مروری کوتاه بر واقعه مباهله

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما صبح روز ۲۴ ذی‌حجّه سال نُهم هجری ، مطابق با سال ۶۳۱ میلادی، همان صبحی است که پیامبر (ص)، پا به میدانِ نبرد با بزرگان مسیحیّت نهادند.

آمدند تا با یک‏دیگر «مباهَلَه» کنند؛ یعنی هر دو طرف دعا کنند و از خدای یکتا بخواهند تا هر کس حقّ است دعایش اجابت شود و هر که ناراست و کژاندیش و دروغ پیشه است، رسوا شود و عذابِ عظیمِ الهی بَر او فرو ریزد. یکی از حوادثِ برجسته تاریخ اسلام که بیش از هشتاد آیه از سوره آل عمران، پیرامون آن نازل شده است، ماجرای «مباهَلَه» است. «مباهَلَه» زیربنایِ «غدیر» است و پیش از غدیر، در قرآن، علی بن ابیطالب (ع) به منزله «نَفْس و خودِ» پیامبر (ص) یاد
شده است.

داستان مسیحیان نجران چه بود؟
پیامبر (ص) پس از فتح مکّه، در شوّالِ سال نُهم هجرت، به فرمان خداوند، نامه‌ای برای دعوتِ نجرانی‌ها به اسلام صادر فرمودند. مخاطب پیامبر (ص) عالمانِ بزرگی بودند که یک حکومت دینی مسیحی را اداره می‌کردند. اُسقف (کشیش) اعظم با مطالعه نامه، تصمیم به مشورت می‌گیرد. پس از تبادل نظر، مجلسِ بسیار بزرگی در کلیسای اعظم برپا شد. ابتدا اُسقف اعظم، نامه پیامبر (ص) را برای مردم قرائت کرد تا نظرات خود را اعلام کنند. سپس به سرپرستی اسقف اعظم به مدینه آمدند تا از نزدیکْ پیامبرِ (ص) ‬را ببینند. رسول خدا (ص) ایشان را به اسلام دعوت کرد. اما منکِران بَراهینِ روشنِ آن حضرت را نپذیرفتند و پیشنهاد مباهَلَه را مطرح ساختند. در این هنگامه، خدای متعال، «آیه مباهَلَه» را بر پیامبر (ص) فرو فرستاد. رسول خدا نیز آنچه را که بر او نازل شده بود، بر آنان قرائت کرد و فرمود: «خداوند به من فرمان داده است که اگر بر سخن خود پای فشردید، درخواست‌تان را اجابت کنم و با شما مباهَلَه نمایم». دو تن از مسیحیان نجران به همراهانِ خود گفتند: «اگر با اصحاب و قوم خود به مباهله با ما آمد، با او مباهله می‌کنیم؛ امّا اگر فقط با اهل بیتش به مباهَلَه بیاید با او مباهله نمی‌کنیم؛ چرا که او اهل‌بیتش را در معرضِ خطر قرار نمی‌دهد مگر آنکه از راستگو بودنِ خود مطمئن باشد». این سخن، مورد تأیید اُسقف اعظم قرار گرفت.

حاضران در ماجرای مباهله
با طلوعِ آفتابِ روزِ ۲۴ ذی الحجّه، پیامبر (ص) به سوی محلّ مباهله، در حالی‏‬ که امیرمؤمنان (ع) به منزله «نفْسِ پیامبر» دوشادوش و دست در دست راستِ پیامبر (ص) و امام حسن (ع) در سَمت چپ پیامبر (ص) و امام حسین (ع) در آغوش پیامبر (ص)، و همه گِرداگِرد حضرت فاطمه زهرا (ع) حرکت کردند تا به هم‬ ‏آوردی با بزرگان نصارا، آمین گویِ دعایِ محمّد مصطفی (ص) باشند. پنج تن اصحاب کِسا (ع) به محل تعیین شده رسیدند و زیر عبا ایستادند. پیامبر (ص)، دستِ راست خود را به سوی آسمان گرفت. سپس انگشتان را از هم باز کرد و در همان حال فرمود: «خدایا، اینان اهل‌بیت من و خاصّانِ من هستند. هرگونه بدی را از ایشان دور کن و آنان را پاک گردان.». خدایا، این علی منظور از «نفسی» است؛ و او نزد من همتایِ نفْسِ من است. خدایا، این فاطمه منظور از «نسائی» است و او افضلِ زنانِ جهان است. خدایا، این حَسن و حُسین دو فرزند و نوه من هستند. من با هر کس که با اینان جنگ کند، روی جنگ دارم و با هر کس که با اینان دوست باشد، دوستم». دو نفر از سران مسیحیان نزد پیامبر (ص) آمدند و پرسیدند:‌ای ابوالقاسم، به وسیله چه کسانی با ما مباهَلَه می‌کنی؟ حضرت فرمودند: «به وسیله بهترین مردم روی زمین و عزیزترین آن‌ها نزد خداوند عزّوجلّ». سپس پیامبر (ص) به علی و فاطمه و حسن و حسین (ع) اشاره کرده و فرمود: «به وسیله اینان». از این رو، به دستورِ اسقف اعظم، تصمیمِ قطعی نجرانیان بر تَرکِ مباهَلَه و قبولِ مالیات و جزیه بین خودشان تصویب شد. هنگامی‏‬ که پیامبر (ص) و اهل‌‬ بیت (ع) با همراهی مردم از جایگاه مباهَلَه به مسجد رسیدند، جناب جبرئیل نازل شد و این پیام آسمانی را عرضه داشت: «یا محمّد، پروردگار عزّوجلّ به تو سلام می‌رساند و می‌گوید:‌ای احمد، به عزّت و جلالم سوگند، اگر تو با کسانی از اهل‌بیتت که در زیر کِساء بودند با همه اهلِ آسمان و زمین و مخلوقات، مباهله می‌کردی، آسمان تکه‬ تکه می‌شد و کوه‌ها قطعه‬ ‏قطعه می‌گشت و زمین از هم گسیخته می‌شد و هرگز آرام نمی‌گرفت مگر آنکه من اراده می‌کردم».

روز مباهله اثبات حقانیت اسلام
«مباهَلَه»، جلوه ای از «نبوّت و خاتمیّتِ نبوی» و «ولایت و امامتِ عَلَوی» و روز اثبات حقانیتِ اسلام است. امام هشتم، حضرت رضا (ع) آیه مباهَلَه را از جهتِ دلالت بر امامتِ امیرمؤمنان (ع) بهترین و روشن‌ترین آیه در قرآن دانسته‌اند و با استناد به این آیه و عملِ پیامبر (ص) پس از نزول آن، ثابت می‌کنند که امیرمؤمنان (ع)؛ «نفْسِ پیامبر» و با «فضیلت‌ترین خلقِ خدا» پس از پیامبر (ص) می‌باشند.

کلام آخر
سنت مباهله از دیرباز در بین اقوام رایج بوده است، اما مباهله در آیه ۶۱ سوره آل عمران، یکی از موارد منحصر به فرد و دارای ویژگی های خاصی است که اختصاص به مناظره پیامبر (ص) و مسیحیان نجران دارد. با اینکه پیامبر (ص) می توانست اصحاب دیگر را همراه خود برای مباهله ببرد، ولی تنها پنج تن آل عبا را به همراه آورد و این نشانه بارز بر افضلیت حضرت علی (ع)، حضرت زهرا (س) و حسنین (ع) بر دیگران است.

پژوهشگر: مهدی ناجی