سرنوشت ترش و شیرینِ یاقوت صد دانه

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، مرکز اصفهان؛ پاییز این روز‌ها در حالی فرش رنگارنگش را پهن کرده که سفره برکتش نصیب باغداران اصفهانی شده و  میوه‌ای بهشتی  از  دل انارستان‌های گوشه و کنار این استان به بازار آمده تا با رنگ ولعاب قرمز و زرد  و طعم ترش و شیرینش حال و هوایِ خوشِ پاییزی ما را  دو چندان کند.

با این وصف مگر می‌شود برای انارچینی جشن نگرفت؟ پس راهی  روستای امامزاده شاه سید علی اکبر (ع)  پایتخت انار ایران در ۱۳ کیلومتری شهرضا می‌شویم  تا  برای حفظ اصالت یاقوت‌های سرخ جشن بگیریم.

 حسین بهزادفر  بخشدار مرکزی شهرضا از برپایی ۲۰ غرفه فروش انار و فرآورده‌های آن مانند رب، لواشک و روغن هسته انار و ۲۰ غرفه صنایع دستی در این جشنواره می‌گوید و حذف واسطه‌ها و دلالان از خرید و فروش و رساندن سود واقعیِ محصول به دست کشاورزان و شناساندن محصول انار و ظرفیت‌های منطقه به گردشگران را از اهداف برگزاری  این جشنواره می‌داند.

روستای امامزاده سیدعلی اکبر شهرضا   ۵۰ هکتار باغ انار  دارد که به گفته ابراهیم اسماعیلی باغدار نمونه، در این  روستا   با عملکرد حدود ۲۰ تن رقم دانه مشکی  انار مرغوب و با کیفیتی تولید می‌شود.

اصفهان از سرآمدانِ تولید انار در کشور
تمامی کشور‌های جهان، انار را به نام ایران می‌شناسند و  به گفته زهرا جلیلی مقدم، مدیر کل دفتر میوه‌های گرمسیری وزارت جهاد کشاورزی، کشورمان با تولید  سالانه حدود یک میلیون تن انار از  ۸۹ هزار و ۷۰۰ هکتار، پس از هند و چین جایگاه  سوم این محصول در جهان را به خود اختصاص داده و استان اصفهان هم یکی از تولیدکنندگان برتر این میوه پاییزی در کشور است  که  رتبه چهارم سطح زیرکشت و تولید کیفی انار را پس از استان‌های فارس، مرکزی و خراسان دارد.

 مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان اصفهان می‌گوید:تا پایان آبان از هفت هزار و ۷۰۰ هکتار باغ‌های انار استان  حدود ۹۰ هزار تن انواع ارقام نادری بادرود، زاغه کاشان، ملس شهرضا، سبزه اردستان و دانه سیاه اصفهان برداشت می‌شود.

شهرضا، نطنز، اردستان و کاشان   چهار شهرستانِ  برتر استان  در تولید انار هستند، اما به گفته احمد رئیس زاده کاهش گلدهی ناشی از سرما، خشکسالی و بروز گرمای شدید در تابستان باعث کاهش عملکرد باغ‌های انار استان در سال جاری شده است.

آفتی که گلوی انار را می‌فشارد
«کرم گلوگاه» آفتی ناشناخته که به راحتی بلای جان انارستان‌ها  می‌شود و  نفس این میوه را به شماره می‌اندازد،   این کرمِ ۲۱ میلیمتری زمستان را بصورت لارو  داخل  انار‌های آلوده باقیمانده باغ‌ها می‌گذراند و  اردیبهشت  که میوه گل می‌دهد   پروانه آفت  به پرواز درمی آید و بر روی تاج انار تخم ریزی می‌کند و لارو آن به داخل نفوذ و از دانه‌های انار تغذیه می‌کند و  این گونه  باغدار یاقوت بهشتی اش قربانی این آفت می‌شود.

با یکی از باغداران روستای امامزاده سیدعلی اکبر شهرضا که در حال چیدن انار بود گفتگو می‌کنم؛ آقا محمد تمام زحمت یک ساله‌ی  از دست رفته اش را نشان ما می‌دهد؛   انار‌هایی بزرگ و خوش رنگ، اما آفت زده، درون میوه حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کرم گلوگاه  جولان می‌دهند او  می‌گوید:  همین یک  انار برای آلودگی ۱۰ هکتار باغ انار کافیست.

 آفت  کرم گلوگاه  به باغ‌های دیگر هم رحم نکرده، احمدآقا دیگر باغدار شهرضایی هم  از آسیب جدی این آفت به درختان انارش می‌گوید:  اگر مبارزه با این آفت جواب ندهد در شهرضا  سال آینده  باغ اناری باقی وجود نخواهد داشت.

او ادامه می‌دهد: انار‌های آفت زده  را  باید  به شعله‌های آتش  بسپاریم  و دسترنج دست‌های  پینه بسته مان را دود کنیم.
اما بر اساس آمار سالانه متوسط ۳۰ درصد انار کشور را کرم گلوگاه می‌زند که این عدد در برخی مناطق تا ۷۰ درصد هم می‌رسد، اما تکلیف چیست؟

مدیر کل دفتر میوه‌های گرمسیری وزارت جهاد کشاورزی معتقد است: مبارزه لکه‌ای با این آفت فایده‌ای ندارد و همه باغداران باید در کنار هم به از بین بردن این آفت کمک کنند.

به گفته  زهرا جلیلی مقدم   پرچم زدایی، پاک کردن محل پرچم ها، پوشاندن تاج میوه و استفاده از دور کننده‌ها روش‌هایی است که به صورت ترکیبی در برخی باغ‌ها اجرا شده و میزان خسارت را تا حد زیادی کاهش داده است.

امیر صفرپور مدیر جهاد کشاورزی شهرستان شهرضا هم  مبارزه تلفیقی،   شامل مبارزه زراعی همراه با آبیاری، تغذیه منظم و جمع آوری میوه‌های آلوده را موثر می‌داند و می‌گوید:  اجرای این روش در گرو مشارکت همگانی همه باغداران است  چرا که   این آفت به راحتی از یک باغ  به باغات دیگر  منتقل می‌شود و  اطلاع رسانی و  تشویق باغداران  برای  آموزش و به کارگیری روش‌های نوین و تلفیقی برای  افزایش تولید انار مهم و موثر است.

از خام فروشی تا خشکسالی، آفت‌های انارِ اصفهانی
کرم گلوگاه  تنها آفت باغات انار نیست  وآفات دیگری هم وجود دارد که شیرینی برداشت این میوه بهشتی را  به کام باغداران تلخ کرده؛   آقای صادقی باغداری ۶۰ ساله در شهرضاست او  از تشنگیِ باغ انارش در فصل تابستان  می‌گوید و اینکه خشکسالی‌های چند سال اخیر و سختیِ تامین آب، نگرانی‌های باغداران را برای تولید محصول دوچندان کرده است.

او  از ناتوانی اش در پرداخت اقساط وامی می‌گوید  که قبلاً گرفته، اما توان پرداختش را ندارد، چون هر سال یا آفات یا گرما و یا بی آبی باغات انارش را بی محصول می‌کند.

 از  کاظمی دیگر باغدار شهرضایی هم درخصوص درآمد فروش محصول امسالش می‌پرسم او برای ما از  واسطه‌ای نامیمون بین باغدار و فروشنده می‌گوید؛ دلالی که سود اصلی فروشِ انار به جیب او می‌رود.

 در کنار احداث صنایع تبدیلی، با  ایجاد و توسعه تعاونی‌های خرید و بازارچه‌های فروش انار، دست دلالان و واسطه‌ها کوتاه شده و  مسیر  توسعه صنعتی انار  بیش از پیش فراهم می‌شود.

 اما گله دیگر و مهم باغداران  نبود صنایع تبدیلی  است، آقای کریمی  دراین باره می‌گوید:باید انار را همان پاییز به هر نحوی حتی به واسطه دلالان بفروشیم، چون حتی یک سردخانه در این منطقه وجود ندارد؛ خانم صادقی همسر  او که رب انار‌های خوشمزه اش زبانزد است هم از کمبود امکانات برای تهیه و فروش این محصول سنتی انتقاد می‌کند.

داستان تلخ مشکلات انارداران  به بادرودِ نطنز و اردستان هم  رسیده، آقای چاکری کشاورز بادرودی  که از تجربه دار‌های منطقه در تولید این میوه بهشتی  است می‌گوید: انارِ نادریِ بادرودِنطنز  برندی  معروف و حتی جهانی است که  به ثبت میراث ناملموس کشور  رسیده و در تقویم گردشگری کشور تمبر یادبود  دارد.

او  از نبود تعادل در قیمت خرید انار، سوء استفاده دلالان از باغداران، نبود صنایع تبدیلی و سردخانه گله می‌کند  و می‌افزاید: با روش‌های سنتی نمی‌توان انار را ذخیره کرد و مجبور به فروش آن با قیمت پایین  هستیم.

آقای مشربی دیگر باغدار بادرودی  با بیان اینکه  یک درخت انار از زمان کاشت نهال تا  باروری  چهار تا  پنج سال زمان می‌برد می‌گوید: گاهی در همین مدت سرما‌ی شدید یا خشکسالی زحمات چند ساله ما را به باد می‌دهد و بیمه هم تمام خسارت ما را پوشش نمی‌دهد.

او  بر آموزش باغداران تاکید دارد و می‌گوید:  جهادکشاورزی با برپایی کارگاه‌های آموزشی  باغدار را  با روش‌های علمی مبارزه با آفات و  چگونگی کاشت و داشت این محصول آشنا کند.
باغداران در  اردستان هم که یکی دیگر از قطب‌های  انار در استان اصفهان است و  ۴۵ کیلومتری با بادرود  فاصله دارد  همین مشکلات را دارند و البته آبیاری با قنات اگرچه تاحدی مشکل آبرسانی به درختان انار  را برای آنان حل کرده و میوه بهشتی شان طعم و مزه دیگری دارد، اما آقای صادقی کشاورز اردستانی می‌گوید: قنات‌های این شهرستان با گذر زمان و  با تداوم خشکسالی‌ها نیاز به مرمت دارد، اما این بازسازی  هزینه بر است.

در انتظار لبخند دانه‌های بهشتی
ایران با توجه به  پیشینه چند هزار ساله کاشت و برداشت انار خاستگاه این میوه بهشتی در دنیاست و حکایتش برای مردم این سرزمین داستان  نان و  رونق زندگیست، روایت به بار نشستن دانه‌های سرخی که گنجی ارزشمند است و رونق آن موتور محرکه  در چرخه اقتصادی کشور؛  اما در این میان یکی از  حلقه‌های مفقوده احداث صنایع تبدیلی و فرآوری انار است که   سودمندترین راه  ارتباطی بین دو بخش صنعت و کشاورزی است و باعث ایجاد ارزش افزوده، اشتغال، درآمدزایی ارزی و همچنین استفاده بیشتر از این میوه بهشتی  می‌شود.

 در کنار احداث صنایع تبدیلی، با  ایجاد و توسعه تعاونی‌های خرید و بازارچه‌های فروش انار، دست دلالان و واسطه‌ها کوتاه شده و  مسیر  توسعه صنعتی انار  بیش از پیش فراهم می‌شود.

همچنین معرفی ارقام مناسب با خاک و آب و هوای  هرمنطقه، ارائه تسهیلات حمایتی و آموزش‌های لازم برای کاشت و مراقبت از انار هم به افزایش تولید این میوه کمک می‌کند.

  نگارنده:مرضیه قاسمی