نقش رسانه ها درمبارزه با تروریسم

به گزارش سرویس پژوهش خبرگزاری صدا وسیما: سالروز شهادت مظلومانه شهیدان باهنر و رجایی، روز هشتم شهریور در تقویم کشورمان "روز مبارزه با تروریسم" از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی نام گذاری شده است.

عملیات تروریستی که در سال ۱۳۶۰ به شهادت دو یار دیرین انقلاب و دو اسوه علم و تقوا، شهید محمد علی رجایی، رئیس جمهور و محمد جواد باهنر، نخست وزیر کشورمان و تنی چند از همراهان آن‌ها به دست عوامل ضد انقلاب وابسته به گروه های جاسوسی غرب و با هدف مقابله با اراده انقلابی ملت ایران و فروپاشی نظام نو پای جمهوری اسلامی ایران انجام شد. به بهانه این روز دریاداشتی پژوهشی نگاهی به نقش رسانه ها در مبارزه باپدیده تروریسم می پردازیم.

بدون تردید مولفه قدرت بعد از جنگ سرد تحت تأثیر فناوری های نوین اطلاعاتی و ارتباطی دستخوش تغییر شده و مفهوم آن از حالت سخت افزاری به نرم افزاری تغییر یافته است و از سویی با هنجاری و اجتماعی شدن مفهوم قدرت، بازیگران و مرز‌های جغرافیایی قدرت، منابع قدرت و گروه‌های هدف آن تحت تأثیر قرارگرفته اند.

در این میان رسانه ها و به ویژه رسانه های نوین و محیط فضای مجازی علاوه بر کمک به پیشبرد ارزش های انسانی و پیشرفت صلح در جامعة جهانی، به ابزار گروه‌های رادیکال برای تبلیغ ارزش ها و اقدامات ضد بشری آنان همچون ترور و پدیده تروریسم در اشکال مختلف تبدیل شده و از جمله خاورمیانه را به کانون اصلی بحران مبدل کرده است. همچنانکه گروه های تروریستی القاعده و داعش، بیشتر مراحل عضوگیری، ترویج خشونت، مشروعیت سازی و فراخوان پیام‌های خود برای طرفداران و دشمنان را از طریق اینترنت و فضای مجازی انجام داده اند. به تعبیری تروریسم مدرن سعی دارد رسانه را به‌عنوان یکی از متحدان خود جذب کند.

نتایج پژوهشی (۲۰۱۴) درباره شبکه اجتماعی توئیتر با عنوان "توئیت جهاد" درباره رسانه‌های اجتماعی، شبکه جنگجویان خارجی غربی در سوریه و عراق نشان داد، تـوئیتر در خـدمت اهـداف ضـروری سازمان‌های تروریستی و جـذب نیرو، ساختن گروه‌های چندملیتی از افراط‌گرایان خشونت‌طلب، ابزار جنگ روانی تهـاجمی، پل ارتباطی با سایر رسانه‌های اجتماعی، انتشار تصاویر ترور و خشونت، اطلاع‌رسانی، ارعاب عمومی، تبلیغ اصول جهادی از طریق ارسال تصاویر نمادین، شیعه‌زدایی، آموزش، تاکتیک‌های فریب، اطلاعات دروغ و برپایی کمپین و توزیع پیام‌های ایدئولوژیک است.

به اعتقاد جان اسکات (۲۰۰۱) تروریسم رسانه‌ای به استفاده از نقش‌ها و کارکرد‌های رسانه‌های جمعی برای پیشـبرد گفتمان تروریستی اطلاق می‌شود. به اعتقاد اسمیت نیز (۲۰۱۵) رسانه‌های اجتماعی، بستر جدیدی را برای ظهـور هویت‌های مقاومت و در شکل خاص آن هویت تروریستی ایجاد کرده‌اند که از جملـه آن‌ها (تروریسم رسانه‌ای اجتماعی) است که با اسـتفاده از رسـانه‌هـای شـبکه‌ای و اجتمـاعی بـرای افزایش تأثیر اقدامات خشونت‌آمیز به‌کار گرفته شده و بـه دلایـل اجتمـاعی، سیاسـی یـا مذهبی و با هدف گسترش درد و رنج روانی، عاطفی و جسمی بر مخاطبـان بلاواسـطه است.

به گفته بریجیت ناکوس (۱۹۹۴) تروریست‌ها با اعمال خشونت در پی تحقق سه هدف اصلی توجه، به رسمیت شـناختن و مشــروعیت هسـتند. دال مرکزی گروه‌های تروریستی در شبکه‌های اجتماعی خشونت سیاسی است. همچنان که کاستلز در کتاب قدرت ارتباطات معتقد است خشونت سیاسی شکلی از ارتباطات اسـت که از طریق نمایش انگاره‌های مرگ و به منظور ایجاد وحشت و ارعاب بر اذهان مردم تأثیر می‌گذارد.

هـافمن نیـز می‌گوید: تنها از طریق خشونت‌پراکنی و هراس‌افکنی در میـان طیـف گسـترده‌تـری از اقشار است که تروریسم ظرفیت حداکثری را برای تأثیرگذاری اساسی بـر سیاسـت‌هـا به دست می‌آورد. در این زمینه کنشـگری گـروه تروریسـتی داعش در شبکه‌های اجتماعی توییتر و فیس‌بـوک نـوع متـأخر تروریسـم رسـانه‌ای را برجسته می‌سازد.

چرنیام باسیدن (سال ۱۹۸۰) نیز معتقد است که پوشش‌های خبری رسانه‌ها نقش نفوذناپذیری در اشاعه اهداف تروریستی دارند و دلایل خود را اینگونه بیان می‌کند:۱) پوشش‌های خبری رسانه‌ها در بزرگ کردن و اهمیت دادن به تهدید‌های تروریست‌ها در ذهن افکار عمومی نقش بسزایی دارد.۲) رسانه ترس را پراکنده می‌سازد و ۳) رسانه تروریست‌ها را در انتخاب اهداف و به حداکثر رساندن تبلیغات مورد نظرشان یاری می‌دهد. در مجموع اهداف گروه‌های تروریستی در این شبکه‌ها مشتمل بر جلب توجه، کسب مشروعیت و مقبولیت، هویت‌سازی، اعلام موجودیت و کسب قدرت است.

البته مزیت‌های این شبکه‌ها شامل مخاطبان جهانی، دسترسی آسان، قدرت شبکه، سرعت زیاد، ارتباطات منعطف و ارزان است. با این اوصاف آنچه که در این مقطع حساس قابل تامل است اینکه تروریست‌های رسانه‌ای و فرهنگی در کنار تروریسم نظامی ایستاده‌اند. در این زمینه می‌توان به اقدام تلویزیون ایران اینترنشنال، در کنار سایر شبکه‌های غربی و دیگر شبکه‌های معاند فارسی زبان به عنوان نمونه یک تروریست رسانه‌ای اشاره داشت که با پخش زنده گردهمایی منافقین در این شبکه ماهواره‌ای، پیوند تروریسم رسانه‌ای و نظامی ایجاد و با هدف ترور رسانه‌ای ملت ایران فعالیت می‌کند. با این اوصاف تروریسم یک چالش مشترک جهانی است که مبارزه با آن نیازمند همکاری و تعامل مشترک همه اعضای جامعه بین‌المللی است.

در این بین نقش رسانه‌ها به شدت می‌تواند تاثیرگذار باشد؛ تا آن‌جا که برجسته کردن ضرورت اتخاذ یک رویکرد هماهنگ و منسجم در عرصه بین‌المللی برای مبارزه با تروریسم را می‌توان یکی از موارد این تاثیرگذاری برشمرد هم‌چنین رسانه‌ها می‌توانند کلیه ابعاد تروریسم از جمله ریشه‌های بروز و گسترش این پدیده و چالش‌ها و موانع موجود در راه مبارزه با آن را بررسی و بازکاوی کنند. از سوی دیگر این نکته نیز حائز اهمیت است که تمرکز بر نقش تخریبی برخی قدرت‌ها و محافل در عرصه بین‌المللی در زمینه مبارزه با تروریسم و تصریح این‌که برخورد‌های ابزاری، دوگانه، گزینشی، غیرقانونی و غیرشفاف برخی قدرت‌ها و همچنین بی‌عدالتی حاکم در نظام بین‌الملل از جمله موانع موجود در راه مبارزه با تروریسم است.

از سویی در این زمینه می‌توان یک ارزیابی واقع‌بینانه از اقدامات تخریبی آمریکا در حوزه مبارزه با تروریسم به ویژه با توجه به پیامد‌های منفی اقدامات نظامی این کشور و هم‌پیمانان آن‌ها در برخی مناطق از جمله سوریه، عراق و وضعیت کنونی افغانستان ارائه داد. همچنین برجسته سازی بی‌تفاوتی برخی کشور‌ها و سازمان‌های بین‌المللی در خصوص اقدامات تروریستی رژیم صهیونیستی و طرح اتهامات بی‌اساس علیه اسلام و مسلمانان در حوزه تروریسم به شدت مورد انتقاد است و در این زمینه می‌توان به پیامد‌های منفی این قبیل سیاست‌ها بر ترویج عداوت میان ملت‌ها اشاره کرد.

در این میان جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از بزرگترین قربانیان تروریسم هزینه‌های زیادی متحمل شده است و حمایت برخی قدرت‌ها و محافل از گروه‌های تروریستی فعال علیه جمهوری اسلامی ایران به شدت مورد انتقاد است. هر چند پدیده تروریسم، از مهمترین معضلات جامعه جهانی و خطرناک ترین تهدید‌ها علیه حقوق ملت ها و ثبات بین المللی است. در طول تاریخ، به ویژه یک صد سال اخیر، این پدیده شوم، ریشه مهم ترین تهدید‌ها علیه صلح و امنیت جهانی بوده است، از همین رو مبارزه با تروریست نیاز به عزم جدی جهانی دارد تا با پیگیری دولت ها و ملت ها در سطح کشور‌های منطقه و جهان به ویژه در قالب همگرایی رسانه ای آن هم همگرایی رسانه‌ای جهان اسلام شاهد ریشه کنی این پدیده شوم بود.

پژوهشگر: محمد نیک ملکی