سبک شناسی معماری ایرانی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، معماری هر قوم و هر دوره بازگوکننده نحوه اندیشه و جهان‌بینی و سنت‌های آن قوم است هر چه بنیاد‌های فرهنگی ملتی استوارتر باشد، هنر و معماری آن ملت هم استوارتر و از نوسانات کمتر برخوردار خواهد بود.

سبک معماری پارسی

سبک معماری پارسی نخستین شیوه معماری است که از دوره هخامنشیان تا حمله اسکندر به ایران یعنی سده ششم پیش از میلاد تا سده چهارم را در بر می‌گیرد و نام آن از قوم پارس برگرفته شده است. البته پیش از دوره پارسی نیز مورد برررسی محققین تاریخ معماری قرار گرفته است که قبل از ورود آریایی‌ها می‌باشد و از بنا‌های به جا مانده دوره پیش از پارسی، چون تپه زاغه، تپه سیلک و زیگورات چغازنبیل است بعد از آن تمدن ماد در هگمتانه و سپس با ورود آریایی‌ها دوره پارسی شروع می‌شود.

سبک پارتی

دومین سبک معماری ایران سبک پارتی می‌باشد. این شیوه پس از حمله اسکندر به ایران به وجود آمد و در دوره اشکانی، ساسانی، صدر اسلام و در برخی جا‌ها بعد اسلام تا سده سوم و چهارم هجری دنبال شده است.

سبک خراسانی
سبک خراسانی از سده نخست هجری شروع و تا سده چهارم هجری ادامه یافت. سبک خراسانی اولین سبک معماری اسلامی بوده است. چون اولین بنا‌ها در خراسان ایجاد شده، لذا به سبک خراسانی معروف است.

در واقع از ابتدای اسلام تا زمان آل بویه و دیلمیان این سبک ادامه یافت.

سبک رازی
این شیوه چهارمین شیوه معماری ایران است. در این شیوه تأثیرپذیری از شیوه پارسی و شکوه شیوه پارتی و دقت شیوه خراسانی دیده می‌شود. اوج شکوفائی و ترقی شیوه رازی در عهد سلجوقیان است. معماری سلجوقی، نیرومند و حساب شده و دارای ساختاری پیچیده بود و این همه اتفاقی نبود مگر تجلی یک تحول شگرف که در اواخر قرن چهارم با سامانیان آغاز شد.

پادشاهان سلجوقی با همت و علاقة وزیر با تدبیر خود، خواجه نظام الملک آثار و بنا‌های بسیاری را در گسترة ایران زمین آن روز که از ماوراءالنهر (آسیای میانه کنونی) شروع و تا آسیای صغیر و آناتولی (ترکیه) ادامه داشت، با عملکرد‌های گوناگون ساختند. در این زمان برج‌های آرامگاهی، مناره ها، مساجد، مدرسه‌ها و کاروانسرا‌ها و موارد متنوع بسیاری احداث شدند.

سبک آذری
سبک آذری، سبکی در معماری ایرانی پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی – مغول نیز نامیده می‌شود و در دورهٔ حکومت ایلخانان بر ایران (۶۵۴-۷۳۶ق /۱۲۵۶ -۱۳۳۶م) رواج یافت. شروع این سبک مصادف است با استقرار هلاکوخان در مراغه و با روی کار آمدن صفویان نیز پایان می‌گیرد.

این سبک از لحاظ تاریخی و معماری به دو دوره تقسیم می‌شود:
دوره حکومت ایلخانان به پایتختی مراغه است که از اواسط قرن هفتم هجری قمری شروع شده و تا دهه آخر قرن هشتم و یورش تیمور به ایران ادامه می‌یابد.
دوره حکومت تیموریان به پایتختی سمرقند است. تیمور به هنرمندان علاقه زیادی داشت و در یورش‌های خود به ایران هنرمندان و صنعتگران را جمع کرده و روانی سمرقند می‌ساخت، اما عصر شکوفایی معماری در دوره تیموری به زمان پسرش شاهرخ برمی گردد که معماران به نامی، چون قوام الدین شیرازی و زین العابدین شیرازی به ساخت ساختمان‌های بزرگی در خراسان بزرگ گماشته شدند.

سبک اصفهانی
شیوه اصفهانی آخرین نوع شیوه معماری سنتی ایرانی است و دو دوره دارد که دوره نخست آن به زمان قراقویونلو‌ها باز می‌گردد. این شیوه همان طور که از نام آن پیداست، از شهر اصفهان شروع می‌شود و مورد توجه قرار می‌گیرد.

اصفهان به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی، سابقه دیرین تاریخی دارد و بنابر نظریاتی سابقه و قدمت آن به قبل از دوره اسلامی می‌رسد. احتمالاً این شهر زمانی اقامتگاه شاهان هخامنشی بوده است. این شیوه کمی پیش از روی کار آمدن صفویان از زمان قره قویونلو‌ها آغاز شده و در پایان روزگار محمد شاه، زمان پسرفت (انحطاط) شیوه اصفهانی است، که در واقع از زمان افشاریان آغاز شد و در قاجار، دوره نخست آن به پایان می‌رسد.

فرزانه بهزادی پور

تحریریه میراث فرهنگی