پخش زنده
امروز: -
پنجم اسفند؛
گرامیداشت دستاوردهای تاریخی خواجه نصیرالدین طوسی
در حالی امسال روز مهندس را به نام دانشمند بزرگ ایرانی خواجه نصیرالدین طوسی گرامی میداریم که دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی بنیادی را به نام این دانشمند فرزانه با هدف مشارکت همه مردم در طرح های علمی تاسیس کرد.
به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، محمدبنحسن جهرودی طوسی مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی در ۱۵ جمادیالاول سال ۵۹۸ هجری قمری در طوس خراسان متولد شد. وی در دوران جوانی در علوم ریاضی و نجوم و حکمت سرآمد شد، به طوری که وسعت معلومات و نفوذ او با ابنسینا مقایسه میشود.
وی در مدت حیات خود اختراعات زیادی در حوزه نجوم داشت که از آن جمله میتوان به این موارد اشاره کرد:
«ذات الحق بزرگ» یکی از مهمترین وسایل نجومی قدیمی است که علاوه بر رصد ستارگان و تعیین مختصات آنها بسیاری از مسائل نجوم از جمله تبدیل مختصات افقی و استوایی و دایرةالبروجی به یکدیگر را حل میکردند. از جمله مهمترین حلقههای این وسیله میتوان به حلقه دایرةالبروج، حلقه نصفالنهار، عرض کوچک، عرض بزرگ و حلقه استوا ١٦ اشاره کرد. با چرخاندن و تغییر موضع این حلقهها نسبت به یکدیگر میتوان مواضع ستارگان را در سامانه های مختلف سماوی تعیین کرد.
ذاتالجیب: این ابزار هنگام رصد ارتفاع ستاره، سینوس (اصطلاح عربی: جیب) ستاره را نیز ارائه میداد.
ذات السمت: این دستگاه نیز محصول طراحیهای وی و شامل دو ربع دایره است که حول یک محور عمودی میچرخید و با استفاده از آن میتوان سمت و ارتفاع دو جسم را در آن واحد تعیین کرد. به عبارت دیگر ابزاری برای تعیین سمت اجرام.
ربع جداری: بزرگترین ابزار نجومی ایران قدیم «ربع جداری» است که به بزرگی یک ساختمان است. یکچهارم دایره کامل را به دقت و بر اساس محاسبات با سنگ و آجر میساختند؛ آن را درجهبندی کرده و زاویه شعاع آفتاب را بر آن درجهبندی میخواندند؛ ابزاری شبیه به اسطرلاب.
خواجه نصیر کتاب زیخ ایلخانی را هم در این زمان تالیف کرد و تا پایان عمر خواجه یعنی ۱۵ سال اطلاعات در مورد ستارگان را در زیج نوشت.
زیج ایلخانی ثمره مطالعاتی است که درباره رصدخانه مراغه به زبان فارسی صورت گرفت. زیج به معنی تعیین موقعیت و چگونگی حرکات ستارگان است.
ایامی که خواجه در آن میزیست، مصادف با حمله قوم مغول به ایران و بیشک سختترین ایام تاریخ این سرزمین است، ولی با این همه در این سده نوابغ و بزرگان علم و حکمت و تاریخ و نقاشی و شعر ایران، چون مولوی بلخی، شیخ سعدی، خواجه رشیدالدین فضلالله همدانی، خواجه حافظ شیرازی و خواجه نصیرالدین طوسی پا به عرصه هستی نهادند.
خواجه نصیرالدین طوسی در ایام حمله مغولان به ایران تازه کسب علم و دانش در نیشابور را آغاز کرده بود. در آن زمان محتشم قهستان، ناصرالدین عبدالرحیمبنابی منصور اسماعیلی، خواجه را به قهستان دعوت کرد و خواجه نیز به آنجا نقل مکان میکند. به دستور همین ناصرالدین محتشم قهستان بود که خواجه نصیرالدین طوسی کتاب الطهاره ابن مسکویه رازی را از عربی به فارسی برگرداند و آن را به نام ناصرالدین اسماعیلی، «اخلاق ناصری» نامید. این کتاب رایجترین کتاب اخلاقی بین مسلمانان هند و ایران بوده است.
اما روزگار خوش دیری نپایید و بعد از آنکه خواجه نصیرالدین قصیدهای در مدح مستعصم، خلیفه عباسی سرود و با نامه به بغداد فرستاد، محتشم به وی بدگمان شد و او را به قلعه الموت قزوین نزد علاءالدین محمدبنحسن فرستاد و این دانشمند بزرگ در قلاع اسماعیلیان همچون یک زندانی سیاسی روزگار میگذراند.
در سال ۶۵۷ هجری قمری خواجه نصیرالدین طوسی از سوی هلاکو خان مأمور شد تا رصدخانه مراغه را تأسیس کند و در این راه تمام اوقاف ممالک ایلخانی را تحت اختیار او قرار داد. گروهی از دانشمندان و منجمان از جمله رکنالدین استرآبادی، محیالدین مغربی، قطبالدین شیرازی، شمسالدین شیروانی، کمالالدین ایجی، نجمالدین اسطرلابی و … در این کار با خواجه مشارکت داشتند و بنای رصدخانه در سالی تمام شد که خواجه در آن سال وفات یافت (۶۷۲ هجری قمری)؛ بنابراین بنای رصدخانه مراغه ۱۵ سال به طول انجامیده است.
رصدخانه مراغه فقط مخصوص رصد ستارگان نبود؛ بلکه یک سازمان علمی گسترده بود که بیشتر شاخههای دانش در آن درس داده میشد و مشهورترین دانشمندان آن عصر- از جمله قطبالدین شیرازی، کاشف علت اصلی تشکیل رنگین کمان- در آنجا جمع شده بودند. خواجه نصیرالدین همچنین کتابخانه بزرگی با ۴۰۰ هزار جلد کتاب در محل رصدخانه احداث کرد و هر یک از دانشمندان را، بدون توجه به ملیت و مذهب به عنوان مسئول بخشی از رصدخانه که در آن تبحر داشتند، قرار داد.
یونسکو سال ۲۰۰۹ را سال رصدخانه مراغه نامگذاری کرد. این بنا در سال ۱۳۶۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در سالهای اخیر نیز احیای این بنای تاریخی به منظور ثبت در میراث جهانی مورد توجه قرار گرفته است.
خواجه نصیرالدین طوسی در بیشتر دانشهای متداول روزگار خویش بهویژه فقه، حکمت، کلام، منطق، ریاضیات، فلک و نجوم و اخلاق، تألیفات و رسالههایی از خود به یادگار گذاشت که بیشتر عربی هستند. از مهمترین آثار خواجه نصیرالدین میتوان به تجریدالاعتقاد (در علم کلام)، شرح اشارات ابوعلیسینا (در فلسفه)، التذکرة فی علم الهیاة، اساس الاقتباس (در علم منطق)، جواهرالفرایض (اصول علم فرایض و مواریث)، اخلاق ناصری، اوصاف الاشراف، زیج ایلخانی و شکل القطاع اشاره کرد.
خواجه در کتاب شکل القطاع مثلثات را برای اولین بار به عنوان دانشی مستقل معرفی کرد و به طور کلی یکی از گسترش دهندگان علم مثلثات به شمار میآید و کتابهای مثلثات او در سده ۱۶ میلادی به زبان فرانسه ترجمه شد. او در ریاضیات همچنین تحریرهایی بر آثار آوتولوکوس، آرستاخوس، اقلیدس، آپولونیوس، ارشمیدس، هوپسیکلس، تئودوسیوس منلائوس و بطلمیوس نوشت.
یک دهانه آتشفشانی ۶۰ کیلومتری در نیمکره جنوبی ماه به نام «خواجه نصیرالدین طوسی» نامگذاری شدهاست. یک خرده سیاره که توسط ستارهشناس روسی نیکلای استفانویچ چرنیخ در ۱۹۷۹ کشف شد نیز به نام ایشان نامیده شدهاست.
به پاس گرامیداشت دستاوردهای تاریخی خواجه نصیرالدین طوسی، در تقویم ایران روز ۵ اسفندماه به نام «روز مهندس» نامگذاری شده است تا الگویی برای جامعه مهندسان کشور در زمینه یافتن راه حلهای فناورانه برای رفع چالشهای زمان خود باشد.
علاوه بر آن در دی امسال ، دانشگاه صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی اقدام به تاسیس بنیاد بینالمللی خواجه نصیرالدین طوسی کرد.
اهداف عالیه این بنیاد حمایت و پشتیبانی از سه مجموعه غیر دولتی دانشگاه شامل «جذب خیرین»، «حامیان دانشگاه و انجمن دانش آموختگان» و مرکز مطالعات حکیم فرزانه خواجه نصیرالدین طوسی تعریف شده است.
با تاسیس این بنیاد، کلیه حامیان و دوستداران این دانشگاه اعم از خیرین، دانش آموختگان و اولیاء دانشجویان و نیز علاقهمندان به دانشگاه در هر زمان ممکن میتوانند نسبت به حمایت و پشتیبانی از دانشگاه در ابعاد مادی و معنوی و در طرح های مشخص شده و یا عمومی از طریق وبگاه بنیاد بینالمللی خواجه نصیرالدین طوسی اقدام کنند.
نظر شما