نفس‌های بریده شده آب در شالیزارها

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما؛ این روز‌ها زمان برداشت شالی از کشت زارهاست، عطر شالیزار‌ها اگر جزء جاذبه‌های گردشگری شهر‌های شمالی کشورمان نباشد، می‌تواند لحظاتی ذهن را از سختی‌ها و مشقات روزانه دور کند. محصولی پرطرفدار که این روز‌ها با قیمت خوبش توانسته بازار جذابی را نیز برای عرضه کنندگانش رقم بزند. اسم برنج ایرانی که می‌آید نام‌های طارم، دم سیاه، هاشمی و آستانه اشرفیه و خیلی نام‌های معروف دیگر در ذهن تداعی می‌شود، محصولی آب بر که اقلیم پربارش شهر‌های شمالی کشور خواستگاه و بهترین محل برای کشت آن است؛ و این روز‌ها که به زمان برداشت آن نزدیک شده ایم، شالیزار‌های سرسبز شمال در این ایام خالی از آب و در انتظار درو شدن است.
کشاورزی از اهالی شهر رشت می‌گوید: خدا را شکر بار امسال خوب است. بارش‌های امسال خیلی خوب و کافی بود.
اما نکته اینجاست که دیگر برنج فقط محصول شمال نیست. البته سالهاست که برنج پا فراتر از زادگاه خود گذاشته و استان‌های زیادی میزبان آن شده اند. میزبانانی که گاهی حتی برای تامین آب شرب اهالی شهر خود نیز با مشکل جدی مواجه هستند. خیلی دور که نشویم استان اصفهان یکی از همان میزبانانی است که اگر امسال را در نظر نگیریم، سالهاست زاینده رودش خشک شده و آب شرب مردمش هم با دشواری تامین می‌شود. اما برنج را می‌توان در زمین‌های لنجان دید، زمین‌هایی که نزدیک همان آب جاری کم توان زنده رود هستند.
قاسم تقی زاده خامسی می‌گوید: امسال با بارش‌های خوبی که در کشور اتفاق افتاد سد‌ها پر شد و کشت برنج در ۳۰۰ هزار هکتار از اراضی کشور انجام شده است.
رقمی عجیب و باور نکردنی در ۱۷ استان به بار نشسته است درحالی که مصوبه ممنوعیت برنج بجز شهر‌های شمالی در همه استان‌های کشور ابلاغ شده است. خوزستان، ایلام، فارس، کرمانشاه، لرستان و خیلی شهر‌های دیگر، شهر‌هایی که تا پیش از امسال تنش آبی را به خوبی چشیده بودند.
علی مراد اکبری معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به اینکه کارگروه ملی سازگاری با منابع آب این دستورالعمل را هفته گذشته تصویب کرد افزود: وزیر نیرو، وزیر جهاد کشاورزی، وزیر صمت، وزیر کشور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست اعضای کارگروه ملی سازگاری با منابع آب هستند و این کمیته مصوبه ممنوعیت کشت برنج را به عنوان بخشی از دستورالعمل الگوی کشت مصوب و ابلاغ کرده است.
وی گفت: چند نوع کشت جایگزین برای برنج پیشنهاد شده است و باید برای معیشت و رونق بخش کشاورزی در استان‌هایی که به جز گیلان و مازندران برنج می‌کارند جایگزین شود.
معاون آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی افزود: ۶۳۰ هزار هکتار شالیزار در کشور وجود دارد که ۱۷۰ هزار هکتار خارج از استان‌های شمالی است.
این ممنوعیت درحالی قرار است اعمال شود و کشتی جایگزین برای کشاورزان معرفی شود که سطح زیر کشت برنج همچنان درحال افزایش و کشاورزان درحال برداشت هستند. دلالان نیز می‌خرند و می‌فروشند. سودخوبی هم حاصل می‌شود. محاسبات نشان می‌دهد هر هکتار کشت برنج ۵۰ میلیون تومان سود به همراه دارد.
برنجی که با آب رایگان کشت می‌شود و کسی توجهی به آن ندارد. آبی که اگر بارش‌های امسال نبود روز‌های سختی را می‌گذراند.
امید شکوفا رئیس مرکز تحقیقات فضایی کشور با تاکید بر اینکه در تشخیص سطح زیرکشت برنج در استان‌های غیرمجاز ورود کرده ایم، افزود: در حال حاضر تنها استان‌های گیلان و مازندران مجاز به کشت برنج هستند، اما در استان فارس، اصفهان و خوزستان به کشت غیر مجاز برنج اقدام کرده اند، برای نمونه تنها برای ۲۵ هزار هکتار سطح زیرکشت برنج در استان فارس نزدیک به ۲.۵ برابر ذخیره سد کرج آب مصرف می‌شود که مسئولان باید با استفاده از این داده‌ها در جلوگیری از مصرف بی رویه آب اقدام کنند.
البته بخش عمده‌ای از آبی که در استان فارس درشالیزار‌ها رها می‌شود از سفره‌های آب زیرزمینی است، منبع آبی که بدون کشت برنج نیز در شرایط هشدار قرار دارد.
معاون امور آب وزیر نیرو می‌گوید به ازای هر کیلوگرم برنج ۲۵۰۰ تا ۳۵۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود و این آب رایگان دراختیار کشاورز قرار میگیرد و ما به دلیل فشار نمایندگان مجلس شورای اسلامی امکان اصلاح این رویه را نداریم.
حالا که فرونشست‌های زمین در استان‌های مختلف یکی از دغدغه‌ها جدی مصرف بی رویه آب است، چرا نمایندگان مجلس شورای اسلامی بجای توجه به شرایط کلی کشور در بخش آب اصرار بر ادامه روندی اشتباه دارند، جای سوال والبته جوابی معلوم دارد.
اولین راهکار که البته در کارگروه سازگاری با کم آبی نیز مطرح شده تغییر الگوی کشت است، کشت‌هایی کم آب بر، برای کشوری که اقلیم خشک و نیمه خشک دارد. سالهاست که این طرح با وجود همه نشان‌های کم آبی از خشک شدن تالاب‌ها و آب شدن یخچال‌های چندصد ساله و خشک شدن چاه‌های آب کشاورزی بی نتیجه مانده و کسی پاسخگو نیست؟
گزارش‌های میدانی ما نشان می‌دهد صحبت کشاورزان را که می‌شنوی از بی اطلاعی میگویند. از اینکه کسی پاسخگوی آن‌ها نیست. داشتن درآمد و گذران زندگی اولین موضوع و دغدغه فکری آنهاست که سود بیشتر البته از آب ارزان قیمتی که وجود دارد، بطور قطع مهم‌تر است.
اما آن‌ها نیز نگران هستند، زیرا همه کم آبی را حس کرده و می‌دانند که این چاه‌هایی که امروز آب دارند و رودخانه‌ای که امسال پرآب شده، ۱۰ سال خشک سالی را پشت سر گذاشته است و معلوم نیست سال آینده دوباره همین آب جاری را با شدت امسالش خواهند دید یا نه؟
تغییر الگوی کشت موضوعی ضروری است که البته بدون ایجاد خللی در معیشت کشاورزان باید انجام شود؛ و بطور حتم درآمد کمتر بهتر از به پایان رسیدن منابع آبی و نابودی زمین و از بین رفتن کامل امکان کشت است.
فرامک عزیز کریمی، مدیرکل دفتر غلات و محصولات اساسی وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به اینکه با توجه به اقلیم‌های مختلف حداقل ۱۴ محصول به منظور جایگزینی کشت برنج برای طی مدت سه سال، به استان‌ها معرفی و ابلاغ شده است، افزود: هرچند با جایگزینی این محصولات آب مصرفی در اراضی مورد نظر حداقل به یک سوم تقلیل می‌یابد و از طرفی محصولات جایگزین عموماً جز محصولات راهبردی و مورد نیاز کشور است (دانه‌های روغنی و نباتات علوفه‌ای)، اما در مقایسه با محصول برنج از درآمد اقتصادی پایین‌تری برخوردار هستند بنابراین وزارت جهاد کشاورزی در این راستا با تهیه طرح، پیشنهادات اعتباری و تسهیلات کم بهره، حمایت از کشت‌های جایگزین را در دستور کار خود قرار داده است.
وی درباره محصولاتی که قرار است جایگزین کشت برنج شوند، افزود: مهمترین این محصولات گیاه جدید کینوآ و گیاهان علوفه‌ای از جمله سورگم، ارزن، پنبه، دانه‌های روغنی مانند سویا، آفتاب گردان، کنجد و برخی محصولات سبزی و صیفی که به روش نشائی کشت می‌شود و مصرف آب آن‌ها پایین است، هستند.
بارش‌های سال آبی ۹۷ -۹۸ نور امیدی برای قلب خشک شده تالاب‌ها و رمق تازه بر رگ‌های نیمه خشک رودخانه‌ها و نفسی تازه درمخازن سد‌های کشور شد، اما این موضوع به معنای تامین آب فقط امسال نیست. سال‌ها خشکسالی و زنگ‌هایی هشداری که در دشت‌های کشور برای کاهش سطح آب‌های زیر زمینی به صدا درآمده باید در سیاست گذاری‌ها و اجرای هرچه سریعتر طرح‌های موثر برای مقابله با کم آبی مورد توجه قرار بگیرد.
کشت برنج در استان‌های کم آب حتی اگر سود سرشار نصیب عده‌ای محدود کند، اما کم آبی، آمایش سرزمین را برهم می‌زند و این به معنای خسارتی همه گیر در همه سرزمینمان ایران است. پس همان بهتر که بوی خوش شالیزار دراستان‌های شمالی بماند و کشت‌های راهبردی در دیگر استان‌ها امنیت غذایی کشور را تامین کند. شاید اینگونه بتوان بر دوام آب و نفس‌های بریده شده اش مرهمی اثر گذار بود.