لزوم ارتقای سواد خبری در ایام انتخابات

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما:  چند هفته تا برگزاری سیزدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری باقی مانده و رفته رفته تنور انتشار خبر‌های انتخاباتی داغ‌تر می‌شود. انتقال کامل فعالیت‌های تبلیغاتی به فضای رسانه‌ای از جمله رسانه‌های مجازی به دلیل شیوع ویروس کرونا، حجم انتشار این اخبار و اطلاعات را به شدت افزایش داده است. در این بین هر از گاهی شاهد انتشار خبر‌هایی هستیم که دقایقی بعد تکذیب می‌شوند.

 

به عبارتی گسترده بودن فضای مجازی و عدم نظارت کافی بر رسانه‌های اجتماعی فضا را برای انتشار خبر‌های جعلی و خلاف واقع فراهم ساخته و این موضوع به تهدیدی جدی برای سلامت انتخابات تبدیل شده است. این تهدید اگر از سوی عوامل اجرایی و نظارتی انتخابات همین طور مردم نادیده گرفته شود و برای آن تدبیری اندیشده نشود می‌تواند بر افکار و آرای عمومی اثرگذار باشد و حتی نتیجه نهایی را دستخوش تغییراتی کند. مهم‌ترین ابزار برای مقابله با این تهدید و نگرانی جدی، ارتقای سطح سواد خبری شهروندان است. باید توجه داشت که تحلیل انتقادی رسانه‌ها مدت‌ها به عنوان بخشی از سواد رسانه‌ای در نظر گرفته می‌شد، اما سواد خبری (که از آن به سواد رسانه خبری نیز یاد می‌شود) در قرن بیست و یکم به عنوان یک حوزه مجزا مطرح شد.

میزان استفاده از رسانه‌های اجتماعی در ایران
در حال حاضر تعداد قابل توجهی از شهروندان ایرانی در رسانه‌های اجتماعی عضویت دارند. طبق آخرین آمار که از سوی مؤسسه مطالعاتی بتا منتشر شده، ۵۰ میلیون ایرانی عضو واتسپ، ۴۹ میلیون نفر عضو تلگرام، ۴۷ میلیون نفر عضو اینستاگرام و ۲ میلیون نفر عضو توییتر هستند. بر اساس برآورد‌ها گمان می‌رود بسیاری از این افراد خبر‌های مورد نیاز خود را از همین رسانه‌های اجتماعی دریافت کنند. یا در صفحات مجازی رسانه‌های معتبر خبری عضویت دارند یا در صفحات رسانه‌های غیر معتبر داخلی یا خارجی. بر این اساس نحوه مواجهه کاربران با این رسانه‌ها و صفحات خبری اهمیت می‌یابد.

تعریف سواد خبری
اگر بخواهیم بر اساس مواجهه با رسانه خبری، تعریفی از سواد خبری ارائه دهیم خواهیم نوشت؛ سواد خبری به عنوان یک مفهوم نوظهور می‌تواند به طیف وسیعی از معلومات و مهارت‌ها اشاره کند که به معنای توانمند سازی مخاطبان برای تعامل با رسانه‌های خبری است. در اصل سواد خبری بر این ایده استوار است که خودمدیریتی دموکراتیک به شهروندی آگاهانه بستگی دارد و این تنها در صورتی ممکن است که شهروند با مطبوعات آزاد سر و کار داشته باشد. بنابراین، هدف سواد خبری این است که به شهروندان کمک کند تا مطلع شوند، مسئولیت‌های مدنی را بر عهده بگیرند و به خوبی در زندگی دموکراتیک مشارکت کنند. علاوه بر این بسیاری از محققان سواد خبری را یک رشته از سواد رسانه‌ای می‌دانند و در نتیجه اهداف گسترده و چارچوب‌های سواد رسانه‌ای را برای سواد خبری نیز اعمال می‌کنند.

مربیان سواد خبری بر این مهم صحه می‌گذارند که چشم‌انداز پیچیده رسانه‌های امروز چالش‌های جدیدی به همراه فرصت‌هایی برای مصرف کنندگان خبری ایجاد می‌کند. فراوانی اطلاعات و دموکراتیزه شدن انتشار به معنای دسترسی بی سابقه به محتوای رسانه‌ای و همچنین کاهش نظارت سردبیری و راهنمایی دروازه بانان است. با وجود نواقص، دروازه بانان سنتی قصد داشتند اطلاعاتی را عرضه کنند که استاندارد‌های مشخصی از قبیل اعتبار، اهمیت و اصول اخلاقی را دارا باشند. فضای باز رسانه‌های جدید مزایای خاصی را به همراه داشته است به خصوص برای صدا‌هایی که به طور سنتی به حاشیه رانده می‌شدند. اما چنانچه اشاره شد این موضوع به طور همزمان مشکلاتی را به همراه داشته و منجر به سردرگمی مصرف کنندگان اخبار شده است. به گونه‌ای که آن‌ها از صحت اطلاعات منتشرشده مطمئن نیستند و نمی‌دانند از کجا اطلاعات قابل اعتماد را کسب کنند. در عین حال اعتماد به رسانه‌های سنتی نیز کاهش یافته است که البته بخشی از آن به دلیل بی اعتمادی به مؤسسات عمومی است.

بالاتر از همه این‌ها این ایده که صرفاً یک «مصرف کننده» باشید به طور کلی منسوخ شده است چرا که شهروندان به صورت آنلاین تولید محتوا می‌کنند و اطلاعات مدنظرشان را به اشتراک می‌گذارند. مجموع این عوامل بسیاری را تشویق می‌کند تا به اتاق‌های پژواک یا همان حباب‌های فیلتر اینترنت عقب‌نشینی کنند، اتاق‌هایی که اغلب مملو از اطلاعات نادرست و تبلیغات سیاسی است، یا این که به سادگی تسلیم شویم و به طور کلی اخبار را نادیده بگیریم.

اما چه چیزی «اخبار» را تشکیل می‌دهد و چه چیزی «سواد» را؟ مفهوم اخبار یک مفهوم بحث برانگیز است که به معنی چیز‌های مختلف برای افراد مختلف است. امروزه، اخبار می‌تواند از کانال‌های خبری تلگرام گرفته تا روزنامه ها، از رادیو تا تلویزیون، از توییتر تا هر عنوان و یادداشتی باشد که بدون در نظر گرفتن منبع، به صورت آنلاین ظاهر شود. اخبار به طور معمول به عنوان نوعی از ارتباطات واسطه‌ای تلقی می‌شود که از یک فرستنده به مخاطبان انبوه و متنوع می‌رسد، مانند اخبار شبانگاهی در تلویزیون. اما خبر‌ها امروزه می‌توانند متناسب با سلیقه مخاطبان شخصی سازی شوند و از طرق مختلف منتقل شوند، چه از طریق پلتفرم‌های دیجیتال نظیر تلگرام و واتسپ چه از مسیر به اشتراک گذاری غیر واسطه‌ای از یک شخص به شخص دیگر.

علاوه بر این، ایده «سواد» مقداری پیچیده است و تعریف «سواد خبری» بیشتر به این بستگی دارد که چگونه ایده سواد در حال مفهوم‌سازی است. یک مفهوم‌سازی محدود منجر به تمرکز اولیه بر روی مهارت‌هایی می‌شود که باید اعمال شوند. تحت این رویکرد، مطالعه، درک و تحلیل محتوای اخبار در اولویت است. اما مفهوم وسیع تری از سواد می‌تواند شامل یک رویکرد جامع‌تر برای یادگیری درباره محیط‌های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی باشد که در آن اخبار تولید و مصرف می‌شود.

جمع بندی:
با توجه به تعریف «سواد» و «خبر» می‌توان گفت سواد خبری گستره‌ای از رویکرد‌ها در خصوص تجزیه و تحلیل محتوای رسانه‌های خبری تا آموختن و فکر کردن درباره چگونگی و چرایی تولید و مصرف اخبار را شامل می‌شود. بر اساس آنچه گفته شد گسترش استفاده از رسانه‌های اجتماعی بین شهروندان و تکثر صفحات و کانال‌های خبری مجازی همچنین پخش شبانه روزی اخبار از شبکه‌های تلویزیونی خارجی، امکان دستکاری در دانسته‌ها و اطلاعات مردم را بیشتر از هر زمانی محتمل کرده، لذا لازم است تا ضمن ارائه بسته‌های آموزشی و چندرسانه‌ای برای ارتقای سواد خبری و هشداردهی به شهروندان در خصوص ظهور و بروز خبر‌های جعلی، فضایی برای راستی آزمایی اخبار انتخاباتی از سوی مجریان و ناظران انتخاباتی یا سازمان‌های خبری و معتبر تدارک دیده شود تا مردم بتوانند با اطمینان خاطر اخبار و اطلاعات موثق و صحیحی در خصوص انتخابات دریافت کنند و با آگاهی هر چه تمام، مسئولیت اجتماعی خویش را ایفا نمایند. البته پیش‌تر از همه این‌ها و به عنوان یک پیشنهاد بلند مدت لازم است دستگاه‌های آموزشی کشور در مدارس و دانشگاه ها، دروسی را برای ارتقای سطح سواد خبری نسل جوان و نوجوان که بیش‌تر از سایرین با رسانه‌های اجتماعی سروکار دارند در نظر بگیرند.

پژوهشگر: محمد حسین آزادی