ملاصدرا، فیلسوفی فراتر از مرز‌ها

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، مرکز فارس ، محمدبن ابراهیم قوامی شیرازی ملقب به صدر‌المتالهین - ملاصدرا - در سال ۹۷۹ قمری چشم به جهان گشود.
پدر ملاصدرا ـ. خواجه ابراهیم قوامی ـ. سیاستمداری دانشمند و بسیار مؤمن بود. صدرالدین محمد، تنها فرزند وزیرحاکم منطقه وسیع فارس، در بهترین شرایط زندگی می‌کرد. صدرا پسری بسیار باهوش، جدی، درسخوان و کنجکاو بود.
براساس پایگاه اطلاع رسانی بنیاد حکمت اسلامی صدرا، صدرالدین محمد درمدت کوتاهی تمام دروس مربوط به ادبیات زبان فارسی، عربی و هنرخط نویسی را فراگرفت. درس‌های دیگر او علم فقه، حقوق اسلامی، منطق و فلسفه بود که در این میان صدرای جوان ـ که هنوز به سن بلوغ نرسیده بود ـ از آن همه دانش مقداری آموخت، ولی طبع او بیشتر به فلسفه و به ویژه عرفان گرایش داشت.

ملاصدرا بخشی از این آموزش‌ها را در شیراز دید، ولی بخش عمده آن را در قزوین، پایتخت آن زمان فراگرفت.
وی در قزوین با دو دانشمند بزرگ - شیخ بهاءالدین عاملی و میرداماد ـ. آشنا شد و از محضر آنان درس‌های فراوانی فرا گرفت.
ملاصدرا که سرمایه‌ای بسیار و منبعی سرشار از دانش و بویژه فلسفه داشت و با نوآوری هایش آرا جدیدی را ارایه کرده بود، در شیراز به تدریس پرداخت و از اطراف شاگردان بسیاری گرد او جمع شدند.
گفته می‌شود رقبای او که موقعیت اجتماعی خود را در خطر می‌دیدند، آراء او را برنتافتند و به آزار و اذیتش پرداختند.
این رفتار‌ها و فشار‌ها با روح لطیف ملاصدرا نمی‌ساخت، از این رو شیراز را به مقصد قم ترک کرد. اما شهر قم در آن هنگام هنوز مرکز مهم علمی و فلسفی نشده بود بنابراین ملاصدرا در شهر قم هم نماند و در روستایی به نام کهک در نزدیکی شهر قم اقامت کرد.
شکست روحی ملاصدرا باعث شد مدتی درس و بحث را رها کند و همانگونه که در مقدمه کتاب بزرگ خود ـ. اسفار ـ. گفته است، عمر خود را به عبادت و روزه و ریاضت بگذراند.

وی در این دوران ـ. که از نظر معنوی دوران طلایی زندگدی اوست ـ. توانست به مرحله کشف و شهود غیب برسد و حقایق فلسفی را نه در ذهن که با دیده دل ببیند و همین سبب شد که مکتب فلسفی خود را کامل کند.
ملاصدرا تا حدود سال ۱۰۴۰ ق. به شیراز بازنگشت و در شهر قم حوزه فلسفی بوجود آورد و شاگردان بسیاری پرورش داد.
برای ملاصدرا تا ۱۰ شاگرد معروف ذکر شده است که مشهورترین آن‌ها فیاض لاهیجی و فیض‌کاشانی هستند که هر دو داماد ملاصدرا شدند و مکتب او را ترویج کردند.
سرانجام در حدود سال (۱۰۳۹ ـ. ۱۰۴۰ ق. / ۱۶۳۲ م) ملاصدرا به شیراز بازگشت.

 

این بازگشت به احتمال زیاد به دلیل دعوت حاکم فارس یعنی الله وردیخان از وی بود، زیرا مدرسه‌ای را که پدرش امام قلی خان بنا کرده بود به پایان برد و برای تدریس فلسفه آماده ساخت و با سابقه ارادتی که به ملاصدرا داشت وی را برای اداره علمی آن به شیراز دعوت کرد.
ملاصدرا در بسیاری از علوم زمان خود نظیر ادبیات فارسی، عربی، ریاضیات، نجوم، فقه، حقوق اسلامی و منطق سرآمد بود و به دلیل تبحر و تسلط در بیشتر علوم زمانه اش به فیلسوف کثیرالاضلاع شهرت یافت.
اما او علاقه وافری به فلسفه و عرفان داشت تا انجا که محمد صدرای شیرازی به چنان جایگاه والائی در فلسفه دست یافت که وی را صدرالمتالهین نامیدند.
در واقع باید گفت: ملاصدرا یک فیلسوف کثیرالاضلاع بود که در هر بعد، بردانشی از دانش‌های رایج زمان خود مسلط بود.
از ملاصدرا بیش از ۴۰ اثر برجای مانده است که الاسفار، المعاد و المبدا، العرشیه، المشاعر و مفاتیح الغیب از مهمترین آن‌ها به شمار می‌آیند.
ملاصدرا تا پایان عمر در شیراز به تألیف و تدریس پرداخت و در این مدت ۷ بار، پیاده، به خانۀ خدا سفر کرد و در بازگشت از هفتمین سفر، در بصره در سال ۱۰۵۰ ق. درگذشت و در حرم مطهر امام علی (ع) در نجف اشرف به خاک سپرده شد.
ملاصدرای شیرازی فیلسوفی است که نظریات او مرز‌های ایران را درنوردیده و به شخصیت جهانی تبدیل شده است. مقام معظم رهبری به زیبایی درباره او می‌فرمایند: مکتب فلسفه صدرالمتألهین همچون همه فلسفه‌ها درمحدوده ملیت و جغرافیا نمی‌گنجد و متعلق به همه انسان‌ها وجامعه هاست.