گستره نگرانی‌های اروپا از تنش‌های نظامی در ادلب

   تنش نظامی اخیر بین ترکیه و سوریه به‌ویژه از منظر تأثیرگذاری و مداخله عامل روسی در آن نگرانی اروپا را به همراه داشته است. به نظر می‌رسد سه نگرانی تشدید و گسترش خشونت‌ها؛ مواجهه با موج جدید پناه‌جویی؛ تثبیت بیش‌ازپیش موقعیت روسیه و دولت سوریه؛ و روشن‌تر شدن ضعف‌های عمده ژئوپلیتیکی اروپا را باید در رأس دغدغه‌های مقامات اروپا در نظر گرفت.
  به نظر می‌رسد یکی از بزرگ‌ترین نگرانی‌های اروپا، تضعیف تعهدات طرف ترک در حوزه پناه‌جویی و همچنین بازتولید امواج پناه‌جویی و درنتیجه فشار بیشتر بر پروژه اروپا است. در واقع بحران جاری آزمونی جدی فراروی معاهده پناه‌جویی سال ۲۰۱۶ اتحادیه اروپا و ترکیه قرار داده است. معاهده‌ای که موجب محدود شدن قابل‌توجه جریان پناه‌جویی به یونان گردید.

  درواقع، باوجود نقصان در اجرای این توافق (از جمله روند بسیار کند جذب قانونی پناه جویان مستقر در اردوگاه های کشورهایی، چون ترکیه)، کمیسیون اروپا همچنان آنکارا را به‌عنوان یکی از موانع مهم هجوم گسترده آوارگان از مسیر بالکان می‌شناسد. در این چارچوب، درحالی‌ که تعداد ورودی آوارگان به اروپا در سال ۲۰۱۵ بیش از یک‌میلیون نفر بوده است این تعداد در سال گذشته میلادی کمتر از ۱۲۵۰۰۰ نفر بود.

  طی چهار سال گذشته، ترکیه در قالب این معاهده، ۶ میلیارد یورو برای حدود ۳ میلیون پناهنده سوری از اتحادیه اروپا دریافت کرده است.
  اتحادیه اروپا از "خطر بروز یک درگیری نظامی بزرگ بین‌المللی" ابراز نگرانی کرده است. در این چارچوب، به نظر می‌رسد نگرانی اروپا از پیامد‌های تشدید خشونت در سوریه کمتر از مسئله آوارگان نباشد. این نکته ازآنجا اهمیت می‌یابد که باوجود اهمیت مسئله آوارگان برای اروپا در تحولات اخیر، خروج آوارگان از جزایر یونان پس از ورود، دیگر همچون گذشته آسان نیست و مسیر بالکان، که امکان عبور صد‌ها هزار نفر را به اروپای مرکزی در سال ۲۰۱۵ فراهم کرده بود، تا حد زیادی بسته شده است. در ضمن ترکیه هنوز مرز خود را با سوریه بازگشایی نکرده و یا محدودیت‌های سفر برای پناهندگان سوری که در ترکیه زندگی می‌کنند کاهش نیافته است.

  مراد اروپا از خطر بروز یک درگیری نظامی بزرگ بین‌المللی نیز افزایش احتمال ورود ترکیه و روسیه به مرحله درگیری نظامی است. درواقع نگرانی اروپا آن است که باوجود بی‌رغبتی مسکو و آنکارا در ورود به مرحله مواجهه نظامی، در بستر تشدید تنش‌های سیاسی موجود، هرگونه حادثه ناخواسته، می‌تواند از کنترل خارج شود و اروپا و ناتو را درگیر یک مخاصمه ژئوپلیتیکی گسترده کند. در این چارچوب پیشنهاد برگزاری نشستی با حضور روسای جمهور روسیه، ترکیه، فرانسه و آلمان مطرح شده است.

  تغییرات گسترده‌تر در ژئوپلیتیک منطقه به نفع روسیه و متحدانش، از دیگر دغدغه‌های اروپا است. درواقع باز کنترل دولت سوریه بر استان ادلب به معنای فراگیری نسبی نفوذ و کنترل دولت سوریه بر سراسر خاک سوریه و تثبیت بیش‌ازپیش موقعیت ژئوپلیتیکی روسیه در سوریه خواهد بود؛ واقعیتی که علیرغم بیمناکی اروپا از آن، درواقع گریزناپذیر خواهد بود.
  تردیدی وجود ندارد که اتحادیه اروپا و اروپا نفوذ ایجابی ناچیزی در جنگ سوریه دارد و ابزار‌های آن برای اثرگذاری بر بحران سوریه بسیار محدود است. در این نگاه، روشن‌تر شدن ضعف‌های عمده ژئوپلیتیکی اروپا نیز از دیگر پیامد‌های تحولات اخیر در سوریه است. در واقع تحولات اخیر به‌روشنی نمایانگر ضعف کنشگری اروپا چه برای کمک ترکیه، و چه در مواجهه با روسیه است.

   در این چارچوب، باوجود اهمیت استراتژیک ترکیه برای اروپا و ناتو به دلیل قرار گرفتن در محل تنگه بسفر و هم‌مرزی آن با دریای سیاه و همچنین میزبانی از پایگاه هوایی اینجرلیک، احتمال کمک جدی اروپا و ناتو به ارتش ترکیه در درگیری چندجانبه در سوریه بسیار اندک است.

  در ضمن می‌دانیم که ترکیه از کشور‌های غربی خواسته بود که پس‌ازاین حادثه یک منطقه پرواز ممنوع بر فراز سوریه ایجاد کند، اما منابع ناتو تأکید کرده‌اند که این ایده - که می‌تواند منجر به درگیری مستقیم با نیروی هوایی روسیه شود - به‌طورجدی موردبحث قرار نگرفته است. درواقع جدا از ضعف‌های ژئوپلیتیک، هیچ‌کس در اروپا یا ایالات‌متحده آمادگی ندارد که با شروع این مسیر، خطر درگیری با روسیه را افزایش دهد به‌ویژه هنگامی‌که ترکیه نیز با جنگجویان افراطی در روی زمین متحد است. البته ضعف کنشگری ایجابی در بحران سوریه به معنای عدم کنشگری سلبی در این بحران نیست.      به‌عنوان‌ مثال، کشور‌های اروپایی مدت‌هاست در چارچوب کنش سلبی، در برابر فشار روسیه برای عادی‌سازی روابط با دولت سوریه و مشارکتِ در مقیاس بزرگ در بازسازی سوریه مقاومت کرده‌اند. البته یکی دیگر از نگرانی‌های اتحادیه اروپا آن است که وحدت رویه این اتحادیه در برابر بحران سوریه با اخلال مواجه شود. به‌عنوان‌مثال می‌دانیم که برخلاف رویه موجود، مجارستان حضور دیپلماتیک خود را در دمشق ارتقا داده است.
  خلاصه آنکه ترکیه در تلاش است تا از نقطه‌ضعف اروپا در حوزه پناه‌جویی برای فعال‌تر کردن اروپا در پرونده سوریه استفاده کند. بااین‌وجود به نظر می‌رسد موازنه قوا در بحران سوریه با سرعت بیشتری به نفع سوریه و روسیه در حال تغییر است و کشور‌های اروپایی نیز ابزار‌های چندانی برای تغییر این موازنه قوا به نفع ترکیه در اختیار ندارند. در ضمن اتحادیه اروپا و کشور‌های اروپایی عضو ناتو واقف‌اند که روسیه تا زمان اعاده کنترل کامل دولت سوریه بر ادلب وارد هیچ گفتگوی اروپایی و با حضور ترکیه نخواهد شد.