۷ هزار سال قدمت زیر چرخ های قطار

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای استان سمنان، تپه حصار محوطه‌ای باستانی است که در سه کیلومتری جنوب شرق شهر دامغان و در شرق ایستگاه راه آهن تهران – مشهد واقع است.
نام تپه حصار اولین بار در سفرنامه شیندلر آمده است، سرتیپ هوتوم شیندلر در دوره قاجار و در عهد ناصری از طرف دولت انگلیس مأمور ساخت خط تلگراف بمبئی به اروپا و لندن بود. وی از حصار دیدن و اشیای این تپه نظرش را جلب کرد؛ بنابراین به علی اکبر امین معدن توصیه کرد که نهر آب را به تپه بیندازد تا اشیا سالم و بدون شکست به دست آیند.
این کار موجب آسیب به محوطه شد و از آن زمان بسیاری از اشیای حصار به غارت رفت و سر از موزه‌های جهان از جمله موزه لندن در آورد.

تپه حصار ؛ نماد تمدن ایران زمین
تپه حصار که در شهریورماه سال ۱۳۱۰ خورشیدی در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسیده ، یکی از با ارزش‌ترین محوطه‌های پیش از تاریخ در فلات ایران است و در آن تداوم سکونت از عصر مس و سنگ تا مفرغ مشاهده می‌شود.
پیشینه پژوهش‌های باستان‌شناسی تپه حصار به قبل از انقلاب می‌رسد، هرتسفلد؛ باستان‌شناس و ایران‌شناس آلمانی این تپه را شناسایی کرد و اریخ اشمیت از دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا از سال ۱۳۱۲ خورشیدی در آن به کاوش پرداخت.
اشمیت به دنبال شهر صد دروازه؛ پایتخت پادشاهان اشکانی بود، ولی نتیجه‌ای نیافت، اما بقایای ساختمانی از دوران ساسانی را به دست آورد. در سال ۱۳۵۵ خورشیدی نیز هیئتی مشترک از دانشگاه پنسیلوانیا، تورین ایتالیا و مرکز باستان‌شناسی ایران به سرپرستی رابرت دایسون و موریتزیو توزی این پژوهش‌ها را ادامه دادند.
این فصل از مطالعات با هدف بازنگری در نتایج اشمیت بود و نشان داد که تپه حصار در هزاره‌های چهار و سه پیش از میلاد از مراکز مهم صنعتی فلات ایران بوده است.
پژوهش‌های بعدی حصار را باستان‌شناس ایرانی احسان یغمایی در سال ۱۳۷۵  انجام داد. از یافته‌های این فصل ، گل نوشته‌هایی است که قدمت آن‌ها به ۲۲۰۰ سال پیش از میلاد برمی‌گردد. آخرین فصل کاوش‌های باستان‌شناختی این محوطه در سال ۱۳۸۵  به منظور تعیین عرصه و حریم آن انجام شد که کشف گورستانی از عصر آهن در غرب تپه حصار از مهم‌ترین نتایج آن بود.

پیش به سوی ثبت جهانی
با توجه به پیشینه تاریخی غنی، ثبت تپه حصار در فهرست سازمان جهانی یونسکو در دستور کار متولیان میراث فرهنگی کشور قرار گرفته است و به این منظور سامان‌دهی این محوطه تاریخی هفت هزار در  حال پیگیری است.
مدیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان دامغان از اختصاص ۲۰ میلیارد ریال برای اجرای این طرح ساماندهی خبر می‌دهد و می‌گوید: طرح ساماندهی در چهار بخش پیاده سازی نقشه حصار در ۵۳ هکتار، نشانه گذاری عرصه اصلی تپه حصار، بستر سازی مرمت و ساماندهی بستر‌های تاریخی حصار و ایجاد مسیر‌های دسترسی استاندارد برای گردشگران اجرا می‌شود.
مهدی قاسمی یکی از دغدغه‌های اجرای این طرح ساماندهی را مشارکت شهرداری و مردم می‌داند چرا که ۴۴ هزار متر مربع از تپه حصار ۵۳ هکتاری در حریم زمین‌های زراعی مردم قرار گرفته است.
قاسمی می‌گوید: لازمه اجرای طرح ساماندهی محوطه این تپه تاریخی، امضای تفاهم‌نامه با معارضان و کشاورزان حاشیه این مجموعه برای آزاد سازی زمین‌هاست.
وی با تاکید بر اینکه این افراد مطمئن باشند با انجام فعالیت‌های مرمتی، مالکیت مالکان زیر سوال نمی‌رود گفت: برای انجام مقدمات ثبت جهانی باید نشانه گذاری‌های محوطه تاریخی انجام شود.

 

مرمت با مصالح همگن 
کارشناسان باستان شناسی ایران، این روز‌ها طبق الگویی مطابق با استاندارد‌های جهانی در حال مرمت و استحکام بندی محوطه تپه حصار هستند.
خانم فولادیان ناظر طرح می‌گوید: مهمترین اهداف این طرح مرمتی، حفاظت بنا از باد و باران است و در این مرمت از مصالحی استفاده می‌شود که با نمونه اصلی آن تفاوتی نداشته و همگن باشد.
رمضانیان کارشناس مرمت میراث فرهنگی هم فاصله گذاری بین بنای اصلی و خشت‌های مرمتی را از کار‌های مناسب بازسازی تپه حصار می‌داند و می‌افزاید: در این طرح بین لایه تاریخی و لایه حفاظتی از گونی استفاده می‌شود تا آیندگان در هر زمان که بخواهند در این مکان به کاوش مجدد بپردازند حدفاصل لایه تاریخی و لایه مرمتی را تشخیص دهند.

 

استخوان تاریخ زیر پای چرخ‌های قطار
در هر شبانه روز ۸۰ بار سکوت تاریخی تپه حصار با صدای سوت قطار می‌شکند، ۸۰ سال است که خط ریلی تهران – مشهد از میان تپه حصار دامغان می‌گذرد و همه ۸۰ رام قطار این مسیر در خط رفت و برگشت، از دل تپه حصار دامغان عبور میکند.
گذر قطار و لرزش‌های ناشی از آن سبب تکان خوردن بستر تاریخی و بر هم خوردن تعادل لایه‌های باستانی و خرد شدن خشت‌های تپه حصار می‌شود ؛ بنابراین برای حفظ این میراث کهن و جلوگیری از تخریب آن، جا بجایی ریل قطار از گذشته‌های دور تاکنون یک درخواست همگانی بوده است.
تشکل‌های مردم نهاد میراث فرهنگی بار‌ها بر لزوم تغییر مسیر خط ریلی و تعیین مسیر‌های جایگزین تاکید کرده اند و کار به آنجا رسید که در دهه ۸۰، جمعی از معترضان به عبور قطار از دل تاریخ، با نشستن بر روی ریل، قطار را در تپه حصار متوقف کردند.

ریل مانع اصلی ثبت جهانی تپه حصار
عبور ریل راه آهن از بستر مجموعه تاریخی تپه حصار ، یکی از موانع اصلی برای ثبت جهانی این محوطه تاریخی دامغان است.
وزرای میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و راه و شهرسازی مکاتباتی داشتند تا این مشکل به صورت ریشه‌ای و در سطح کلان ملی رفع شود ، مکاتباتی که نتیجه آن صرفا یک طرح مطالعاتی درباره لزوم جابجایی این خط آهن بوده است .
مدیر کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان سمنان هم از پایان طرح‌های ملی مطالعاتی و مکاتبه‌های لازم برای برداشته شدن خط ریل راه آهن از میان تپه حصار دامغان، به عنوان گامی در ثبت جهانی آن خبر می‌دهد.
مهدی جمال می‌افزاید: لرزه‌های عبور قطار بر دل تپه حصار کاملا محسوس است که ضرورت دارد با تدابیر وزارتخانه‌های میراث فرهنگی و راه و شهرسازی، این جابجایی به سرعت انجام شود.
جمال از طرفی گلایه دارد که با اینکه برای ساماندهی تپه حصار امسال ۲۰ میلیارد ریال اعتبار ملی اختصاص یافته، در بودجه استانی مبلغی به این منظور در نظر گرفته نشده است.
او می‌گوید: تپه حصار ارزشمند و تاریخی دامغان برای معرفی و بهتر دیده شدن، علاوه بر اعتبار‌های ملی میراث، به اعتبار استانی سالیانه نیاز دارد.
مدیرکل راه آهن شمال شرق یک کشور هم که مسیر تهران – مشهد را در زیر مجموعه خود دارد، به برخی شایعات پاسخ می‌دهد که خط سوم قطار تهران- مشهد از تپه حصار عبور نمی‌کند
فرشاد زادخور با بیان اینکه عبور خط سه ریل قطار پرسرعت تهران- مشهد از تپه حصار دامغان به هیچ عنوان مطرح نیست، گفت: برخی دوستداران بنا‌های تاریخی نسبت به عبور ریل قطار از اطراف این تپه موضع گیری‌هایی داشته اند که در بعضی موارد این اظهارنظر‌ها کارشناسی نیست.

کمک مردم، عزم مسئولان در مسیر ثبت جهانی
تپه‌حصار دامغان در ردیف تپه‌های عصر آهن دنیا و یکی از مهم‎ترین محوطه‌های دوران پیش از تاریخ در فلات ایران محسوب می‌شود.
قدمت این محوطه باستانی به هفت هزار و ۵۰۰ سال قبل بازمی‌گردد و سه دوره اصلی فرهنگی از اواخر نوسنگی تا پایان عصر مفرغ را در خود نهان دارد.
تپه‌حصار دامغان در سال ۱۳۱۰ به شماره ۴۰ در فهرست آثار ملی ثبت شد.
اقتصاد و معیشت مردمان حصار مبتنی بر کشاورزی بود و شواهد حاکی از استفاده آن مردم از غلات و میوه‌های انگور و زیتون، دانه‌های عدس و حبوبات یافت شده است.
وجود مجسمه‌هایی از گاو و گوسفند از این تپه هم نشان می‌دهد مردم آن زمان در کنار کشاورزی به فعالیت گله‌داری نیز می‌پرداختند.
از محوطه‌ی حصار اشیا متنوعی به‌دست‌آمده است. سفال‌های عصر مفرغ این تپه شامل: سفال‌های منقوش نخودی با نقش‌های همچون حیوانات شاخ‌دار و سفال‌های پایه‌دار خاکستری با طرح‌های داغدار، کنده، افزوده و برجسته است.
ظروف این محوطه طیف متنوعی از ظروف با پایه‌های دکمه‌ای، ساقه‌ای، کوزه‌های لوله‌دار، کاسه‌های لوله‌دار، فنجان‌ها و آبخوری‌هاست.
از این محوطه اشیای فلزی متنوع و متعددی مانند دست‌بندها، حلقه‌ها و سنجاق‌ها یافت شده است. این اشیا از احیای سنگ‌های معدنی مس ساخته شده‌اند و این سنگ‌ها از نوع مالاشیت بوده‌اند. از سطح محوطه سرباره‌های فلزی به‌دست‌آمده که از آن‌ها در ساخت تیغه و ابزار‌های برشی استفاده کرده‌اند. همگی این اشیای فلزی و همچنین قالب‌های ریخته‌گری قطعه‌های کوره ذوب نشان دهنده انجام فرآیند ذوب و عمل‌آوری مس در جامعه حصار است.
شاید ارزنده‌ترین اثر کشف شده در این تپه که هم اکنون در موزه گرمابه پهنه سمنان نگهداری می‌شود، اسکلت مادر و جنینی است که مربوط به هزاره دوم پیش از میلاد است و بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد.
این اسکلت در حفاری‌هایی که سال ۱۳۷۴ در تپه حصار انجام شد به دست آمده و گور آن بصور کامل برداشته شده و به موزه سمنان منتقل شده است.
محوطه ارزشمند تپه‌حصار این روز‌ها زیر نظر کارشناسان ملی در حال مرمت است و می‌رود که در قالب سایت موزه پذیرای گردشگران ایرانی و خارجی باشد، اما ثبت جهانی آن مستلزم یاری مردم محلی و عزم مسئولان است.

 

 

نویسنده : آرزو کاشی