ناتوانی دارو‌های شیمیایی در درمان برخی بیماری‌ها از یک سو و موثر و وارزان بودن دارو‌های گیاهی از دیگر سو از جمله دلایل بازگشت دوباره مردم به دامان پر مهرطبیعتی است که خداوند توانا درمان بیماری‌ها را دردل آن جای داده است.

دستان بی رحم عده‌ای سودجو، همه ساله سطح وسیعی ازمراتع و جنگل‌ها را بصورت عمد، یا غیرعمد، طعمه حریقی می‌کنندکه نتیجه آن جز حذف درختان هزار ساله بی تکرار و گونه‌های مختلف گیاهان دارویی بی نظیراز دامان طبیعت نیست.

در این میان مراتع وجنگل‌های استان خوزستان نیز بی نصیب نمانده و سهم این استان از اتش سوزی‌های سال گذشته ۱۵۵ فقره بوده و حال و روزش بعنوان یکی ازمهمترین زیستگاه‌های درختان بلوط و گونه‌های مختلف گیاهان دارویی، بهتراز دیگر مناطق کشورنیست.

 

عوامل زیادی دست به دست هم داده و مراتع و جنگل‌های بی دفاع این استان را مورد هجوم خود قرارداده که از آن جمله میتوان به متخلفینی اشاره کردکه یا برای "سیاهی ذغال" تبر بر تنه سبز درختان میزنند، و یا با برداشت غیراصولی گیاهان دارویی وریشه کنی این ذخایر ارزشمند، مزد طبیعت را اینگونه کف دستش میگذارند.

۳۹ درصد خوزستان را مراتع تشکیل میدهند

براساس اعلام کارشناسان منابع طبیعی ۳۹ درصد ازمساحت استان خوزستان را مراتع تشکیل می دهند که رقمی معادل ۲ میلیون و ۴۸۸ هزار هکتار است وگیاهان دارویی که با ارزش‌ترین تولیدات مراتع وجنگل‌ها محسوب می شوند هم در سایه سار جنگل‌های موجود در همین مراتع رشد میکنند. نقش گیاهان دارویی تنها محدود به موضوعات درمانی نیست ودر این بین، مباحثی همچون توسعه پایدار، حفظ اکو سیستم، واقتصاد واشتغال بهره برداران را هم میتوان از نقش‌های پنهان این معجزه گران طبیعت دانست، از این رو، وقوع آتش سوزی‌های متعدد سالیان گذشته درمراتع خوزستان نه تنها برخی از گونه‌های گیاهی بومی استان را تا آستانه انقراض پیش برده است که اکوسیستم منطقه را بر هم زده و در اقتصاد واشتغال مردمان ساکن این مناطق ایجاد مشکل کرده است.

 

مهندس حاجی عالی محمدی رئیس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خوزستان است او میگوید:گیاهان دارویی جزء ذخایر و منابع طبیعی محسوب میشوند و بخش عظیمی از تجارت گونه‌های گیاهی مربوط به همین گیاهان دارویی است که سالیانه به دلایل مختلفی همچون آتش سوزی و برداشت بی رویه و غیراصولی از میزانشان کاسته میشود وتنوع زیستی منطقه وجهان را به مخاطره می‌اندازد.

 

او استفاده مطلوب و منطقی از این منابع خدادادی را بسیار کم هزینه‌تر از دارو‌های شیمیایی میداند و می‌افزاید: بهره گیری از ظرفیت گیاهان دارویی در رفع نیاز‌های بهداشتی و درمانی می تواند سالیانه مانع خروج مبالغ زیادی ارز از کشور شود.

 

رئیس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان در ادامه به وجود ۱۸۰ گونه مختلف از گیاهان دارویی در سطح مراتع و جنگل‌های استان اشاره کرد و افزود: گیاهان دارویی موجود در خوزستان جزو پرمصرف‌ترین گیاهان دارویی کشور محسوب می شوند که بصورت پراکنده در سراسر مناطق کوهستانی و دشتی استان وجود دارند.

 

وی، مرزه خوزستان، گل گاو زبان، بابونه، بومادران، گل نرگس، بارهنگ، اشنان، کرفس کوهی، چز، خارمریم، گل ختمی، نعناع فلفلی، همیشه بهار، پونه، هندوانه ابوجهل، لگجی، مورد معطر، یونجه زرد، وکاسنی را از گیاهان دارویی موجود در رویشگاه‌های استان خوزستان دانست که در شرایط آب وهوایی حاکم بر مراتع خوزستان امکان کشت و توسعه آن‌ها وجود دارد.

 

او افزود: همزیستی این گیاهان در سایه ساردرختان کهنسالی همچون بلوط، بنه، کلخنگ وکنار در مراتع وجنگل‌های استان باعث گردیده تا همه ساله در آتشسوزی‌های گسترده دراین مناطق شاهد از بین رفتن این گونه‌های گیاهی دارویی با ارزش باشیم.

تقسیم بندی خوزستان به چهار منطقه رویشی
گیاهان دارویی برای رشد ونمو، نیاز به شرایط محیطی خاصی دارند که نوع خاک، میزان بارندگی، ارتفاع از سطح دریا و دمای هوا تنها بخشی از این شرایط محسوب میشود، براساس تقسیم بندی‌های صورت گرفته، دراستان خوزستان چهار منطقه رویشی شامل، "استپی گرم"، "نیمه استپی گرم"، "جنگل‌های خشک"، و"منطقه کوهسری" وجود دارد که این تقسیم بندی‌ها شرایطی فراهم ساخته تا خوزستان تنها استان مطرح کشوردر زمینه کشت چهارفصل گیاهان دارویی باشد.

برای کسب اطلاعات بیشتر از این شرایط ویژه و نقش گیاهان دارویی در اقتصاد مردم ساکن در مناطق مختلف رویشی استان به سراغ مهندس دانایی معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خوزستان رفتیم،

 

او گفت: از آنجا که ارتفاع منطقه رویشی استپی گرم از سطح دریا بین ۱۰ تا ۱۵۰ متر است شرایط شهرستان‌های آبادان، اهواز، ماهشهر، هندیجان، خرمشهر، دشت آزادگان، امیدیه وآغاجاری در استان برای رویش گیاهانی از خانواده" اسفناجیان" مناسب است که در مناطق کم باران امکان کشت وپرورش آن‌ها وجود دارد.

 

وی شهرستان‌های دزفول، اندیمشک، شوشتر، رامهرمز، بهبهان، مسجدسلیمان، وبخش‌هایی از شهرستان باغملک را در محدوده منطقه رویشی نیمه استپی گرم دانست وافزود: امتداد این منطقه از غرب به شرق است ومیزان بارندگی در آن بین ۲۳۰ تا ۴۰۰ میلی متر است که بیشتر گیاهان بوته‌ای همچون کنار و رمیلک در آن رشد میکند.

 

دانایی در ادامه به ویژگی منطقه رویشی جنگل‌های خشک اشاره کرد و گفت: میزان بارش در این منطقه بالای ۴۰۰ میلمتر است که بین ۷۰۰ تا ۲۳۰۰ متر هم ازسطح دریا ارتفاع دارد و شامل مناطق کوهستانی شمال وشمال شرق استان همچون مناطق جنگلی ایذه، بهبهان، اندیکا، بخش‌هایی از باغملک، اندیمشک ودزفول است که با پوشش جنگلی از نوع درختان بلوط ایرانی، محلی مناسب برای رویش بهترین گونه‌های گیاهان دارویی و بهترین مراتع استان را نیزدر دل خود جای داده است.

 

وی گستره منطقه رویشی کوهسری دراستان خوزستان را از ارتفاع ۲۳۰۰ متری به بالا دانست که بارندگی بالای ۸۰۰ میلی متر در آن شرایط رشد گونه‌های مختلف مرتعی بالشتکی همچون گون، وسایر گونه‌های مناطق مرتفع نظیر تره کوهی، کرفس کوهی، بن سرخ، موسیر، وگونه‌های خاردار را فراهم ساخته است.

 

او افزود: علی رغم تنوع منطقه‌ای و پوششی در استان خوزستان که نقش مهمی در اقتصاد خانوار‌های ساکن در این مناطق دارد متاسفانه بی توجهی وبی اهمیتی ساکنین باعث شده تا آتش سوزی‌های گسترده سال گذشته به ذخایر گیاهان دارویی این مناطق لطمات جبران ناپذیری وارد کند که برای احیاء و برگشت مجدد این گونه‌های مهم دارویی به دامان طبیعت باید برنامه ریزی دقیقی صورت گیرد.

---

بیشتر بخوانید: گیاهان دارویی، ذخایر و گنجینه‌های ژنتیکی

---

وقوع ۱۵۵ فقره آتش سوزی در مراتع وجنگل‌های خوزستان

 

سرهنگ قلاوند فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خوزستان است او میگوید: خوزستان دارای نزدیک به ۱ میلیون هکتار جنگل طبیعی ارزشمند است که آتش سوزی‌های سال گذشته بخش‌های وسیعی از آنرا از بین برده. وی بیشترین میزان جنگل‌های استان به ترتیب متعلق به شهرستان‌های ایذه با سطحی بیش از ۲۵۶ هزار هکتار و دزفول با ۲۳۰ هزار هکتار دانست که بیشترین تعداد آتش سوزی‌ها نیزدر همین مناطق رخ داده است.

 

او عمده دلایل آتش سوزی‌ها را، سرایت آتش از اراضی کشاورزی همجوار جنگل‌ها و مراتع وبی احتیاطی افرادی دانست که در جنگل‌ها به مقاصد گردشگری اقدام به برپایی آتش می‌کنند.

 

وی افزود: درجریان آتش سوزی‌های مراتع و جنگل‌های استان تاکنون ۴۹ نفر دستگیر و تحویل مراجع قضایی شده اند که عمده دلایل این افراد در آتش زدن مراتع وجنگل‌های استان خصومت‌های شخصی با دامداران و افراد بومی، ونیز ایجاد حریق بمنظور حذف شاخ وبرگ درختان برای تولید ذغال گزارش شده است.

 

به گفته فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی خوزستان در این آتش سوزی‌ها اغلب، گونه‌های یکساله علفی واقع در سایه سار درختان بلوط از بین رفته که گیاهان دارویی نیز در این میان مستثنی نبودند. وی نبود نیروی کافی جهت گشت زنی، آموزش‌های ناکافی به دامداران وکشاورزان بومی، کمبود امکانات تخصصی، صعب العبور بودن مسیر‌های دسترسی به حریق، دشواری دستیابی به بالگرد، نبود پایگاه‌های اطفاء حریق در مناطق بحرانی، از جمله مشکلات یگان حفاظت منابع طبیعی خوزستان دانست که باید برای رفع آن‌ها چاره اندیشی کرد.

صادرات گیاهان دارویی خود رو، انقراض زودهنگام آن‌ها را رقم خواهد زد
نبود اطلاعات دقیق از میزان آسیب‌های وارده به گونه‌های مختلف گیاهان دارویی استان در آتش سوزی‌های سال گذشته، مشکلی بود که مسیر را برای تهیه این گزارش سخت میکرد، اما کنجکاوی ما دست بردار نبود و علاقه به کسب اطلاعات دقیق ما را به سمت دیگری کشاند.

 

دکترمحمد محمودی سورستانی معاون پژوهش، فناوری وارتباط با جامعه دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز است.

 

او میگوید:گیاهان دارویی استان به دودسته خود رو و قابل کشت تقسیم میشوند که تره کوهی وبن سرخ مهمترین گیاهان دارویی خودرو، وسیر وریحان ونعنا و تاحدودی بادرنجبویه از مهمترین گیاهان دارویی قابل کشت در استان است.

 

وی نوار شمالی و شمال شرقی استان تا شهرستان بهبهان را مهمترین رویشگاه‌های گیاهان دارویی استان می‌داند و می‌افزاید مهمترین منبع درآمد ساکنین این مناطق، گیاهان دارویی است.

 

معاون پژوهش، فناوری وارتباط با جامعه دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز افزود: بیشتر گیاهان دارویی تولید شده در خوزستان به مصرف مردم استان میرسد و در شرایط کنونی به هیچ عنوان نباید صحبت از صادرات این گیاهان را به میان آورد، چرا که صادرات گیاهان خودرو دارویی استان منجر به انقراض زودهنگام نسل این گیاهان خواهد شد.

 

وی در پاسخ به سوال ما درخصوص میزان برداشت گیاهان دارویی در استان گفت: متاسفانه اطلاعات دقیقی از میزان برداشت این گیاهان در دسترس نیست ودستگاه‌های مرتبطی همچون منابع طبیعی وسازمان جهاد کشاورزی بدلیل عدم نظارت کافی بر برداشت این گیاهان ارزشمند وبی تکرار نه تنها آماری از میزان برداشت ندارند که اطلاعات دقیقی هم از نوع و میزان گیاهان از بین رفته در آتش سوزی‌های سال گذشته هم در دست ندارند.

 

وی بزرگترین تهدید فعلی برای رویشگاه‌های استان را آتش سوزی و برداشت غیر اصولی گیاهان دارویی خودرو دانست وافزود: بیشترین تعداد آتش سوزی‌های سال گذشته در رویشگاه‌های گیاهان دارویی شهرستان‌های ایذه، دهدز، وبهبهان بوده که خسارت‌های فراوانی به این رویشگاه‌ها وارد ساخته است.

 

وی نبود بانک بذر گونه‌های مختلف گیاهان دارویی در استان خوزستان را از دیگر دغدغه‌های کارشناسان دارویی ودوستداران طبیعت استان برشمرد وافزود نبود این بانک نگرانی‌ها را درخصوص خطر انقراض گونه‌های مختلف گیاهان دارویی در مواقع آتش سوزی، افزایش داده که باید هر چه سریعتر برای راه اندازی آن اقدام کرد.

 

اطمینان مردم از بی ضرر بودن گیاهان دارویی نسبت به دارو‌های شیمیایی و عوارض جانبی خیلی کم گیاهان دارویی و از همه مهمتر هزینه اندک آن‌ها در مقابل دارو‌های شیمیایی باعث شده تا مردم از کوچکترین بیماری مانند سرماخوردگی تا بزرگترین بیماری همچون انواع سرطان‌ها سراغی از درمان‌هایی گیاهی بگیرند وبخت خود را در این درمان کم هزینه هم بیازمایند.

 

علی عبداللهی ساکن اهواز است و سالهاست تنها از گیاهان دارویی برای درمان بیماری‌های خودو خانواده اش استفاده می کند. او میگوید:علاقه اش به گیاهان دارویی باعث شده تا برای درمان بیماری هایش به این گیاهان اعتماد کند، عبداللهی سلامت ونشاط خود را مدیون استفاده از همین گیاهان دارویی میداند و می‌افزاید: خداوند درمان همه بیماری‌ها را در طبیعت قرارداده و باید برای دستیابی به این درمان‌ها کنکاش‌های بیشتری از سوی اهل فن صورت گیرد.

 

او میگوید عطاری سرکوچه شان داروخانه مطمعن او وخانواده اش است و فرزندانش نیز همین روش او را ادامه میدهند. علی عبداللهی با انتقاد از برخی عطاری‌ها، بسته بندی نامناسب و روباز بودن گیاهان دارویی در برخی فروشگاه‌های عطاری از جمله دلایل بی میلی مردم در استفاده از دارو‌های گیاهی برشمرد وافزود:خوشبختانه چند سالی است برخی شرکت‌های دارویی، دارو‌های گیاهی را در بسته بندی‌های مناسب وشکیل به بازار عرضه میکنند که با اقبال مردم مواجه شده است.

 

وی گفت: بسته بندی بهداشتی، خلوص بالای گیاهان دارویی بسته بندی شده و نیز حذف نیروی انسانی در فرایند بسته بندی این داروها، میزان تمایل مردم در استفاده از دارو‌های بسته بندی گیاهی را افزایش داده است.

افزوده شدن ۱۰۰ عطاری جدید به جمع عطاران خوزستان
می گویند برنامه ریزی‌های کلان نیازمند اطلاعات کافی است تا براساس اطلاعات موجود هدفگذاری‌های مختلف صورت گیرد، نبود اطلاعات کافی از میزان دقیق تولید، برداشت و آسیب وارده به گیاهان دارویی در مراتع استان خوزستان موضوعی است که همچنان من را آزار میدهد و بر میزان نگرانی هایم از خطراتی که متوجه گیاهان دارویی است افزوده است.

 

برای دستیابی به پاسخی مناسب این بار به سراغ صنف عطاران رفتیم همان صنفی که در دوران کرونا نیز همچون کادر درمان در کنار مردم مانده تا شاید بخشی از نگرانی‌های مردم را کاهش دهد.

 

امین سمیع رئیس اتحادیه صنف عطار وبذر وسموم اهواز است. او میگوید: از سال گذشته تاکنون و بدلیل شیوع ویروس کرونا نزدیک به ۱۰۰ عطاری جدید به تعداد مغازه‌های عطاری استان افزوده شده که نشان از جایگاه خوب عطاری‌ها در میان مردم است.

 

وی بیشترین تعداد عطاری‌های استان را در شهرستان‌های اهواز، دزفول، شوشتر و آبادان دانست وتصریح کرد بیشترین گیاهان دارویی مورد استفاده مردم استان شامل ادویه جات، عرقیات، و انواع گل‌های خشک شده است که برخی از آن‌ها در استان وبرخی دیگر از خارج استان تهیه میشوند.

 

وی داشتن اطلاعات کافی از اقلام مختلف گیاهان دارویی، وقبولی در آزمون فنی شناخت گیاهان دارویی را از ملزومات راه اندازی و دریافت جواز کسب عطاری‌ها برشمرد و افزود: مهمترین رویشگاه‌های گیاهان دارویی استان در شهرستان‌های ایذه، باغملک، شوشتر، دزفول، لالی و اندیکا قرار دارند که سالیانه افراد زیادی از راه کاشت، برداشت و فروش محصولات دارویی تولید شده در این مناطق امرار معاش می‌کنند.

 

امین سمیع در ادامه به آتش سوزی‌های گسترده سال گذشته در مراتع وجنگل‌های استان هم اشاره کرد وافزود مناطقی همچون بهبهان، ایذه و باغملک بیشترین مناطق آسیب دیده از آتش سوزی‌های سال گذشته بود.

 

وی مهمترین گیاهان دارویی از بین رفته در جریان این آتشسوزی‌ها را شامل درختان بلوط، محلب، بنه، کرفس کوهی، گون، گل ختمی، برنجاس، تیغنک، شکرتغال، زدو، شیرین بیان و افتینون و مهمترین رویشگاه از بین رفته را رویشگاه شیمبار در شهرستان اندیکا دانست که ظرف یک هفته نزدیک به ۲۵۰ هکتار آن بطور کامل از بین رفت.

 

رئیس اتحادیه صنف عطار وبذر وسموم اهواز افزود متاسفانه علی رقم آسیب‌های وارده به این رویشگاه‌ها تا کنون اقدام موثری برای جایگزینی گیاهان از بین رفته صورت نگرفته که همین موضوع نه تنها میزان تولید را کاهش داده که بدلیل تقاضای فراوان در شرایط کنونی کرونایی و حساسیت بالای مردم به بحث سلامت باعث افزایش قیمت گیاهان دارویی نیز شده است.


مشکلات فراوانی همچون نبود بانک اطلاعاتی، بانک بذر، و عدم دسترسی به امکاناتی همچون، بالگرد، خودرو‌های آتش نشانی و تجهیزات مخصوص مهار آتش در ارتفاعات و مناطق سخت گذر و نیز نیروی انسانی کافی بر دامنه نگرانی‌های دوست داران محیط زیست و علاقه‌مندان به گیاهان دارویی افزوده است.

 

در چنین شرایطی دولت باید هرچه سریعتر و تا دیر نشده برای خروج از وضعیت کنونی که دلیل اصلی آن نداشتن تخصص کافی مسئولین ادارات جهاد کشاورزی و منابع طبیعی و دیگر ادارات مرتبط در زمینه گیاهان دارویی است شرایطی فراهم کند تا اداره‌ای مستقل و متشکل از افراد وکارشناسان کار آزموده و دلسوز بخش گیاهان دارویی راه اندازی و شرایطی فراهم گردد تا ارتقاء این صنعت مهم دارویی مغفول مانده که حالا ابعاد تازه‌ای پیدا کرده با اهمیت به تمام شاخه‌های مرتبط با این صنعت جان تازه‌ای به کالبد نیمه جان آن دمیده شود.