعی و غیرانتفاعی کشور دارند. 

از آنجایی که مالکان واقعی شرکتهای دولتی عامه مردم هستند و با توجه به سیطره دولت بر عمده شئون اقتصادی، ارزیابی عملکرد این شرکتها بر اساس استاندارد روز دنیا تاثیر جدی بر توسعه کشور دارد.

به عبارت دیگر اگر شرکتهای دولتی بر اساس منابع در دسترس عملکرد مناسبی از خود نشان دهند به افزایش ثروت تولیدی و افزایش منفعت برای همه مردم منجر خواهد شد. از طرف دیگر شرکتهای بخش خصوصی که در تعاملی فشرده و گسترده با شرکتهای دولتی قرار دارند، با بهبود عملکرد این شرکتها لاجرم آنها نیز در مسیر بهبود عملکرد قرار خواهد گرفت و کل اقتصاد از آن تاثیر خواهد پذیرفت.

در شرایط اقتصادی و اجتماعی حاضر و در آینده‌ای نه چندان دور، فقط سازمان‌هایی می‌توانند فعال باقی بمانند که در هزینه‌های جاری خود کاهش، در قیمت تمام شده محصول ثبات، در کیفیت بهبود مستمر و بر حفاظت از محیط زیست توجه داشته باشند. و این موارد یعنی همان چهار موضوعی 4Es)) که حسابرسی عملیاتی به دنبال ارزیابی و در نهایت بهبود آن در سازمانهای مورد حسابرسی است.

تاکنون حسابرسی عملیاتی نود (90) شرکت توسط سازمان حسابرسی انجام شده ‌است.

شرکت‌هایی که در آنها حسابرسی عملیاتی صورت می‌گیرد چگونه انتخاب می‌شوند و چه مسیری باید طی شود تا حسابرسی عملیاتی در آنها اجرایی شود؟

شرکت هایی که در آنها حسابرسی عملیاتی صورت می‌گیرد، به دو گروه قابل تفکیک هستند. شرکتهایی که به صورت اختیاری متقاضی انجام حسابرسی عملیاتی می‌باشند و شرکت هایی که در راستای رعایت تکلیف قانونی مقرر در ماده 218 قانون برنامه پنجم توسعه اقتصادی و ماده 25 قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (2) به پیشنهاد وزارت امور اقتصادی و دارایی و تصویب هیئت محترم وزیران ملزم به انجام حسابرسی عملیاتی هستند. در گروه اول تشخیص هیئت مدیره برای بهبود کارایی، صرفه اقتصادی، اثربخشی و ملاحظات زیست محیطی و آگاهی از ضعف های موجود و مشاوره جهت چگونگی رفع آنها است که منجر به انجام حسابرسی عملیاتی می گردد.

 در گروه دوم تشخیص و سیاست های دولت برای بهبود کارایی، صرفه اقتصادی، اثربخشی و ملاحظات زیست محیطی و آگاهی از وضعیت موجود و ضعف های عملیاتی و عملکردی شرکت ها و راه های چگونگی رفع آنها است که برخی از شرکتها را الزام به انجام حسابرسی عملیاتی می نماید. در هر دو گروه پس از درخواست شرکتها از حسابرس، قرار داد حسابرسی تنظیم و پس از امضا توسط شرکت، حسابرسی عملیاتی شروع می شود.

مانع اصلی فنی که باعث شده حسابرسی عملیاتی از اثر بخشی و کارایی خیلی بالایی برخوردار نباشد، نبود سسیستم های اطلاعاتی جامع در شرکت ها و از جمله نبود سیستم های حسابداری روز آمد و مناسب به ویژه در زمینه بهیابی خدمات و محصولات و به تبع آن عدم امکان بودجه ریزی عملیاتی می باشد، که برغم تاکید در برنامه های توسعه، این نوع بودجه ریزی اجرایی نشده است. 

بعلاوه، مدون و مصوب نبودن اهداف، راهبردها و برنامه ها ی کوتاه مدت و بلند مدت مدیران شرکتها و عدم ارزیابی مناسب از عملکرد مدیران و وابسته نبودن نظام حق الزحمه و پاداش مدیران به توانایی های اجرایی آنها و میزان دستیابی به اهداف، باعث بی توجهی به نتایج ارزیابی های عملکرد و از جمله حسابرسی عملیاتی، شده است. علاوه بر این، برغم تلاش‌های انجام شده توسط سازمان حسابرسی در جهت اجرای موثر حسابرسی عملیاتی، کمبود نیروی انسانی واجد شرایط و با تخصص های لازم غیر از حسابداری(مانند: اقتصادی، فن آوری اطلاعاتIT، محیط زیست، آمار و ...) مانع بااهمیت دیگری در اجرای حسابرسی عملیاتی با اثربخشی بالا در شرکت های دولتی است.

 گروه حسابرسی عملیاتی باید مجموعه ای از دانش مربوط به سیستم های اطلاعات مدیریتی، مهندسی،شیمی، حرفه های امنیتی، سیستم های کنترلی، سیستم های مدیریت، حسابداری، مدیریت مالی، آمار و قوانین و مقررات را داشته باشند. 

ضمنا حسابرسی عملیاتی در تمامی سازمان ها ، موسسات و شرکت های دولتی و غیر دولتی قابل انجام است.

به‌نظر می‌رسد که پس از بسترسازی و فراهم‌کردن زیرساخت های لازم در سال های آتی بتوان حسابرسی عملیاتی را به طور مستمر انجام داد. آخرین مرحله از فرآیند انجام حسابرسی عملیاتی، مرحله پیگیری است که در این مرحله می‌توان از اثربخشی انجام حسابرسی عملیاتی اطمینان پیدا کرد. انجام مستمر حسابرسی عملیاتی در شرکت های دولتی کمک موثری به این موضوع خواهد بود.

اسابرسی عملیاتی (عملکرد) توسط سازمان حسابرسی، حسابرسان دیوان محاسبات ، موسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران و حتی حسابرسان داخلی دستگاههای اجرایی و سازمانها و شرکت ها، هم در بخش عمومی و هم در بخش خصوصی قابل انجام است.

حسابرسی عملکرد نیز که رویکرد دیگری از این نوع خدمت حرفه‌ای است توسط دیوان محاسبات کشور در بخش عمومی انجام می‌شود. 

سازمان حسابرسی با تشکیل کمیته حسابرسی عملیاتی در سال 1376 و ایجاد واحد حسابرسی عملیاتی در سال 1381 و انجام بررسی‌های فنی و حرفه‌ای در زمینه تدوین استانداردها، دستورالعمل‌ها و فرم‌های مورد نیاز جهت انجام حسابرسی عملیاتی، کمک موثری در جهت اعتلای حرفه و اشاعه آن در سطح جامعه حرفه‌ای کرده است. سازمان حسابرسی از نظر پژوهشی و اجرایی با توجه به چاپ چندین کتاب و مقاله از سال های 1380 تاکنون و انجام حسابرسی عملیاتی در 90 شرکت بزرگ تجربه و توانایی بیشتری نسبت به سایرین دارد.