خشک شدن دریاچه ارومیه؛ آغازی بر یک پایان ...

* ریما نفس نمی کشد ...

نگین فیروزه ای ایران، ریما، چی چست و ده­ها نام زیبای دیگر، نام دریاچه ای بود که این روزها با شوره زاری به وسعت بیش از 5 هزار کیلومترمربع پوشیده شده است. دریاچه ای که در کمتر از 20 سال از دریایی مواج به نمکزاری وسیع بدل شد. بر اساس اعلام سخنگوی صنعت آب کشور، مساحت دریاچه ارومیه می‌بایست حدود ۴ هزار و ۶۰۰ کیلومتر مربع باشد اما آخرین گزارش شرکت آب منطقه ای آذربایجان غربی وسعت آن را 880 کیلومتر مربع عنوان کرده است. دستگاهی مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان غربی،  در جلسه شورای هماهنگی استانی احیای دریاچه ارومیه حجم آب باقی مانده در دومین دریاچه شور جهان را تا 6 مهرماه 1401 یک میلیارد و 190 میلیون مترمکعب و تراز سطح آب دریاچه ارومیه را 1270 متر، اعلام کرد.

* نقدی بر عملکرد ستاد احیا دریاچه ارومیه ...

خشکسالی های دهه اخیر، آب ذخیره شده در مخازن سدها، مصرف 90 درصد از آب های زیرزمینی برای مصارف کشاورزی و تاثیر پل میانگذر در توقف چرخش آب دریاچه ارومیه و تبخیر بیش ازاندازه آب، از عوامل انسانی و طبیعی اثرگذار بر خشک شدن دریاچه ارومیه است. انتقال حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب از آب دریاچه برای رونق بخش کشاورزی، صنعت و شرب به تبریز، ترک خوردگی عمیق ۷۰۰ کیلومتر از تونل انتقال آب به دریاچه نیز مراحل احیای این دریاچه زیبا را با اما و اگر‌هایی مواجه کرده است.

چنانچه محمودزاده عضو هیئت رئیسه کمیسیون کشاورزی، آب، منابع طبیعی و محیط زیست مجلس شورای اسلامی می گوید، هم اکنون ورودی به دریاچه ارومیه صفر است و باید بپذیریم حیات دریاچه شور آذربایجان رو به پایان است البته اگر اقدام عاجلی برای احیای آن صورت نپذیرد. آنچه بدیهی است اینکه ستاد احیای دریاچه ارومیه در طی ۱۰ سال عملکرد مناسبی برای زندگی دوباره این دریاچه نداشته است. از همین روست که هیئت تحقیق و تفحص مجلس در حال بررسی محل صرف اعتبار اختصاص یافته به احیای این دریاچه است.

کارشناسان معتقدند افزایش آبیاری تحت فشار در برخی از شرکت‌ها، تعلل در اتمام طرح انتخاب آب،  تخلف در پرداخت حقابه از رودخانه زرینه رود به دریاچه ارومیه و شهر‌های اطراف تبریز، عدم اختصاص ۳۰۰ میلیون مترمکعب حقابه دریاچه ارس به دریاچه شور آذربایجان از عمده عوامل دیگر در نزدیک شدن نابودی دریاچه شور بخت ارومیه است.

* تغییر الگوی کشت؛ اساسی ترین راه حل ستاد احیای دریاچه ارومیه

درحالیکه وزارت کشاورزی سند راهبردی الگوی کشت کشور را تدوین و ابلاغ کرده ، وضعیت دریاچه ارومیه، سازمان های جهاد کشاورزی دو استان آذربایجان غربی و شرقی را به اجرای این سند مصمم تر کرده است. افزایش کشت نهال های رویشی و جایگزینی آن با شیوه های سنتی باغداری از یک سو و کشت محصولات کم آب بر نظیر کلزا و پسته به جای محصولات آب بری مانند چغندرقند باهدف افزایش راندمان و عملکرد در سطح از سوی دیگر، از راهکارهای اجرا شده در آذربایجان غربی است. سرپرست معاونت بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی پیش‌بینی کرده امسال ۱۲۰ تن پسته از سطح ۲۴۰ هکتار از باغات بارور آذربایجان غربی برداشت شود.

* حاشیه های انتقال آب به دریاچه ارومیه

قاسم زاده سخنگوی صنعت آب کشور از تامین سالانه بیش از 100 میلیون مترمکعب آب از طریق تصفیه پساب دو شهر ارومیه و تبریز و رهاسازی آن به دریاچه ارومیه خبر داده. اقدامی که برداشت های غیرمجاز کشاورزان صدی در برابر آن ایجاد کرده است. کشاورزانی که به سختی می توانند آب مورد نیاز محصولات خود را تامین کنند. قاسم زاده گفته امکان دارد پساب برخی از تصفیه خانه‌های شهر‌های دیگر در شمال غرب کشور نیز به دریاچه منتقل شود.

کانال بزرگ و 36 کیلومتری کانی سیب نیز که کار حفاری آن از سال 1392 آغاز شده و  قرار است سالانه 600 میلیون مترمکعب آب را ازرودخانه زاب به دریاچه ارومیه انتقال دهد، نیز دچار نقص فنی شده است. موسی الرضایی مدیر اجرایی طرح انتقال آب از سد کانی سیب به دریاچه ارومیه با توجه به اجرای شبانه روزی عملیات علاج بخشی تونل گفت : با توجه به سرعت مناسب تا پایان سال جاری کار ترمیم ۷۵۰ متر آسیب دیده تونل به پایان خواهد رسید و شاهد بهره برداری دائمی از تونل انتقال آب خواهیم بود.

* آغاز یک پایان ...

تصویر نگین فیروزه ای ایران، این روزها در نقشه های فضایی منتشر شده رنگ باخته است و رنگ گستره آبی آن را رنگ سفید و خاکستری کبود گرفته است. دریاچه ای که با تالاب های اقماری خود، قرن ها زیستگاه ناب و کم نظیری برای انواع گونه های جانوری و گیاهی بوده و تمدن های بسیاری در حاشیه آن شکل گرفته است. آنچه بدیهی است اینکه با خشک شدن کامل این دریاچه، شوره زاری پهناور در شمالغرب ایران رخ می نماید که شوره بادهای حاصل از آن در کمتر از چند دهه می تواند تمام اراضی حاصلخیز منطقه را نابود و هزاران نفر از جمعیت انسانی این منطقه را به کوچ وادار کند. آیا این آغاز یک پایان تلخ است ؟

نویسنده: فائق حسینی