موانع و چالش های گسترش روابط تجاری ایران و روسیه

  پژوهش خبری صدا و سیما: هم اکنون برای سهم‌خواهی از بازار روسیه فرصت‌های زیادی فراهم شده است. روسیه برای واردات از ایران امتیاز زیادی قائل شده که تخفیف 25 درصدی در هزینه‌های گمرکی از آن جمله است. البته قبل از آن تعرفه سنگین روسیه بر واردات کالاهای کشورمان، مانع از توسعه مناسبات بین دو کشور می‌شد، این در حالی است که این تعرفه برای کالاهای برخی کشورهای همسایه روسیه (مشترک المنافع) بین صفر تا پنج درصد است. علاوه بر آن، پایین ‌بودن هزینه حمل‌ونقل به روسیه، صادرات به این همسایه شمالی را مقرون به صرفه کرده می ­کند، چرا که ارزان‌ترین هزینه حمل‌و‌نقل کالاهای ایرانی به خارج از کشور به روسیه تعلق دارد که از طریق بندر انزلی به بندر آستراخان انجام می‌شود. لیکن با وجود هموار بودن شرایط برای حضور موثر ایران در روسیه و حذف رقبایی همچون ترکیه هنوز از سوی دو کشور از این فرصت‌ها به نحو مطلوب استفاده نمی ­شود. صادر کنندگان از مسائلی چون مشکلات در مبادلات بانکی، حمل و نقل کالا و صدور روادید، کمبود پرواز مستقیم و مشکلات تعرفه‌ای و گمرکی به عنوان مهم‌ترین موانع تجارت بین ایران و روسیه یاد می‌کنند.

 اما آیا به واقع این مسائل سد راه روابط تجاری مطلوب دو کشور شده است؟ حلقه مفقوده در این میان چیست؟

روسیه در مرکز یک بازار 282 میلیون نفری متشکل از 11 کشور مستقل مشترک‌المنافع قرار دارد که اتباع آن بدون اخذ ویزا برای تهیه اقلام مورد نیاز خود به بازار روسیه تردد دارند، به همین دلیل نفوذ در بازار این کشور، نفوذ در بازار سی.آی.اس(CIS) را به دنبال خواهد داشت.

کشورهای عضو سی.آی.اس شامل روسیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ازبکستان، بلاروس، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان و مولداوی است و ترکمنستان نیز عضو ناظر است. حجم بازرگانی خارجی روسیه با جهان در سال 2015 - 2014 بیش از 835 میلیارد دلار برآورد می‌شود و حجم تجارت کشورهای مستقل مشترک‌المنافع نیز در همان بازه زمانی بیش از 244 میلیارد دلار بوده که روسیه 170 میلیارد دلار به 11 جمهوری سی.آی.اس کالا و خدمات صادر کرده و حدود 74 میلیارد دلار نیز از آنها واردات داشته است. حقوق و عوارض گمرکی و مالیات ورود کالا بین پنج کشور روسیه فدراتیو، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان به واسطه اتحادیه گمرکی اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EACU) صفر است و ایران و کشورهای آذربایجان، ویتنام، مصر و تونس در حال انجام اقدام ها و بررسی برای پیوستن به این معاهده هستند.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، در مجموع و علی رغم برخی فراز و فرودها روند روابط ایران و روسیه رو به جلو بوده است، بطوری که مسکو جزء ده شریک تجاری برتر ایران محسوب می ­شود. لیکن با توجه به رویکرد جدید دولتمردان دو کشور مبنی بر تقویت روابط در حوزه ­های گوناگون بویژه تجاری و بازرگانی به نظر می­رسد که این روند آنچنان که مطمح نظر جمهوری اسلامی ایران است، پیش نمی ­رود. 

جدول بالا که میزان واردات و صادرات بین دو کشور را بصورت تقریبی نشان می ­دهد بیانگر این است که با وجود تأکیدات فراوان دو کشور بر افزایش میزان تجارت دوجانبه، صادرات ایران به روسیه به استثناء برخی موارد خاص، با کاهش شدیدی همراه بوده و این مسئله بیانگر مشکلات فراوانی بر سر راه صادرات به روسیه است.

هرچند تجارت تهران و مسکو پس از وضع تحریم‌های مالی علیه ایران به شدت تحت تأثیر قرار گرفت و روندی نزولی طی کرد، لیکن پس از رفع برخی تحریم ­ها همچنان این سیر نزولی صادرات ادامه دارد. 

 

1ـ فقدان برنامه‌ریزی دقیق و عملیاتی

2ـ مشکلات تعرفه‌ای و گمرکی 

3ـ‌موانع بانکی و نبود بانک‌های مشترک؛ (ساختارهای بانکی و بیمه­ای روسیه دارای ویژگی‌های مخصوص است که برای فعالیت صادرکننده ایرانی مناسب نبوده است و به همین سبب سطح مناسبات تجاری توسعه مورد انتظار را نداشته و موجب بوجود آمدن انحصار در این بازار شده است.)

ـ مشکلات ترابری هوایی و ناکافی بودن خدمات این بخش در توسعه تجارت

ـ  ضعف حمل‌ونقل دریایی

ـ مشکلات ریلی از جمله؛ فرسودگی و قدیمی بودن ناوگان حمل ونقل ریلی و در نتیجه سرعت کم آن

ـ فقدان راه زمینی مناسب 

5ـ اجرایی نشدن جایگزینی روبل و ریال به جای دلار و یورو(روبل به عنوان پول روسیه با کاهش ارزش مواجه شده و خریداران کالا در این کشور مایلند که با پول خود معامله داشته باشند. گفتنی است که برخی از کارشناسان با جایگزینی روبل و ریال به جای دلار و یورو مخالفند.)

6ـ فعال نبودن دفاتر واردات و صادرات مرزی از جمله در مرز داغستان

7ـ کمبود زبان شناس روسی در کشور

8ـ‌و مهم تر از همه فقدان شناخت لازم از سوی دو کشور بویژه "شناخت بازار" 

در تقویت، تثبیت و تحکیم روابط در زمینه­ های گوناگون و از جمله تجاری علی رغم تمایل دو طرف، برطرف نمودن هر چه سریعتر موانع پیش رو و آشنایی هر چه بیشتر با فرصت ­های تجاری و تقویت آن از ضروریات بوده و لذا برگزاری نمایشگاه­ های تجاری بین دو کشور گامی مهم و به عبارتی گام اول در این زمینه است. از این رو همایش تجاری در مسکو از اهمیت خاصی برخوردار است. این همایش برای آشنایی بیشتر با فرصت‌های تجاری دو کشور و ایجاد و تقویت ارتباط بین تجار و بازرگانان دو طرف در مسکو به همراه بازدید از هشت نمایشگاه تخصصی درمسکو و سنت پترزبورگ، در روزهای چهارم و پنجم خرداد امسال در هتل رادیسون رویال اوکراینا، برگزار شد. این همایش به منظور برقراری امکان مراودات و مبادلات تجاری فی مابین تجار و بازرگانان ایران و روسیه، با محوریت صنعت ساختمان، صنایع غذایی و کشاورزی، انرژی، خدمات فنی و مهندسی، بیمه، بانک و HI-TECH به همراه میزگردهایی با مضمون فرصت‌های سرمایه‌گذاری روسیه در ایران در زمینه­ های توسعه چاه­ های نفت و گاز ، هتل سازی و اجرای پروژه ­ها و همچنین سرمایه گذاری مشترک در ایران و روسیه، برگزار و به اتمام رسید. آنچه مسلم است اینکه چنین نشست ­ها و همایش­ هایی نه تنها شناخت هر چه بیشتر دو کشور در زمینه ­های فی مابین را ارتقا می­ دهد، بلکه کم و کاستی های موجود را در زمینه ­های فوق آسیب شناسی و راه را برای رفع موانع تسهیل می ­کند.

در مجموع حجم تجارت خارجی دو کشور در سطح قابل قبولی نیست و مقامات هر دو کشور بر این باورند که با وجود محدودیت­ ها، از سویی ظرفیت‌هایی خالی برای توسعه همکاری‌ها و از سوی دیگر حلقه‌ای مفقوده در این میان وجود دارد.

 بنابراین برای توسعه روابط بازرگانی نیاز به بازرایابی و شناخت بازار از سوی کشورهاست و برگزاری نمایشگاه‌های تجاری صنعتی و معرفی ظرفیت‌ها و توانمندی­ های تولیدی در دو کشور، اساس و زیربنای اولیه است. اما زبان روسیه مزید بر علت بوده و ورود فعالان(بویژه فعالان جدید) را در این عرصه با محدودیت مواجه می­ کند. 

از این رو ایجاد پایگاه‌های اطلاع رسانی به زبان­ های روسی و فارسی برای معرفی بازارها و تولیدات و استانداردسازی کالا نیز بسیار ضروری است. آشنایی و شناخت جامع و کامل زبان روسی در داخل نه تنها ابزاری مهم در بخش بازاریابی و تقویت تجاری دو کشور به شمار می ­رود، بلکه به آشنایی هر چه بیشتر ایرانیان با سبقه فرهنگی، اقتصادی و سیاسی کمک می­ کند. این مهم نیز به نوبه خود به شناخت هرچه بیشتر و بهتر راهبردها و تاکتیک‌ها ی فدراسیون روسیه بویژه در منطقه و در بین کشورهای مشترک المنافع خواهد انجامید و در نتیجه اقدام عملی همراه با واقع گرایی را برای کشور به ارمغان خواهد آورد. شاید بتوان اذعان داشت "شناخت بازار" و "بازاریابی" مهم ­ترین گام است که از طریق آن جمهوری اسلامی می­ تواند دستی بالا بر بازار 282 میلیون نفری متشکل از روسیه و 11 کشور مستقل مشترک‌المنافع، داشته باشد. 

پژوهش خبری: فرشته مقدم