مقاومت بادشکن در نبرد با طوفان شن

به گزارش خبرگزاری صداوسیما استان سمنان، هر بادی با سرعت بیش از ۴۰ کیلومتر بر ساعت میتواند باعث ایجاد طوفان شن شود. سرعت طوفان‌های شن می توانند تا ۱۰۰ کیلومتر در ساعت برسد و ارتفاع آن تا یک کیلومتر به سمت آسمان کشیده شود.
پیش بینی طوفان شن دشوار است؛ آن‌ها می‌توانند در چند دقیقه و در هوایی کاملا آرام بوجود آیند؛ گرم و سنگین شدن هوا ، رعد و برق در دور دست و باران جنی (بارانی که قبل از برخورد به زمین تبخیر شود) می تواند از نشانه‌های طوفان شن باشد.
عمر طوفان‌های شن معمولا چند دقیقه بیشتر نیست، ولی یک طوفان قدرتمند چند دقیقه‌ای می تواند باعث سوانح جاده ای، شکستن درختان، قطع سیم‌های برق، شکستن ستون‌های چادر و شکستن شیشه‌ها شود. مسمومیت شدید تنفسی هم از عوارض شایع طوفان‌های چند دقیقه‌ای است.

ریز گرد ها، زلزله خاموش
صاحبنظران علوم زمین شناسی از بیابان زایی و ریزگرد‌ها به عنوان زلزله خاموش در سال‌های اخیر نام می‌برند، حادثه‌ای تدریجی که بی توجهی به آن خسارت‌های جبران ناپذیری به همراه دارد، اما روند این پدیده قابل کنترل و پیشگیری است.
بیابان زایی و ریزگرد می‌تواند در اثر پدیده‌های طبیعی زمین شناسی مانند تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی یا ناشی از فعالیت‌های انسانی مانند بوته‌کنی، چرای بی‌رویه دام در مرتع، تبدیل مراتع به دیم‌ زارها، معدن ‌کاوی، جاده‌سازی و توسعه غیر اصولی شهر‌ها و روستا‌ها بدون توجه به آمایش سرزمینی ایجاد شود، اما به گفته کارشناسان، کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی در اثر برداشت بی رویه از این منابع، مهمترین دلیل تشدید این پدیده در ایران است.
بر پایه تحقیقات، پدیده بیابان زایی و ریزگرد‌ها ۲۰۹ دشت کشور از جمله کاشمر، تهران، مشهد، کاشان، سمنان، دامغان، گرمسار و رفسنجان را با مشکل مواجه کرده است.

پای بیابان روی گلوی طبیعت سمنان
بیابان زایی پدیده‌ای است که فرسایش خاک، فرونشست زمین و تولید ریزگرد‌ها را به همراه دارد و با به خطرانداختن توسعه پایدار، امنیت غذایی و محیط زیست، گلوی طبیعت را در استان سمنان می‌فشارد.
از ۹ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار مساحت استان سمنان، حدود پنج میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار را عرصه‌های بیابانی تشکیل می‌دهد و سمنان سومین استان بیابانی کشور و دارای اقلیم خشک و نیمه خشک است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان با اشاره به اینکه ۵۴ درصد از مساحت کل استان سمنان بیابانی است می‌گوید : ۲ میلیون هکتار از مناطق بیابانی این استان تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد که برای زیرساخت‌های شهری مشکلاتی ایجاد می‌کند.
مرادی حقیقی از اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی در ۱۰ هزار هکتار از اراضی در سمنان، دامغان، شاهرود و میامی و روستا‌های حاشیه‌ای کویر خبر می‌دهد و می‌گوید : نهال‌کاری ، بذرپاشی ، آبیاری و مراقبت ، مدیریت روان آب ، بذرپاشی ، ایجاد بادشکن و مدیریت قرق و چرا، از جمله طرح‌های بیابان زدایی است و در استان سمنان در این زمینه اقدامات خوبی انجام شده، ولی به هر حال اجرای این طرح‌ها، خود نیازمند اعتبار ویژه در سطح ملی است.
خبر اختصاص این اعتبار را علی ترابی رئیس اداره امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان اعلام می‌کند.
اعتباری که برای طرح‌های بیابان‌ زدایی در ‌هزار و ۳۲۵ هکتار از اراضی این استان خبر می دهد.
ترابی می‌گوید :  ۶۰ میلیارد ریال امسال برای عملیات اجرایی مقابله با گرد و غبار، فرسایش بادی و بیابان زدایی در وسعت هزار و ۳۲۵ هکتار برای استان سمنان تصویب شد.
شاید در نگاه اول این اعتباری مناسب به نظر برسد، ولی اگر بدانیم پارسال از محل صندوق توسعه ملی ۱۵۷ میلیارد ریال برای مقابله با گرد و غبار و بیابان‌زدایی اختصاص یافته بود؛ کم توجهی به اجرای طرح‌های بیابان زدایی در استان سمنان از چشم دور نمی‌ماند.

ساخت بادشکن‌های غیر زنده کوتاه در گرمسار
با همان اعتبار کاسته شده از سال ۹۸، امسال گرمسار مجری طرح جدیدی برای بیابان زدایی بود.
۲۷۰ هزار هکتار بیابان و وجود ۱۵ هزار کانون فرسایش بادی و بحرانی درگرمسار، این شهرستان را به منطقه‌ای مناسب برای اجرای طرح‌های جدید مقابله با بیابان زایی تبدیل می‌کند؛ طرح بادشکن غیر زنده کوتاه.
بادشکن یک روش بیومکانیکی حفاظت خاک در برابر فرسایش بادی است، در این روش، موانعی در مقابل باد قرار می‌گیرند تا جلوی سرعت باد را قبل از رسیدن به سرعت آستانه بگیرد.
بادشکن‌ها به دو صورت زنده مانند کاشت درختان، درختچه‌ها و بوته‌ها و غیر زنده مانند استفاده از چپر، حصیر، نی یا تنه درختان استفاده می‌شوند.
اسماعیل عرب معصومی رئیس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری گرمسار، مجری این طرح است و می‌گوید: در این طرح بادشکن‌هایی به صورت قطعات شطرنجی با جنس پوشال برنج، ساقه‌های پنبه و نی ایجاد می‌شود تا از حرکت تپه‌های ماسه‌ای و ورود گرد و خاک به تاسیسات جاده‌ای، مراتع، زمین‌های کشاورزی و خطوط ریلی جلوگیری شود.
وحید جعفریان مدیر کل دفتر امور بیابان سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری کشور هم با بیان اینکه در گذشته از سرشاخه‌های گز برای توقف حرکت باد‌ها استفاده می‌شد می‌گوید: شکستن سرشاخه‌های گز به محیط زیست آسیب می‌رساند، اما در این طرح جدید، شالی‌های برنج که عمدتا شلیکار آن‌ها را می‌سوزاند، به عنوان سپر باد استفاده می‌شود
وی می‌افزاید: ساقه‌های برنج، پنبه و نی پس از تجزیه، با تامین کربن، خاکی غنی از مواد آلی را برای طبیعت فراهم می‌آورد و با ایجاد بانک تنوع زیستی حیات دوباره‌ای به خاک می‌بخشد.

تجربه موفق بادشکن‌های برنجی و پنبه‌ای
گرشاسبی معاون سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور به موفقیت بادشکن‌های کوتاه در گرمسار امیدوار است و می‌گوید : این طرح در کشور‌های پیشرو مثل چین و حتی در دو و نیم هکتار از کشور مغولستان اجرا شده و نتایج آن موفقیت آمیز بوده است.
گرشاسبی با اشاره به اینکه این طرح با بومی سازی می‌تواند در وسعت گسترده تری از بیابان‌ها اجرا شود می‌گوید: طرح ساخت بادشکن با پوشش غیر زنده، از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است و نسبت به دیگر طرح‌ها مثل نهال کاری، بذرپاشی از ارزش بالاتری برخوردار است.
جعفر مرادی حقیقی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان هم از مشارکت اساتید دانشگاه‌ها و کارشناسان سازمان جنگل‌ها و متخصصان حوزه بیابان در اجرای این خبر می‌دهد و می‌گوید این طرح طرفدار محیط زیست، در حاشیه آزاد راه گرمسار _ قم و مسیر ریل راه آهن و نزدیک شهر ایجاد می‌شود تا از حرکت ماسه‌های روان جلوگیری شود.

هر سر بالایی، سرپایینی هم دارد...
از مزایای بادشکن کوتاه غیر زنده در کاهش خسارت بیابان زایی به زیر ساخت ها‌ی جاده‌ای و شهری، جلوگیری از فرسایش و کاهش ۶۰ درصدی سرعت باد که بگذریم، نباید فراموش نکنیم که این طرح با اشغال سطح زیر کشت، پناهگاه شدن گیاهان یا حیوانات مضر برای کشت و زرع معایبی هم دارد.
هفدهم ژوئن مصادف با بیست و ششمین سالگرد پیمان جهانی " پیوند با طبیعت" به مقابله با بیابان زایی پرداخته شد.
این شعار گویای این جمله آشناست که تولید پایدار و امنیت غذایی در گرو حفظ طبیعت و مقابله با بیان زایی است و از طرفی استفاده بهینه، درست و مناسب از طبیعت از راهکار‌های مهم در بیابان زدایی است.
پیشروی بیایان یا بیایان زایی حیات انسان و زمین را به مخاطره می‌اندازد و مقابله با این پدیده یک عزم جمعی و جدی برای مراقبت و توسعه پوشش گیاهی، جلوگیری از برداشت آب‌های زیرزمینی و مدیریت مصرف آب و پرهیز از بخشی‌نگری و داشتن یک برنامه‌ریزی مدون می‌طلبد.

 

نویسنده : مریم وفادار