چند خط داد وستد عبدالحمید با خزر/ سنگینی سایه شانه دار همچنان روی شانه صیادان کیلکا

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز مازندران، هیجان یا ترس نمی‌دانم، حالم همچون چند لحظه قبل ماهی است که قرار است به دام صیاد بی افتد، بالاخره با ترس ام از موج‌های تتیس (خزر کنونی) و لنج کهنسال کنار میایم، قرص ضد تهوع را با چند قلپ آب میخورم، راهی می‌شوم برای گزارش دیگر ...

عصر سه شنبه ۲۸ بهمن ۹۹، بابلسر، به قول سیامک صدیقی تلاقی رودخانه و دریا، شیدایی مرغان سپیدرنگ ماهی خوار و گذر بی قرار ۲۱ شناوری که بوی ماسیده کیلکا می‌دهند؛ تماشایی‌ترین تصویر غروب ساحل پرشکوه این شهر در روز‌های کرونا زده زمستان است.
آفتاب کم کم در ساحل به سرخی می‌رود، لنج‌ها با نظم هندسی عجیب، در اسکله بند شده اند، زمزمه موسیقی محلی مازنی به گوش می‌رسد.

اول بوم بسم الله نوم خداره    صلوات برس بر محمد صل الله ره
خله مرد خامبه جواب بوه الهی    یونس پیغمبر دره شکم ماهی
دریا پشت آب بند و آب پشت ماهی    ماهی پشت آب بند و سر الهی

صدای پیر دریاست، مهمان عبدالحمید عمویی ماهیگیر نمونه کشوری در شناور کیلکای وارش می‌شوم، نایش گرم و آتشین بود و اهل دل ...
در نگاه اول خطوط جبینش نگاهم را جذب می‌کند، موج‌های نشسته بر پیشانی اش، نشان از سابقه طولانی دوستی اش با دریا و شناور یا همان لنج ماهیگیری می‌دهد با چهره بشاش و روی گشاده اش تمام معادلات ذهنی ام را از ماهیگیر و لنج تغییر داده است، با خنده بر لب می‌گوید روی لنج بچه‌ها به من می‌گویند عمو هادی، پیرمرد دریا تو هم مرا با همین نام صدا بزن.

با این حرفش کمی یخم باز می‌شود، آشوب دلم کمتر می‌شود، عمو هادی می‌گوید:حدود ساعت چهار که مهر و امضا و مجوز صید را از یگان دریایی گرفتیم، با لنج راهی دریا می‌شویم و تا ساعت ۹ صبح روز بعد در دریا می‌مانیم کار سخت و طاقت فرسایی است، روماتیسم، درد دست و پا یار همیشگی ماست.

او می‌گوید: توی خزر قد کشیدم. از ۱۵ سالگی دست دوستی به سمت دریا دراز کرده ام، ۴۲ سال است که با خزر داد و ستد می‌کنم، با موج‌های دریا برای یه لقمه نان حلال و پربرکت ۱۰ تا ۱۳ سانتی متری که در عمق ۴۰ متری دریا زندگی می‌کند، می‌جنگم، طوری ام که روی خشکی نمی‌توانم مثل کشتی راه بروم.

لنج کهنسال وارش، هم آغوش با دریا، کژ می‌شد و مژ می‌شد (گاه چپ، گاه راست می‌شد)، عمو هادی کنار کیلکا‌هایی که سه گونی سفید و راه راه آبی و نارنجی رنگ را اشغال کرده اند می‌ایستد، می‌گوید: فروردین و اردیبهشت فصل عاشقی و تخم ریزی کیلکاهاست، این ماه با دریا کاری نداریم، لنج‌های شمال، ۱۰ ماهِ سال را دل به دریا می‌زنند؛ طوفان اگر بگذارد.

عمو هادی می‌گوید: ما یک به سه، صید می‌رویم. یعنی سالی ۹۰ تا ۱۱۰ روز. گاهی همین دریا طوری قهرش می‌گیرد که سه ماه تمام خانه نشین‌مان می‌کند.

مرگ بیخ گوش صیادان کیلکا / زلف خزر رمضان ۸۶ پریشان؛ پیچید.

روی عرشه، گونی‌های شکم پر کیلکا بوی تند ماهی و کاسبی می‌دهند؛ عمو هادی ملموس و مضطرب بازگویه می‌کند، در دستان و صدایش لرزشی عجیبی احساس میکنم او می‌گوید: آسمان که خراب می‌شود، دلهره می‌افتاد به جان اهل و عیال.

 

آن قدیم تر‌ها هم که تلفن و موبایلی نبود، تشویشِ دریا آن‌ها را نیمه شب می‌کشاند ساحل و دلشوره و چشم انتظاری تا بازگشت لنج. سخن پیرمرد دریا، یک لحظه از آب و ماهی خارج نمی‌شود، از صید پره، دام‌های شبانه می‌گوید؛ رویداد‌های زیادی را توی ذهنش با وسواس ورق می‌زند و برای اینکه به بوران هولناک ۱۳ سال قبل برسد که در ذهن همه صیادان بابلسر گیر کرده است.

عبدالحمید عمویی می‌گوید: ماه رمضان سال ۸۶، فکر کنم چله تابستان بود، دریای صاف و آرام بود من آن شب به دریا نرفته بودم، دم دمای ساعت ۳ صبح بود، خبر دادند بیاید باید برویم دریا، ماهیگیران و لنج‌ها در حال غرق شدن را نجات دهیم، نمیدانم چطور و چگونه من، پور بابا و پور رمضان خودمان را به اسکله و لنج رساندیم، هوا باد گرفته بود و به قول امروزی‌ها طوفان سهمگین آن شب که حتی ایستگاه‌های هواشناسی وقوع اش را ثبت نکرده بودند ۴ شناور و ماهیگیر را غافلگیر کرد و بلعید.

هراس هنوز روی تک تک واژه‌های عمو هادی، لرز می‌ریزد. او می‌گوید: رگباری گرفته بود و رعد و برقی می‌زد که به عمرم این طور ندیده بودم، لنج جلویی، مقابل چشم‌های ما توی موج‌های پنج، شش متری مچاله شد.

پیر دریا می‌گوید: پنج صیادی که خود این بار صید موج‌های خروشان خزر شده بودند، روی بشکه‌های بیست لیتری روی آب مانده بودند و دست و پا می‌زدند و کمک می‌خواستن، بالاخره در تقابل موج و رگبار باران و رعد و برق نجاتشان دادیم.

داد و ستد با «خزر» / لنج و تور ماهیگیری

ناله زنگ زدهِ غیژ غیژ چرخش اهرم می‌آید، تور را به میهمانی کیلکا‌ها می‌برند. عمق ۴۰متری، جایی که پلانگتون‌ها دل به نور بسته اند، تور را رها، لامپ‌های گول زن هزار و ۵۰۰ واتی را خاموش و چراغ داخل تور روشن، بعد از مدتی تلالو سفید رنگ ماهی ها، رونمایی می‌شود؛ تور که از آب خارج می‌شود، زندگی برای کیلکا‌ها به انتها رسیده و برای صیادان آغاز شده است.

روزگار ناخوش صیادان کیلکا با خساست دریا، سماجت کرونا

عمو هادی می‌گوید: دریا دیگر دریای سابق نیست، با ماهیگیران تنگ چشمی می‌کند.
پیرمرد دریا، لابه‌لای غلغله کاکایی‌ها و شتاب ملوان‌ها برای نجات کیلکا‌ها از دام، واژه‌ها را به «آن روز‌های خوب» می‌برد: قبل ترها، روزی ۱۰ تا ۱۵ تن کیلکا صید می‌کردیم، صید یکماه به قدّ یک سال الان بود. با خنده تلخ می‌گوید: حالا اگر شبی یک تن صید کنیم، باید سور بدهیم.

پیرمرد دریا می‌گوید: امسال حال و روز صید خوب نبوده و برخی از لنج داران به دریا نزدند، زیرا هم قیمت‌ها نامناسب بود و هم اوضاع کرونایی دل و دماغ رفتن به دریا را از آنان گرفته است.
او می‌گوید: سماک‌ها و کارخانه‌ها چوب حراج بر سر دسترنج ماهیگیران می‌زنند و قیمت فروش ماهی با افزایش هزینه‌های زندگی و تورم سازگاری ندارد.

دیگر صیادان و کارگران لنج‌های صید کیلکا هم می‌گویند: معیشتشان تحت تأثیر کرونا و قیمت‌های ناعادلانه تعیین‌شده از سوی کارخانه‌داران و شرکت‌های فرآوری قرارگرفته است، حال‌وروز صید و صیادی ناخوش است.
آنان می‌گویند: قیمت ماهی را کسانی تعیین می‌کنند که از سختی‌های صید ماهی در امواج خروشان خزر خبر ندارند و تنها به سود خودشان می‌اندیشند درحالی‌که باید قیمت عادلانه و دوطرفه تعیین شود.

اقتصاد صیادان و ماهیگیران کیلکا لنگ می‌زند /خزر دیگر دریای سابق نیست، با ماهیگیران تنگ چشمی می‌کند.

به سراغ اتحادیه کیلکا گیران که می‌روم، آنان نیز از اوضاع نامناسب صید و صیادی گلایه دارند.
رئیس اتحادیه کیلکا گیران مازندران می‌گوید: افزایش هزینه‌ها و بالابودن تورم و قیمت ناچیز فروش کیلکا سبب می‌شود تا به کارگران و صیادان فشار زیادی وارد شود و تا زمانی که قیمت توسط کارخانه‌داران تعیین می‌شود، اوضاع صید و صیادی همین‌گونه است.

مهرداد قلی پور می‌گوید: صیادان گیلان و مازندران سالانه ۲۰ هزار تن کیلکا از دریای خزر صید می‌کنند.
او پایین بودن قیمت ماهی و گرانی ادوات صید وصیادی را از مهمترین چالش‌ها و مشکلات بیان می‌کند و می‌گوید: وضعیت کرونایی نیز محدودیت‌هایی را برای صید و صیادان کیلکا ایجاد کرده است.
قلی پور یکی دیگر از مشکلات صیادان را گرانی ادوات صیادی اشاره می‌کند و می‌گوید: تمامی ادوات و قطعات صیادی در ایرانی وارداتی است و ما مجبوریم با چندین برابر قیمت گذشته قطعات مورد نیاز را تامین کنیم.

پیگیری مشکلات جامعه صیادی کیلکا

رئیس اتحادیه کیلکا گیران مازندران می‌گوید: مشکلات جامعه صیادی سخت و زیان بودن شغل صیادی است که براساس قانون متاسفانه سازمان تامین اجتماعی تمکین نمی کند.
قلی پور می‌گوید: تمام صیادان کیلکای استان بیمه هستند فقط سختی و زیان آور بودن شغل ۷۰ درصد صیادان با سابقه ۲۰ سال بازنشستگی پیش از موعد از سال ۸۸ تا ۹۲ تحقق یافت، اما از ۹۲ به بعد بدون هیچ دلیلی جلوی اجرای مصوبه قانونی این کار گرفته شده است.
او به پیگیری‌های مدیر شیلات استان اشاره می‌کند و می‌گوید: سخت و زیان آور بودن شغل صیادی و بخشودگی ۱۰ درصدی حق بیمه که مصوبه دولت است و ابلاغ شده، اما متاسفانه اجرا نشده است که قرار است بزودی لحاظ شود، این بزودی که صیادان را بالاخره از پای در می‌آورد.

واکاوی کاهش صید کیلکا و شب‌های دریا نوردی صیادان

دو بندر صیادی با ۲۱ فروند شناور در بابلسر و ۲۳ فروند در بندر امیر آباد مشغول صید و صیادی است. هم اکنون ۴۰۰ صیاد و سهامدار بر روی ۴۳ لنج صیادی مشغول کار و فعالیت ماهیگیری هستند تا رزق و روزیشان را از دل امواج خزر بیرون کشند.

معاون صید و بنادر ماهیگیری شیلات مازندران به کاهش ۳۱ درصدی صید ماهی کیلکا از دریای خزر در مقایسه با پارسال اشاره می‌کند و می‌گوید: از یکم خرداد تاکنون ۱۱ هزار تن ماهی کیلکا به ارزش ۶۶ میلیارد تومان در آب‌های استان صید شده است.

کریم زاده می‌گوید: سرانه صید هر شناور ۲۵۲ تن است که در مقایسه با مدت مشابه پارسال ۲۰ درصد کاهش داشت.

او می‌گوید: شب‌های دریانوردی در مقایسه با پارسال به دلیل مساعد نبودن شرایط آب و هوایی و کولاک بودن دریا امسال ۷ درصد کاهش داشت.

کریم زاده می‌گوید: در دریای خزر سه گونه کیلکا با نام‌های کیلکای چشم درشت، معمولی و آنچوی صید می‌شد که حضور جانور شانه‌دار در دو دهه گذشته سبب شد تا ترکیب گونه‌های ماهی کیلکا تغییر کند به طوریکه در گذشته ۹۰ درصد صید ماهیان کیلکا از گونه آنچوی بود، اما اکنون ۹۶ درصد صید مربوط به گونه معمولی است.

عضو هیات علمی موسسه علوم شیلاتی کشور در پژوهشگاه دریای خزر می‌گوید: از سال ۷۸ یک گونه از شانه دار‌ها بنام "منمیوپسیس لیدی" ازسواحل فلوریدا در آب توازن‌های کشتی وارد دریای سیاه و سپس به دریای خزر وارد شده و موجب دگرگونی صنایع شیلات مازندران گردید.

دکتر ابوالقاسم روحی می‌گوید: با هجوم این شانه دار، مبارزه با آن به روش‌های مختلف مکانیکی شیمیایی امواج آغاز و موجودی به نام "برواوواتا" بومی سواحل فلوریدا از شاخه شانه دار‌ها معروف به شانه دارخوار در شرایط آزمایشگاهی با هدف سازگاری با شوری آب در دریای خزر قرار گرفته و موجب از بین رفتن لارو شانه دار‌ها شد.

روز‌های خوش صیادان کیلکا در راه است

صید و صیادی از فعالیت اصلی اهالی مازندران به شمار می‌رود، از این رو توجه به معیشت و اقتصاد فعالان این حوزه و تدوین برنامه‌های اصولی و راهبردی برای جهش در تولیدات این بخش نیازمند کار کارشناسی و دقیق است.

واگذاری بندر صیادی بابلسر از بخش دولتی به خصوصی آن هم به اتحادیه کیلکاداران مازندران اتفاق مبارکی است که بعد از ۲۵ سال رقم خورد، که با اجرای ۱۰۰ درصدی این واگذاری هزینه صیادان کیلکا و شناور‌های صیادی استان کاهش چشم گیری خواهد یافت.

فصل صید ماهیان کیلکا طی چند سال اخیر و طبق توافق بین صیادان کلیکاگیر هم‌زمان با پایان خردادماه شروع می‌شود و تا اسفندماه ادامه دارد.

نویسنده آتنا رستمی آله خیلی خبرنگار سرویس اقتصادی خبرگزاری صداوسیما مازندران