فتح یک؛ عملیات چریکی سپاه در کرکوک در سال ۶۵

به گزارش خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما؛ اجرای عملیات چریکی "فتح یک" سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با استفاده از ظرفیت‌های اتحادیه میهنی کردستان عراق در منطقه کرکوک، نقطه آغاز تحول درجنگ‌های نامنظم در دوران دفاع مقدس به شمار می‌آید.
عملیات فتح یک ۱۹ مهر ۱۳۶۵ با همکاری جلال طالبانی و پیشمرگان تحت امرش، با هدف انهدام اهداف مختلف از جمله قسمتی از پالایشگاه کرکوک انجام شد.
در این عملیات رزمندگان اسلام موفق شدند در عمق ۱۸۰ کیلومتری دشمن نفوذ و ضربه‌ای سخت بر پیکر ماشین جنگی صدام وارد کنند که نقطه آغازین و بسیار مهم این سلسله عملیات به شمار می‌آید.
اصلی‌ترین دستاورد عملیات فتح یک در ششمین سال دفاع مقدس، ورود رزمندگان به صحنه مبارزه با حکومت دیکتاتوری و تجاوزگر بعثی صدام در داخل خاک عراق بود.
نقش مردم و گرو‌های معارض کُرد و عرب عراقی در مبارزه علیه حکومت بعثی عراق تا قبل از عملیات فتح یک نیز به طور جسته و گریخته وجود داشت، اما چندان جدی گرفته نمی‌شد.
این عملیات را قرارگاه رمضان سپاه اجرا کرد، قرارگاهی که به عنوان مرکز فرماندهی و اجرای جنگ‌های نامنظم سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پنجمین سال جنگ تحمیلی شکل گرفت.
نفوذ نیرو‌های رزمنده در عمق خاک دشمن با استفاده از روش‌های جنگ پارتیزانی و چریکی به منظور درگیر کردن ارتش عراق در مناطق گوناگون، اخلال در حرکت ماشین جنگی صدام، ارتباط با گروه‌ها و اقشار مختلف مردم عراق اعم از کُرد و عرب در جهت حمایت از حرکت‌های مردمی علیه حکومت بعث و اجرای مأموریت‌های متعدد به منظور کشاندن نیرو‌های نظامی صدام به نقاط گوناگون کشور عراق و ایجاد تنش و پراکندگی میان یگان‌های ارتش آن کشور، هدف سپاه پاسداران از ایجاد چنین قرارگاهی بود که عملیات فتح از جمله اقدامان این قرارگاه بوده است.
عملیات نامنظم فتح یک مانند یک عملیات منظم از سازوکار مشخص رزمی و چارچوب‌های تعریف شده و کمی برخوردار نبود، اما در این حال از اصول و معیار‌های مشخصی پیروی کرد.
انتظار عمومی در سال ۱۳۶۵، اجرای عملیاتی گسترده در جبهه‌ها و مقهور کردن ارتش تا بُن دندان مسلح عراق بود، اما اقدامات پدافندی و لجستیکی ارتش عراق، بر مشکلات اجرای چنین عملیاتی با رعایت اصل غافل گیری افزوده بود و همه یگان‌های رزمی و قرارگاه‌ها مأموریت یافته بودند در حد یگان خود تحرک داشته باشند تا جبهه ها، حالت رخوت و رکود پیدا نکنند. قرارگاه رمضان نیز از این قاعده مستثنی نبود و از آنجاکه نفس چنین دستوری، اجرای عملیات با بهره گیری از روش‌های جنگ نامنظم و پارتیزانی بود، قرارگاه رمضان مأمور به این اقدام شد و بر فعالیت‌های خود به لحاظ کمی و کیفی افزود.
در نخستین گام، با ایجاد پایگاه و قرارگاه تاکتیکی ثابت سپاه پنجم در استان‌های کُردنشین، در عمق و وسعتی حیرت انگیز، امکان حضور فرماندهان رده‌های مختلف و مسئولان اطلاعات و عملیات در منطقه‌ای به عمق تقریبی ۲۰۰ کیلومتری خاک عراق فراهم شد، منطقه‌ای که حکومت عراق آنجا را امن و دور از آتش جنگ قلمداد می‌کرد.
برای فرماندهان و مسئولان اطلاعات و عملیات قرارگاه رمضان، حضور در این مناطق و مشاهده اهداف نظامی، تأسیسات گوناگون اقتصادی و پایگاه‌های ارتش عراق اعم از پایگاه‌های نیروی زمینی و نیروی هوایی از نزدیک‌ترین فاصله و حتی با چشم غیرمسلح، اعجاب انگیز بود، اما دیدنی‌تر از آن چهره فرماندهان قرارگاه‌ها و یگان‌های منظم بود؛ هنگامی که گزارش فرماندهان و رزمندگان قرارگاه رمضان را از چگونگی حرکت و پیشروی چریکی خود در خاک دشمن و حضورشان در میان مردم شهر‌ها و روستا‌های عراق می‌شنیدند.

حضور در میان مردم روستا‌ها و شهر‌های عراق

در شمال عراق، رزمندگان به راحتی و در آرامش کامل با تویوتا لندکروز کیلومتر‌ها در جاده‌های اصلی عراق حرکت کردند و بین مردم روستا‌ها و شهر‌های این کشور حضور یافتند تا جایی که حتی طرح پیشنهادی فرمانده قرارگاه رمضان برای اجرای عملیات نظامی در بغداد به طور جدی طراحی و سازمان دهی شد و اقدامات اولیه هم برای اجرای آن آغاز شد، اگرچه هیچگاه عملی نشد.

عملیات انتقال؛ مقدمه عملیات فتح یک

فرماندهان و مسئولان قرارگاه رمضان، هنگامی که درگیری‌های جبهه اصلی میان نیرو‌های خودی و ارتش عراق جریان داشت، از خطوط اولیه دشمن عبور کردند و در پشت جبهه و مناطق عمقی عراق استقرار یافتند و آزادانه چندهفته به شناسایی مناطق و طراحی عملیات در ابعاد مختلف پرداختند و حتی با مردم و اعضای رده‌های مختلف گروه‌های معارض عراقی مستقیم ارتباط برقرار کردند، اقدامی که می‌توان آن را در ردیف عملیات بزرگ نظامی که شاید در کم‌تر جنگی اتفاق می‌افتد، به شمار آورد.

انتقال نیرو به تنهایی یک عملیات بود

انتقال تجهیزات نظامی و حدود ۲۰۰ رزمنده بسیجی و سپاهی به پشت خطوط دشمن و پیمودن ۱۸۰ کیلومتر راه برای رسیدن به اهداف موردنظر، خود به تنهایی یک عملیات نظامی محسوب می‌شود، ضمن آن که علاوه بر این تعداد رزمنده و تجهیزات، به منظور کامل بودن ترکیب نیرو‌ها مسئولان و نیرو‌های متخصص مخابرات، بهداری، تخریب و تبلیغات انتقال یافتند.
افزون بر این، کمک‌های دارویی و آذوقه نیز برای رفع نیاز‌های مردم ساکن در مناطق آزادشده تحت کنترل به اتحادیه میهنی کُردستان عراق انتقال داده شد.
هدف اصلی عملیات، انهدام تأسیسات نفتی کرکوک بود و ضمن درک اهمیت این هدف، باید اعزام نیرو‌های شناسایی و اطلاعاتی- عملیاتی انجام و جزئیات طرح مانور به طور دقیق، تنظیم می‌شد.

یگان‌های عمل کننده در عملیات فتح یک

۱۳۰ تن از رزمندگان در قالب یگان‌های گوناگون قرارگاه رمضان به منطقه عملیاتی وارد شدند.
از اتحادیه میهنی کُردستان عراق نیز ۲۰۰۰ پیشمرگ کرد در قالب یگان‌های پارتیزانی وارد عملیات شدند.
با مشخص شدن نام و تعداد نیرو‌های عمل کننده، هماهنگی‌های لازم برای اجرای عملیات مشترک و تقسیم وظایف انجام شد.
به چند دلیل واگذاری اهداف مشترک به نیرو‌ها امکان پذیر نبود؛ اول- نیرو‌ها به دلیل مدت کوتاه هم زیستی مشترک و اختلاف فرهنگی و زبان نمی‌توانستند با یکدیگر کار کنند و حتی به دلیل نداشتن شناخت همدیگر ممکن بود در عملیات یکدیگر را بزنند، دو - به دلیل عدم امکان تعیین یک فرمانده مشترک، چگونه می‌توانستند برای تعیین زمان عملیات به توافق برسند. واگذاری اهداف مستقل هم امکان پذیر نبود چراکه هر یگانی جناح یگان دیگر بود و لذا عدم موفقیت هر گروهی می‌توانست سبب عدم موفقیت گروه دیگر شود و در آن صورت مشخص نمی‌شد که مسئول موفقیت یا عدم موفقیت کیست.
بعلاوه، کار با ادوات بر عهده نیرو‌های سپاه و تصرف پایگاه‌ها بر روی کانی دوملان بر عهده نیرو‌های اتحادیه گذاشته شد.

آغاز عملیات ۱۹ مهر ۱۳۶۵ با رمز یا زینب کبری (س)

در پی فراهم شدن مقدمات اجرای عملیات و انتقال سلاح ها، مهمات و ادوات موردنیاز عملیات به پشت خط دشمن و استقرار نیرو‌های عمل کننده که به منظور حفاظت اطلاعات عملیات حدود ۴۸ ساعت قبل از حمله وارد منطقه شده بودند، دستور عملیاتی زیر در ۱۹ مهر ۱۳۶۵ با رمز یا زینب کبری (س) صادر شد.
هدف: انهدام تأسیسات عمده نفتی در شمال، حمله به تأسیسات سیاسی، اقتصادی و نظامی در منطقه، حمله به مرکز جاسوسی و امنیتی در داخل شهر‌های قابل دسترسی.
- استعداد نیرو‌های خودی:در این عملیات یک گردان نیروی ادوات و ۷ دسته ۱۷ نفری نیروی پیاده و چند گروه نیروی تخریب از پیاده و ۲ هزار نفر از نیرو‌های اتحادیه وارد عمل خواهد شد.
- منطقه عملیات در استان کرکوک، شهر‌های کرکوک، دبن، آلتون کپری، ترس، قره حسن، شران و در استان اربیل شهر‌های اربیل، مخمور، کوی سنجق و شهرستان‌های کندنیاوه، تواج و طق طق در استان صلاح الدین و شهر‌های طوزخورماتو و قادرکرم در استان دیالی شهر کفری و سر قلعه در استان سلیمانیه و شهر چم چال، آغمر، سنگا.

-محور‌های اصلی در این عملیات

الف. محور (بدر) به منظور انهدام تأسیسات موجود در کرکوک و بابا گور گور و دبس.
ب. محور (خندق) به منظور انهدام تأسیسات جبل بور و جمبور.

قبل از آغاز عملیات فتح یک، نیرو‌های اتحادیه و فرمانده عملیات آنان کاک نوشیروان به دلیل لو رفتن عملیات در اجرای آن دچار تردید شدند و حتی طرح جایگزین، یعنی اجرای عملیات در دوکان در دستور کار نیرو‌ها قرار گرفت، بااین حال فرمانده قرارگاه رمضان که در باختران (کرمانشاه) مستقر بود، در ۱۳ مهر ۱۳۶۵ این پیام را خطاب به نیرو‌های ایرانی داخل عراق، به قرارگاه مقدم رمضان در یاغسمر ارسال کرد:
((مطمئن باشید دشمن متوجه نشده است. شما به خدا اعتماد کنید تردید به خود راه ندهید. بدون فوت وقت و با سرعت و دقت و قاطعیت بر تمامی اهداف حمله ببرید و قلب امام و امت و روح شهدا را شاد کنید. همه منتظرند. مبادا که در اراده خلل ناپذیر شما که متکی به اراده‌ی خداست، سستی پیش آید.))

آغاز عملیات

پس از رفع تردید‌ها و ابهام هادرزمینه مسائل حفاظت اطلاعات و عملیات، نیرو‌های رزمنده بسیجی و سپاهی متشکل از نیرو‌های آموزش دیده تیپ ویژه هوابرد، تیپ ویژه ۷۵ ظفر، تیپ ویژه ۶۶ پاسداران و گروه‌های تخریب، مهندسی، بهداری، مخابرات، پدافند و ادوات - که بالغ بر ۱۳۰ رزمنده بودند- با تقسیم در مال بند ۱ و ۲ منطقه آزادشده کُردستان عراق و ادغام با ۲۰۰۰ نیروی پیشمرگ اتحادیه میهنی کُردستان عراق عملیات خود را ساعت ۲ بامداد ۱۹ مهر ۱۳۶۵، با اجرای آتش ۴ موشک انداز ۱۰۷ م. م (مینی کاتیوشا) و ۳ خمپاره انداز ۱۲۰ م. م و سایر سلاح‌های سبک و نیمه سنگین خود را به مدت سه ساعت و نیم به انجام رساندند.
در دقایق اولیه عملیات، زبانه‌های آتش ناشی از منفجر شدن لوله‌های انتقال نفت و گاز حیرت نیرو‌های نظامی عراق را طوری برانگیخته بود که بدون هدف به وسیله توپ‌های ضد هوایی مستقر در منطقه به اطراف شلیک می‌کردند.
همچنین براثر اصابت گلوله‌های رزمندگان تحت امر قرارگاه رمضان به انبار مهمات پایگاه‌های نظامی دشمن، انفجار مهیبی رخ داد و بخش وسیعی از منطقه عملیاتی فتح یک روشن شد.
بدین ترتیب، عملیات فتح یک با شلیک گلوله‌های مینی کاتیوشا و خمپاره ۱۲۰ م. م، به تعداد بالغ بر ۲۰۰۰ گلوله روی اهداف از پیش تعیین شده در پالایشگاه کرکوک و پایگاه‌های نظامی عراق و همچنین پادگان نظامی منافقین و مرکز تقویت شنود و مرکز تشویش فرکانس‌های مخابراتی، به مدت بیش از ۳ ساعت، به انجام رسید و با دستور فرمانده عملیات مبنی بر بازگشت نیرو‌های عمل کننده به نقاط امن در منطقه آزادشده کُردستان عراق، در ساعت ۰۵:۳۰ بامداد ۲۰ مهر ۱۳۶۵ به اتمام رسید و خسارت و تلفات فراوانی بر ارتش عراق وارد آورد.

اوج موفقیت در یک عملیات پارتیزانی و نامنظم.

اوج موفقیت در یک عملیات پارتیزانی و نامنظم، وارد آوردن ضربه و خسارت بر اهداف تعیین شده و ترک منطقه عملیاتی در اسرع وقت است، بدون این که به نیرو‌های خودی صدمه‌ای وارد آید.
بنابراین، خروج فوری نیرو‌های عملیاتی در اولویت بخش تکمیلی عملیات قرار داشت و فرماندهان حاضر در منطقه نبرد به شدت بر بیرون رفتن نیروی انسانی خودی از منطقه تأکید داشتند و حتی به دلیل روشن شدن تدریجی هوا در دقایق پایانی عملیات، دستور دادند در صورتی که انتقال قبضه‌های ادوات، جان نیروی خودی را در معرض تهدید قرار می‌دهد، قبضه‌های مذکور را رها و نیرو‌ها را به محلی امن منتقل کنند، ولی نیرو‌های عمل کننده با پذیرش ریسک مذکور، همه سلاح‌ها و ادوات را پس از پایان عملیات اجرای آتش، از منطقه خارج کردند و اجازه ندادند، هیچ یک از آن‌ها به دست دشمن بیفتد.

دستاورد‌های عملیات فتح یک

۱- انهدام تأسیسات پالایشگاه کرکوک که ظرفیت [تولید]۳۰ هزار بشکه در روز را داشت و سوخت نفت سفید، بنزین و گازوییل استان‌های شمالی عراق را تأمین می‌کرد.
۲- انهدام واحد بهره برداری شماره یک از تأسیسات نفتی عراق که بدین ترتیب ۷۰ درصد از توان بهره برداری از نفت عراق در کرکوک از دشمن سلب شد.
۳- انهدام نیروگاه حرارتی برق کرکوک که برق مناطق صنعتی و شهر کرکوک را تأمین می‌کرد.
۴-انهدام سه پایگاه موشکی زمین به هوا در منطقه کرکوک که مسئولیت حفاظت هوایی این منطقه را به عهده داشته است.
۵- انهدام مقر منافقین و ضد انقلابیون خودفروخته و به هلاکت رساندن نفرات مستقر در آن.
۶- انهدام تأسیسات تفکیک نفت و گاز جمبور که دارای ظرفیت [تولید]۳۰۰ هزار بشکه نفت در روز [بود]و نیز تأسیسات تصفیه مقدماتی گاز و تأسیسات گاز این مجموعه که دشمن را از دست یابی به ۱۰۰ میلیون فوت مکعب گاز محروم خواهد کرد
۷- انهدام تأسیسات تفکیک نفت و گاز جبل بور.
۸- انهدام تأسیسات نفت و گاز شوراو که ظرفیت جداسازی و تفکیک ۱۰۰ هزار بشکه در روز را دارا بود.
۹- حمله و اجرای آتش بر روی قرارگاه سپاه یکم عراق که به این دو قرارگاه ضایعات و خسارات سنگینی واردشده و تعدادی از فرماندهان ارتش عراق کشته یا مجروح شدند.
۱۰-انهدام پادگان دارمان که محل استقرار دو تیپ عراقی بوده و شمار کثیری از نفرات دشمن در این حمله کشته و یا زخمی شدند.
۱۱- تسخیر و انهدام بیش از ۲۰ پایگاه بر روی ارتفاعات دوملان و کشته شدن و به اسارت درآوردن تعدادی از نفرات این پایگاه ها.
۱۲- انهدام مرکز استراق سمع و جاسوسی الکترونیکی و پارازیت [..]واقع در سقزلی.
۱۳- به آتش کشیدن دکلی تلویزیونی [..]و ماکروویو کرکوک.
۱۴- انهدام ایستگاه راه آهن بی بایگوره؛ که کار انتقال نفت و فرآورده‌های سوختی را بر عهده داشت.

چرا کرکوک؟

با بررسی جایگاه کرکوک در ساختار سیاسی و اقتصادی عراق، اهمیت حیاتی و نقش مهم این منطقه راهبردی مشخص می‌شود و صحت نظر تصمیم گیرندگان و مسئولان وقت نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و قرارگاه رمضان در تعیین این هدف مهم برای اجرای عملیات فتح یک به اثبات می‌رسد.
شهر کرکوک بعد از بغداد و بصره، سومین شهر مهم عراق به شمار می‌آید و در نقطه تقاطع سه استان یا سه منطقه راهبردی عراق شامل بغداد، اربیل و سلیمانیه قرار دارد.
این شهر به دلیل موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی اش، با توجه به کم رنگ شدن نقش بصره در طول جنگ و قرار گرفتن زیر آتش مستقیم حتی به عنوان پایتخت دوم عراق نیز برای حکومت صدام نقش آفرینی کرد. ترکیب جمعیتی شهر کرکوک متشکل از قومیت‌های مختلف اعم از کُرد، تُرک، عرب‌های مهاجر و شیعه و سنی بود که حکومت بعث عراق با توجه به آرامش حاکم بر ساکنان این شهر می‌پنداشت به آسانی می‌تواند با استفاده از نیروی نظامی اندک و سیاست‌های دیکتاتور مابانه همچون تخریب اماکن و کشتار افراد بی گناه و همچنین کوچ اجباری برخی اقوام و طوایف، بر این شهر تسلط یابد.
منطقه کرکوک از نظر نظامی، به دلیل قرار گرفتن بین نقاط راهبردی نظامی همچون ارتفاعات منتهی به سده دوکان و ارتفاعات پیرمگرون، بن زرد و کسرت از یک سو و ارتفاعات نقره داغ و به ویژه جبال حمرین، از سوی دیگر، اهمیت ویژه‌ای دارد.
پس از کرکوک، اولین خط دفاع استراتژیک بغداد، ارتفاعات جبال حمرین هست.
کرکوک در طول دوران مبارزات گروه‌های معارض عراقی و در طول جنگ تحمیلی همواره مرز میان مبارزان کُرد و حکومت عراق بود و به لحاظ نفتخیز بودن؛ اهمیت اقتصادی بسیاری داشت، به طوری که دولت مردان ترکیه، هر از گاهی بی محابا اشتیاق خود را برای تعرض نظامی به عراق و تصرف کرکوک از طریق رسانه‌های خارجی بین المللی ابراز می‌کردند.
در بیان اهمیت نظامی کرکوک به هنگام شناسایی آن منطقه برای اجرای عملیات نظامی، باید به وجود پایگاه هوایی، پایگاه موشکی تاو، مقر اصلی سپاه یکم و هشتم و پادگان مجهز منافقین نیز اشاره کرد.
در واقع اهمیت اقتصادی این منطقه از سایر ابعاد آن بیش‌تر بود و پالایشگاه کرکوک تأمین کننده هزینه‌های ماشین جنگی صدام به شمار می‌رفت.
میزان بهره برداری از حوزه‌های نفتی کرکوک در زمان اجرای عملیات فتح یک در مهر ۱۳۶۵، بالغ بر ۲، ۷۰۰، ۰۰۰ بشکه نفت در روز و بیش از ۱۰۰ میلیون فوت مکعب گاز بود. این پالایشگاه اصلی‌ترین تأمین کننده بودجه حکومت عراق به شمار می‌آمد که خسارت به آن، علاوه بر اقتصاد عراق، بر اقتصاد منطقه و بازار‌های بین المللی نیز تأثیر می‌گذاشت.

گزارش: علی رجبی
خبرنگار خبرگزاری صدا و سیما