بحثی درباره منشا سرودن

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، در جهانی که «سرعت» معیار اصلی تولید معنا شده و روایت‌ها در چند ثانیه ساخته و در چند ثانیه بعد فراموش می‌شوند، این پرسش جدی‌تر از همیشه پیش روی ماست: آیا شعر هنوز کارکرد دارد یا به حاشیه رانده شده است؟ در عصر تصویر و محتوای کوتاه آیا «کلمه» هنوز می‌تواند اثر بگذارد؟

بازخوانی دیدار‌های رهبر شهید انقلاب با شاعران که به مناسبت اربعین شهادت ایشان انجام گرفته تلاشی است برای فهم جایگاه ادبیات در میانه «نبرد روایت‌ها». این دیدار‌ها از معدود موقعیت‌هایی‌اند که ادبیات را به‌عنوان عنصری مؤثر در شکل‌دهی به ذهن جمعی و حافظه فرهنگی تحلیل می‌کنند. در جهانی که محتوا پی‌درپی مصرف می‌شود، شعر از معدود قالب‌هایی است که مصرف نمی‌شود؛ می‌ماند، تکرار می‌شود و در ذهن رسوب می‌کند. دیدار رهبر شهید انقلاب با شاعران همزمان با ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ (مصادف با ۱۴ رمضان ۱۴۴۶) دقیقا بر همین کیفیت دست می‌گذارد.

شعر؛ رسانه‌ای با منطق اثرگذاری متفاوت

در این دیدار رهبر شهید انقلاب فرمودند: «شعر مهم است. شعر یک هنر بی‌نظیر است. وجود انواع و اقسام رسانه‌ها نتوانسته شعر را از موجودیّت رسانه‌ای قوی و تأثیرگذار خودش تنزّل بدهد. شعر حقیقتا یک رسانه اثرگذار است.» در این بیانات جایگاه شعر با صراحت صورت‌بندی شده است.

این تعریف شعر را رسانه‌ای با منطق اثرگذاری متفاوت معرفی می‌کند: اگر رسانه‌های جدید بر سرعت و تکثیر تکیه دارند، شعر بر تراکم معنا و ماندگاری استوار است. به همین دلیل یک بیت کوتاه می‌تواند در میان انبوهی از خبر و تصویر، دست‌به‌دست شود و در حافظه بماند. نمونه‌های معاصر کم نیستند؛ از ابیاتی که در روز‌های بحران در شبکه‌های اجتماعی بار‌ها بازنشر و به زبان مشترک کاربران تبدیل شدند تا مصرع‌هایی که در حافظه جمعی نشستند بی‌آنکه به یک خبر خاص وابسته باشند. این همان جایی است که شعر قواعد بازی رسانه‌ای را به نفع خود تغییر می‌دهد.

رشد چشمگیر؛ اما شکاف کیفیت

تصویر ارائه‌شده از وضعیت امروز شعر از دید قائد شهید امت حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (قدس سره) دوگانه و دقیق است. از یک‌سو بنا بر گفته ایشان در این دیدار «شعر متعهّد و انقلابی بحمدالله روبه‌رشد است. امشب برای من یک شب مژده‌آفرین بود. شعر‌هایی که خوانده شد عموما شعر‌های خوبی بود… یعنی الحمدلله شاعر تربیت‌شده در کشور، روزبه‌روز بیشتر شده و داریم.» از سوی دیگر طبق سخنان ایشان «این موج گسترش شعر، بخصوص در بین جوان‌ها، خیلی امیدوارکننده است.»

رهبر شهید انقلاب همزمان، یک هشدار صریح مطرح کردند: «کمّیّت‌ها البتّه خیلی زیاد شده... کیفیّت‌ها هم انتظار داریم که به همین اندازه افزایش پیدا کند... الان کمّیّت بر کیفیّت رجحان دارد در بین مجموعه شعرای جوان خوب ما.»

این وضعیت یادآور فضای کلی تولید محتوا در جهان امروز است: وفور تولید، گاه به سطحی‌شدن معنا می‌انجامد. با این حال، اینجا از «بن‌بست» سخن به میان نیامده، بلکه از مرحله‌ای گذار یاد شده که می‌تواند در صورت استمرار و تربیت به جهش کیفی منجر شود.

امکان قله‌سازی؛ عبور از حسرت تاریخی

در برابر روایت رایجی که قله‌های ادبی را به گذشته محدود می‌کند، حضرت آیت الله خامنه‌ای در همین دیدار بر امکان تاریخی قله‌سازی در زمانه ما تأکید کردند: «اعتقاد من این است که دوره ما می‌تواند سعدی‌آفرین باشد؛ می‌تواند.» و همچنین در بخش دیگری فرمودند: «زمینه امروز برای سعدی شدن آماده است، برای حافظ شدن آماده است، برای نظامی شدن آماده است و می‌توان پیش رفت.»

این نگاه، ادبیات معاصر را از موقعیت دنباله‌رو خارج می‌کند و در جایگاه تولیدکننده قله قرار می‌دهد؛ جایی که آینده امکان خلق دوباره گذشته و بلکم درخشان‌تر از آن است.

تولد یک زبان جدید و بحثی درباره منشا سرودن

یکی از مهم‌ترین اشارات رهبر شهید در این دیدار به تحول زبانی شعر معاصر است: «زبان همین شعر‌هایی که شما خواندید... یک زبان بی‌سابقه‌ای است... نه زبان آن اشعار قدیمی خراسانی است، نه زبان غزل‌های نوع عراقی است، نه زبان غزل‌های هندی است؛ از هر کدام از اینها یک چیزی دارد و یک چیز اضافه‌ای بر اینها دارد که این مخصوص این است.»

این زبان بی‌سابقه، به‌بیان ساده ترکیبی است از میراث کلاسیک و تجربه زیسته امروز؛ زبانی که هم ریشه دارد و هم افق. اگر این زبان تثبیت شود، می‌تواند به نشانه هویتی یک دوره بدل شود.

در لایه‌ای عمیق‌تر، منشأ شعر نیز از دید قائد شهید امت تعریف می‌شود: «باطن شاعر، در شعرِ شاعر اثر دارد؛ چون آنچه شما می‌گویید، از باطن شما می‌جوشد؛ هر چه باطن شما پاکیزه‌تر و زلال‌تر باشد، شعرتان پاکیزه‌تر و زلال‌تر خواهد شد.» و در امتداد آن نیز بیان کردند: «بخصوص شعرای جوان … هر چه میتوانند بر تقوا و حفظ آن تشرّع و پایبندی به مبانی معرفتی، بیشتر تأمّل کنند.»

در این چارچوب امتداد کیفیت زیست و اندیشه شاعر است و نه صرفا مهارت سرودن آن. جایی که اخلاق، معرفت و هنر به هم گره می‌خورند.

خلاقیت در بیان؛ راز تمایز و ماندگاری

ایشان در تعریف خلاقیت نیز تأکید بر «بیان» دارند و نه صرفِ «موضوع»؛ و اشاره می‌کنند: «یک مطلب واحد را با چند زبان می‌شود بیان کرد. شما می‌توانید همان مطلبی را که صد تا شاعرِ دیگر گفته‌اند... با یک ترکیب جدید و با یک قالب جدید ارائه کنید؛ این می‌شود یک مضمون.» بر اساس این سخنان می‌توان چنین گفت که نوآوری در نحوه گفتن است؛ در همان جایی که شعر، امر آشنا را به شکلی ناآشنا و تازه پیش چشم می‌آورد.

رهبر شهید انقلاب امام خامنه‌ای (قدس سره) همچنین در این دیدار، شعری را تصویر کردند که در میان هیاهوی رسانه‌های سریع، از میدان بیرون نرفته است؛ رسانه‌ای با منطق متفاوت که به‌جای مصرفِ فوری، بر ماندگاری تکیه دارد. از ظرفیت‌هایی برخوردار است که می‌تواند به تولید زبان‌های تازه و حتی قله‌های جدید بینجامد. در یک کلام در جهانی که همه‌چیز سریع مصرف می‌شود، شعر هنوز می‌ماند و همین مزیت نهایی آن است.