تعیین موقعیت قنات‌های پیش از اسلام

به‌گزارش خبرنگار حوزه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گروه علمی فرهنگی و هنری خبرگزاری صدا و سیما؛ آقای مصطفی ده پهلوان سرپرست هیئت باستان شناسی امروز «سه شنبه» با اعلام این خبر گفت:دشت قزوین در شمال مرکزی فلات ایران قرار دارد و از شمال به دامنه‌های جنوبی کوه‌های البرز، از غرب به ارتفاعات موازی چرگر و مناطق طارم، منجیل و زنجان و از جنوب به ارتفاعات رامند محدود می‌شود.
او با بیان اینکه این دشت از سمت شرق باز است و به دشت ساوجبلاغ کرج منتهی می‌شود افزود: وسعت دشت قزوین ۴۴۳ هزار هکتار و رودخانه شور که از به هم پیوستن رودخانه‌های کوچک خررود، حاجی عرب، کردان و مسیل‌های مختلف به وجود می‌آید، بزرگترین رودخانه این منطقه است و به دریاچه حوض سلطان می‌ریزد.
این باستان شناس گفت: دشت قزوین یکی از دشت‌های طبیعی ـ فرهنگی است که به موازات فرهنگ‌های پیش از تاریخ و (رویدادی‌های دوران تاریخی) دیگر نقاط فلات ایران تحولات باستان شناسی خاص خود را پشت سر گذاشته و در جریان تعاملات فرهنگی با مناطق پیرامونی، شواهدی از روابط فرهنگی درون و برون منطقه‌ای را در خود بر جای نهاده است.
آقای ده پهلوان با بیان اینکه دو عامل اصلی و مهم در دنیای باستان و حتی امروز، دشت قزوین را برای جوامع مستقر در فلات ایران مساعد ساخته تصریح کرد: نخست آن که این دشت از نظر حاصلخیزی دارای ظرفیت فوق العاده‌ای است و این ویژگی برای استقرار جوامع اولیه در دوران آغاز کشاورزی و همزمان با شکل گیری تمدن‌های دنیای باستان بسیار مناسب بوده است.
او عامل مهم دیگر را وضعیت خاص جغرافیایی این دشت عنوان کرد و افزود:دشت قزوین در دامنه‌های جنوبی البرز و حاشیه شمال کویر مرکزی ایران واقع شده و داد و ستد و ارتباط در دنیای باستان بین تمدن‌های شرق و غرب به ناچار از این تنها رهگذر مساعد و قابل زندگی انجام می‌گرفته و بی شک محوطه‌های پیش از تاریخی، تاریخی و اسلامی بسیاری در این دشت شکل گرفته اند.
سرپرست هیأت باستان شناسی گفت: در کنار بهره گرفتن از تمامی زحمات و نتایج باستان شناسان در دهه‌های گذشته که در دشت قزوین فعالیت داشته اند، نیاز است که برخی از این یافته‌ها و محوطه‌های متعلق به دوره‌های مورد نظر با توجه به اهداف ارائه شده و در افق‌ها و بافت‌های مجزایی، مورد بازنگری و بررسی مجدد قرار گیرند.
وی تصریح کرد: از آنجایی که رشته قنات‌های منطقه مورد نظر (به عنوان عامل شکل گیری، حیات و حتی رکود محوطه‌های باستانی) تا کنون مورد شناسایی و ثبت دقیق قرار نگرفته اند، بنابراین شناسایی دقیق آن‌ها می‌تواند تأثیر شگرفی در درک ما از عوامل تأثیر گذار در شکل گیری محوطه‌های منطقه مورد نظر داشته باشد.
او با بیان اینکه ایرانیان در طول تاریخ همواره نقش اساسی در دانش مهندسی آب شامل مهار، کنترل، ذخیره و توزیع آب داشته اند گفت: آثار باقی مانده از ساخت سدها، شبکه‌های آبرسانی، پل ـ بند‌ها و سازه‌های مشابه دیگر که بسیاری از آن‌ها پس از گذشت بیش از هزاران سال از تاریخ ساختشان، همچنان درحال استفاده هستند، از آن جمله اند.
وی با اشاره به این نکته که حدود دو سوم از جغرافیای ایران را نواحی خشک و بیابانی فرا گرفته افزود: مردمان این سرزمین از دیرباز با هوشمندی خود، به مقابله با آن پرداخته و با مهار آب این مشکل را برطرف کرده اند که یکی از اقدامات مهندسی ایرانی، ساخت و ابداع کاریز یا قنات است.
آقای ده پهلوان، وجود بیش از ۴۰ هزار رشته قنات در ایران با قدمتی چندهزار ساله که همچنان نزدیک به ۳۰ هزار رشته از آن در حال بهره برداری است، را نشان از هوشمندی ایرانیان در استحصال آب در مناطقی دانست که نزولات جوی به کمترین میزان بوده و رواناب قابل اعتمادی وجود ندارد.
او در ادامه استان قزوین را یکی از استان‌های فعلی ایران دانست که شواهد بسیاری از سازه‌های سنتی آب در آن در زمینه مهندسی مهار آب شامل حفر قنات، کانال‌های سنتی انتقال آب، ساخت بند، آب انبار و سایر سازه‌های آبی سنتی، برجای مانده است.
این باستان شناس با بیان اینکه طبق آمار وزارت وقت کشاورزی در سال ۱۳۷۸، ۲۸۵ رشته قنات با تخلیه سالیانه ۱۳۰ میلیون متر مکعب بصورت فعال در این استان وجود داشته افزود: این درحالی است که سوابق بیش از ۷۰۰ رشته قنات با عمری حداقل ۳۷ ساله تا هزاران سال در این استان وجود داشته است.
آقای ده پهلوان تأکید کرد:حفظ سوابق ارزشمند مهندسی آب و قنات در این استان و برنامه ریزی برای احیاء آن با اهداف گردشگری، اقتصادی و فرهنگی به جهت قدمت دیرپای آثار تاریخی در استان قزوین امری ضروری است که در اثر بی توجهی به آن، بیم آن می‌رود تا سوابق بسیاری از این دستاورد‌های مهندسی آب از بین برود.
او گفت: در مرحله نخست طرح پژوهشی «بررسی و شناسایی قنات‌های شهرستان بوئین زهرا» به بررسی و شناسایی قنات‌های بخش‌های مرکزی و رامند و دهستان‌های رامند جنوبی، ابراهیم آباد، سگزآباد و رحیم آباد و در مرحله دوم به بررسی و شناسایی قنات‌های مناطق دیگری از قبیل بخش‌های مرکزی و شال و دشتابی و دهستان‌های زهرای بالا، زهرای پایین، زین آباد، قلعه هاشم، دشتابی شرقی و غربی از شهرستان بوئین زهرا پرداخته شد.
وی افزود: در جریان این طرح و با پیمایش‌های دقیق ۱۱۰ رشته قنات، بقایای ۱۲ آسیاب، ۴ کوره تولید کول (نای) سفالی در شهرستان بوئین زهرا مورد شناسایی قرار گرفت.
سرپرست هیأت باستان شناسی گفت: متأسفانه در اثر توسعه بی رویه زمین‌های کشاورزی و اقدامات تخریبی و تجاوز به حرایم قنات‌ها بخشی زیادی از رشته قنات‌ها برای همیشه تخریب شدند و در مواردی درک موقعیت اصلی مادر چاه‌ها و سایر چاه‌های برخی از قنات‌ها میسر نشد.
او تأکید کرد: بخشی از این خلاء با کمک عکس‌های هوایی تاریخی پوشش داده شد و به راحتی می‌توان روند تخریب هر قنات را به صورت مستند مشخص ساخت.
وی در پایان یکی از اهداف اصلی این طرح را تعیین موقعیت قنات‌های پیش از اسلام در جنوب دشت قزوین دانست و گفت: شواهدی که بدون تردید توسط رسوب گذاری مخروطه افکنه حاجی عرب مدفون شده اند.
گفتنی است، به دنبال زلزله مهیب دهم شهریور سال ۱۳۴۱ اکثر قنات‌های بوئین زهرا تخریب و کشاورزی از رونق می‌افتد. شرکت‌های خارجی برای کمک به رونق دوباره کشاورزی منطقه اقدام به حفر چاه‌های عمیق می‌کنند و این اقدام شوم در منطقه آغاز و به مرور به دلیل درک درست نداشتن روستاییان از عواقب این امر بی رویه رواج می‌یابد؛ به گونه‌ای که امروز به دلیل برداشت زیاد آب شاهد فرونشست زمین و ایجاد فروچاله‌های متعدد در منطقه بوئین زهرا هستیم. میراث ارزشمند قنات و شبکه‌های آبرسانی در شهرستان بوئین زهرا خود گواه زیست مسالمت آمیز انسان و طبیعت است؛ میراث و تجربه بشریی که متأسفانه به باد بی توجهی قرار گرفت.