استفاده از چمن در فضای سبز : "باید یا نباید"

به گزارش خبرگزاری صد او سیما مرکز همدان، در محل کار ما بسیاری از قسمت های فضای سبز با چمن پوشیده شده است.هر روز چندین نفر مشغول آبیاری این چمن ها هستند و آنها را تر و خشک می کنند . چمن ها خیلی زود بزرگ می شوند و در عرض حدود یک هفته تا 10 روز قد می کشند و نیاز به هرس کردن و کوتاه کردن دارند. بعد از این مدت یکی دو نفر مشغول کوتاه کردن چمن ها می شوند.تقریبا از اوایل اردیبهشت این رویه در محل کار ما همچنان ادامه دارد، از یک طرف آبیاری چمن ها و از طرف دیگر کوتاه کردن چمن ها . شاید از ابتدای اردیبهشت تاکنون این کار حدود 10 باری انجام شده است.

 

هم اکنون در خیلی از بوستان ها و بلوارهای شهرهای مختلف کشور از چمن برای ایجاد فضای سبز استفاده می شود. استفاده از چمن به علت جذابیت بصری و طبیعی و ایجاد نشاطی که ایجاد می کند اگرچه تا به امروز متداول بوده اما امروزه با توجه به کمبود آبهای زیر زمینی مخالفان و موافقانی پیدا کرده. راستی شما از موافقان چمن طبیعی هستید و یا با آن مخالفید.در این مختصر قصد داریم نکات مثبت و منفی چمن های طبیعی و دیدگاههای مخالفان و موافقان را مورد بررسی قرار دهیم.

موافقان ایجاد چمن طبیعی
برخی موافق چمن طبیعی هستند و آنرا موجب ایجاد نشاط بصری و طبیعی می دانند و معتقدند چمن موجب تولید اکسیژن فراوان برای محیط می شود و محیط اطراف ما را با طراوت می کند.
"مدیر گروه مهندسی فضای سبز دانشگاه تهران" در این زمینه با بیان اینکه چمن در فضای سبز شهری به تعبیری همچون بوم است برای نقاشی می گوید :" حذف کامل آن از فضای سبزی شهری منطقی و فنی نیست و چمن دارای ویژگی منحصربه فرد پاخوری بالا است که دیگر گونه‌های گیاهی فاقد این مزیت هستند.
دکتر "کافی" با بیان اینکه دربخش‌هایی که کارکرد فضای سبز کارکرد اجتماعی است حذف چمن عین جهالت است می افزاید:" نباید فرصت بازی کردن و درعین حال فرصت غلطیدن در چمن را از کودکان به عنوان یک تجربه و درعین حال فرصت جمع شدن در کنار یکدیگر را از شهروندان گرفت".
او با بیان اینکه فضای سبز برای شهروندان فراهم کننده بستر فکری و آرامش است ادامه می دهد:" درمناطقی که فضای سبز دارای کارکرد اجتماعی است وجود چمن برای پوشش فضا الزامی است اما در دیگر کاردهای فضای سبز الزامی به پوشش چمنی وجود ندارد و البته نباید درچنین کارکردهایی نیز چمن را حذف و به جای آن سنگ فرش راجایگزین کرد بلکه باید از گونه‌های گیاهی متناسب با اقلیم منطقه بهره برد".
این استاد دانشگاه تهران با بیان اینکه پیگیری این روند نتیجه‌ای جز کاهش میزان سرانه فضای سبزی شهری در پی نخواهد داشت عنوان می کند:" چمن یکی از ابر جاذبها برای جلوگیری از آلودگی‌ها به ویژه سرب است چراکه تنها گیاهی است که در فصل سربرداری می‌شود".
در مجموع موافقان معتقدند نباید از ترس مصرف بیش از اندازه آب به سمتی برویم که فضای سبز و منظر شهری کارائی خود را از دست داده و خود به یک عامل ناهنجار در شهر تبدیل شود.آنها می گویند متاسفانه در سال‌های اخیر خیابان‌ها و معابر همدان با بهانه کمبود آب و پول از نعمت ساماندهی، زیبایی، نظم و بهره‌مندی از گل‌های فصل محروم هستند تا آنجا که شهرداری با خیالی آسوده به جز اوائل سال هیچ اقدامی برای کاشت بوته‌هایی که گل می‌دهند نمی کند و برای آسودگی خیال خود بیشتر پارک‌ها را هم از بوته‌های گل خالی کرده و با استفاده از درختچه سروته قضیه را هم آورده است.

دیدگاه مخالفان چمن طبیعی
در این میان برخی هم مخالف ایجاد و نگهداری چمن طبیعی به عنوان فضای سبز هستند.البته به نظر می رسد مخالفان چمن های طبیعی رو به افزایش اند.

مصرف زیاد آب
مهم ترین علت مخالفان چمن طبیعی استفاده از آب زیاد برای آبیاری چمن هاست. آبیاری چمن ها بویژه در ساعات میانی روز موجب هدر رفت آب و مصرف بیش از حد آن می شود. این مصرف بالا بویژه در زمانی که کشور و اکثر استانها با کمبود آب و خالی شدن سفره های زیر زمینی مواجه اند بیشتر مورد توجه است.در کنار مصرف آب باید از شیوه های سنتی آبیاری چمن ها هم نام برد که بیشتر به صورت غرقابی و آبیاری بارنی است .

 

زمان آبیاری هم بیشتر اوقات نامناسب است و در وسط روز انجام می شود که خود همین منجر به تبخیر بیشتر آب می شود. "مصطفی خوشنویس"، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع معتقد است:"‌‌: 10د‌‌رصد‌‌ چمن کاشته شد‌‌ه د‌‌ر فضای سبز تهران، چیزی معاد‌‌ل 90 د‌‌رصد‌‌ بقیه فضای سبز، آب مصرف می‌کند‌‌ و اگر 100مترمربع چمن را حذف کنیم، به‌جای آن می‌توان 1000مترمربع جنگل‌کاری کرد"‌‌. ‌.دکتر "فیروزآبادی"، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات منابع طبیعی استان همدان با اشاره به اینکه وابستگی شدیدی به منابع آبی زیر زمینی داریم و از این منابع برای آبیاری چمن ها استفاده می شود می گوید:" چمن جزو گیاهان پرمصرف است و چیزی حدود 20 هزار متر مکعب در هکتار مصرف آب دارد." او همچنین می افزاید :" بر خلاف تصور برخی چمن در تولید اکسیژن تاصیر زیادی ندارد."

هزینه های بالای کاشت و نگهداری چمن
برای ایجاد چمن و نگهداری آنها هزینه زیادی لازم است. از بذر این چمن ها گرفته که قیمت بالایی دارند و گاهی از انواع وارداتی آنها استفاده می شود و ارزبری دارد تا کاشت آنها که نیاز به نفرات زیادی دارد .

جدای از آن هزینه های نگهداری بسیار بالاتر است. جدای از آبی که مصرف می شود و واقعا قیمتی نمی توان برای آن در نظر گرفت نیروهای زیادی از آب دادن تا هرس کردن و کوتاه کردن آنها نیاز است.دکتر فیروزآبادی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات منابع طبیعی استان همدان در این زمینه با اشره به صرفه نداشتن کاشت و نگهداری چمن طبیعی معتقد است:"هزینه نگهداری چمن همچون آبیاری، چمن زنی، کودپاشی و مبارزه با آفات بسیار بالاست."

مشکلات آبیاری با تانکرهای بزرگ در سطح شهر
یکی از مشکلاتی که برای آبیاری فضاهای سبز و چمن ها در میادین و بلوارها وجود دارد استفاده از تانکرهای بزرگ 28 هزار لیتری برای آبیاری این فضاهای سبز است.

 

 

از آنجایی که در سطح شهر همدان این تانکرها در وسط روز مشغول آبیاری هستند و خیلی کند در وسط بلوارها و میادین حرکت می کنند خود موجب ترافیک، کندی تردد خودروها، بالا بردن مصرف سوخت و گاهی برخی حوادث رانندگی وحشتناک می شوند.گهگاهی در نقاط مختلف کشور از فوتی هایی که با ین تانکرها اتفاق می افتد اخباری می شنویم. همچنین آبیاری با این تانکرها موجب هدر رفت آب زیادی می شود و از آنجایی که خیلی تحت کنترل نیست موجب می شود تا آب زیادی در سطح خیابان و معابر جاری شود که خود همین هم گاهی موجب لغزنده شدن معابر و ایجاد حوادث رانندگی می شود.

چه باید کرد:
استفاده از گیاهان "کم آب بر"
فضای سبز شهرها و بوستان ها را نمی توان حذف کرد ، اما می توان با جایگزین کردن گیاهان دیگر و اصلاح الگوی محوطه سازی ، در مصرف آب ، هزینه های اجرا و نگهداری صرفه جویی کرد. با توجه به اقلیم نیمه خشک استان همدان جایگزینی گونه های کم آب بر در فضاهای سبز شهری در اولویت کار مسئولان و متولیان مرتبط قرار گرفته است. سرانه فضای سبز شهر همدان بدون احتساب باغ ها در حال حاضر ۱۱ و نیم مترمربع است که این رقم با احتساب باغ های ٣٠ مترمربع است. معاون خدمات شهری شهرداری همدان در این زمینه می گوید:"سالانه مبلغ قابل توجهی برای نگهداری بیش از٦٥٠ هکتار فضای سبز موجود در شهر همدان با احتساب تأمین آب، گل، نهال و نگهداری و حفظ آن هزینه می‌شود که در صددیم از انواع گونه های گیاهی که با اقلیم همدان مناسب است استفاده کنیم

 

". آقای علی ضمیر می افزاید:" در این طرح از انواع درختچه های زینتی شامل انواع رزها، شمشادها، زرشک، پرطاوسی ، فرانکینی ،یوکا ، یاس زرد و سایر گیاهان سازگار با محیط استفاده شده است که گاهی یک هفتم تا یک دهم چمن طبیعی مصرف آب دارند". او همچنین از کاشت گیاهان دارویی در فضای سبز شهری خبر داده و می افزاید: "گیاهان دارویی در سطح شهر همدان شامل رزماری، اسطوخودوس، همیشه بهار، مریم گلی، بنفشه، ختمی، زرشک، گل محمدی، لادن، شاه پسند، گل مغربی و میخک است".
از گل های کم آب بری همچون گل محمدی هم می توان استفاده کرد.گل محمدی هم گیاهی مقاوم است و هم نیاز به آب کمتری دارد و در عین حال طراوت و زیبایی بیشتری را به محیط پیرامون هدیه می کند.

استفاده از نهال ها و درختان مثمر
در برخی از بلوارها و بوستانهای سطح شهر، شهرداری از نهال ها و برخی درختان برای ایجاد فضای سبز استفاده می شود .در گذشته بیشتر روال بر این بود که این نهال ها که بعدها به درختانی بزرگ تبدیل می شدند غیرمثمر بودند. زمانی رهبر انقلاب در فرمایشی مرتبط با روز درختکاری فرمودند که چه بهتر است هنگام کاشت نهال از درختان مثمر بجای غیرمثمر استفاده شود چرا که از درختان مثمر با همه هزینه هایی که برایش می شود مردم می توانند حداقل از میوه اش استفاده کنند .حالا چند سالی است که شهرداری در برخی بلوارها و بوستان ها اقدام به کاشت درختن مثمری همچون توت، گردو و غیره می کند و بارها دیده شده است که برخی از مردم از میوه ها و ثمرات این درختان و نهال ها استفاده می کنند که البته باید فرهنگسازی شود که هنگام چیدن میوه ها شاخه های درختان را نشکنند و به درختان آسیبی نرسانند.

استفاده از روش های نوین آبیاری بجای غرقابی
در حال حاضر در بسیاری از نقاط برای آبیاری فضای سبز از روش های سنتی آبیاری استفاده می کنند که هم هزینه بالاتری دارد و هم موجب اتلاف وقت و نیروی انسانی و از همه مهمتر آب بیشتری می شود.آبیاری ها بیشتر با روش غرقابی است و یا بارانی است که آب زیادی را هدر می دهد. برای آبیاری باید از روش های آبیاری بارانی استفاده کرد.

 

نکته دیگر اینکه آبیاری در وقتی از روز انجام می شود که میزان هدر رفت آب بسیار بالاست و مقدار زیادی از آب در اثر تبخیر از بین می رود . آقای "سرسالاری"، کارشناس کشاورزی اهل شیراز معتقد است بهترین زمان آبیاری فضاهای سبز مانند گل و گیاه و چمن ، دو ساعت قبل از طلوع خورشید یا یک‌ ساعت پس از آن است و بهترین راه برای استفاده بهینه از آب در فضای چمن‌کاری شده بلوارها ،آبیاری در زمان تاریکی هوا است."

آقای "علی ضمیر"، معاون خدمات شهری شهرداری همدان با اذعان به مصرف زیاد آب در روش آبیاری سنتی می گوید:" در برنامه جدید این سازمان نیز در آینده ای نزدیک با توسعه و تجهیز فضای سبز شهری همدان به سیستم آبیاری قطره ای ، به طور قطع مدیریت بهینه را در حفظ و احیای آن در دستور کار داریم".

جمع آوری چمن و کاشت گیاهان "کم آب بر" در شهر همدان
به گفته معاون خدمات شهری شهرداری همدان، مدتی است که جمع آوری چمن ها در برخی نقاط شهر آغاز و به جای آن کاشت گیاهان کم آب بر آغاز شده است.
آقای "علی ضمیر" می گوید:" تاکنون 28 هزار و 263 متر مربع چمن از سطح فضای سبز شهری همدان جمع آوری شده و 25 هزار و 354 متر مربع درختچه پوششی جایگزین شده است و همچنین در پوشش گیاهی جدید از ابتدای امسال تاکنون در مناطق چهارگانه چهار هزار و 769 اصله درخت در سطح بوستان‌ها و بلوارها کاشته شده است".

 

آقای "توتونی" معاون سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری شهرداری همدان نیز در این باره می گوید :" طرح جایگزین کردن درخت ودرختچه ها در فضای سبز شهری از قبل بود اما در دوره مدیریت جدید شهرداری با گستردگی بسیار بیشتری در مناطق چهارگانه اجرایی شد".
شهرداری همدان از اسفندماه سال گذشته تاکنون بیش از 6 میلیون بوته گل، درختچه و درخت را در سطح پارک ها، میادین و بلوارهای سطح شهر کاشته است.
استفاده از پوشالها و سنگ های رنگی برای تزئین فضای سبز
یکی دیگر از روش های جایگزین چمن طبیعی استفاده از پوشالهای چوبی است که در رنگ های مختلف قابل استفاده است به این صورت که براده های چوب را در قطع های کوچک با مواد طبیعی رنگ کرده و در ترکیبات متنوع در میدان ها و بوستان ها استفاده می کنند.این پوشال ها هم رنگ های متنوعی دارند و هم سازگار با محیط زیست هستند. در کنار این ها همچنین می توان از سنگ های کوچک معروف به سنگ های بادامی ساده و رنگی هم استفاده کرد به طوری که در برخی از میدان ها و بوستان ها به فراخور از این مصالح برای تزئین و فضا سازی استفاده می کنند.

 

 

آقای "علی ضمیر"، معاون خدمات شهری شهرداری همدان در این زمینه با بیان اینکه در برخی میادین و بوستان ها از خرده چوب و مالچ های رنگی استفاده می کنیم می گوید :" سالانه حدود 20 تن انواع خرده چوب های رنگی برای تزئئین میادین پاشیده می شود".

 

حرف آخر
با جمع بندی دیدگاههای مخالف و موافق به نظر می رسد که در ایجاد فضای سبز باید به دنبال جایگزینهای بهتر و مطمئن تری در مقایسه با چمن طبیعی بود. البته نه در همه جاها و در همه شرایط اما در بیشتر جاها می توان از گل ها و گیاهان و نهال های کم آب بر استفاده کرد. در عین حال استفاده از روش های نوین آبیاری باید مورد توجه قرار گیرد. به نظر می رسد آبیاری فضای سبز با استفاده از تانکرهای بزرگ، هم مخاطره آمیز است و هم میزان بسیار زیادی از آب را به هدر می دهد و البته در وقت و زمان آبیاری هم باید تجدید نظر اساسی صورت گیرد.