حمله به سوریه با شعار اصلی ترامپ «اول آمریکا» هم‌راستا نیست؛ پس چرا ترامپ به سوریه حمله کرد؟ این حمله چه پیام و پیامدهایی داشته است؟ آیا حمله هوایی به سوریه از تغییر رویکرد ترامپ حکایت دارد؟

چرا ترامپ به سوریه حمله کرد؟

به رغم آنکه حدود سه ماه از آغاز بکار دولت جدید آمریکا می‌گذرد، این دولت همچنان درگیر مسائلی است که در دوره کارزار انتخاباتی با آن مواجه بود. مهم‌ترین مسئله ارتباط پنهانی دولت ترامپ با دولت روسیه بود که موقعیت برخی مشاوران و نزدیکان وی را نیز به خطر انداخت. از سوی دیگر نظر ترامپ در خصوص ضرورت هماهنگی با روسیه در سوریه، درباره اراده ترامپ برای حفاظت از منافع کشورش در برابر پوتین نگرانی‌هایی ایجاد کرد. بنابراین حمله به سوریه که از حمایت مجدانه روسیه برخوردار است، به مثابه گریزگاهی برای ترامپ است تا ضمن رد این اتهامات، عزم خود را برای بکارگیری ابزار نظامی به نمایش بگذارد.

روزنامه نیویورک‌تایمز نوشته است در صدور دستور حمله به سوریه، 13 نفر (رکس تیلرسون، ‌استیو بنن، استفان میلر، مایکل آنتون، دینا پاول، گری کوهن - مشاور ارشد اقتصادی و رقیب بنن، مک‌مستر- ‌مشاور امنیت ملی، رینس پریباس- رئیس ستاد کارکنان کاخ سفید، جوزف هیگن - معاون پریباس و متخصص عملیات کاخ سفید که در دوره بوش پسر،‌ اتاق وضعیت کاخ سفید را باز طراحی کرد- جارد کوشنر، استیون منوچین، ویلبر راس و شان اسپایسر) ترامپ را همراهی کردند.

طبق قانون آمریکا، اقدام نظامی یکجانبه زمانی صورت می‌گیرد که منافع آمریکا به طور مستقیم در معرض خطر قرار گرفته باشد؛ ضمن اینکه مجوز استفاده از زور باید از سوی کنگره صادر شود. در حمله اخیر نه تنها منافع آمریکا به طور مستقیم مورد تهدید قرار نگرفت، بلکه این حمله بدون مجوز کنگره انجام شد. ترامپ حمله به سوریه را به حوزه امنیت حیاتی آمریکا مرتبط و آن را گامی در راستای حمایت از کنوانسیون منع سلاح‌های شیمیایی (CWC)عنوان کرد.

لری اسپوزیتو موری،‌ کارشناس کنترل تسلیحات در توجیه این اقدام به سه مورد اشاره کرده است:

اولاً اینکه ترامپ اصل غافلگیری را مورد توجه قرار داد؛

ثانیاً احتمال مخالفت کنگره با این حمله او را واداشت تا بدون مجوز دست به این اقدام بزند

و ثالثاً دولت آمریکا می‌تواند استدلال کند که هر چند در این حادثه منافع آمریکا به طور مستقیم تهدید نشد، اما اقدام نظامی با هدف دفاع از همسایگان سوریه (شبیه آنچه کلینتون در دهه 1990 در کوزو انجام داد) انجام گرفت. 

پیام‌ها و پیامدهای این حمله چیست؟

- تمایل غیر عقلانی ترامپ به استفاده از قدرت

حمله هوایی به سوریه، تفاوت ترامپ را با اوباما نشان داد. ترامپ با این اقدام ضمن نشان دادن حمایت از هنجاری بین‌المللی،‌ تمایل به استفاده از ارتش قدرتمند خود را آشکار کرد. این حمله نشان داد چگونه رئیس جمهور آمریکا می‌تواند بر مبنای تصاویر تلویزیونی اقدام نظامی را در دستور کار قرار دهد و برداشت اولیه از بی‌کفایتی خود را تقویت کند.

- هشدار به رقبا و دشمنان

چارلز کال، عضو «برنامه سیاست خارجی» می‌گوید: از این پس روسیه، چین، کره شمالی و دیگر کشورها باید واکنش غیر قابل پیش‌بینی و مرگبار ایالات متحده را در نظر داشته باشند. مایکل اوهانلون، عضو ارشد «مرکز اطلاعات و امنیت قرن21» هم پیام‌های حمله موشکی ایالات متحده به پایگاه هوایی سوریه را اینگونه ذکر می‌کند: پیامی به بشار اسد مبنی بر اینکه بکارگیری سلاح شیمیایی به هیچ عنوان پذیرفتنی نیست. پیامی به روسیه که ایالات متحده از اقدام نمی‌هراسد و این پیام به جهانیان که ترامپ قادر به استفاده از قاطعانه و مسئولانه از قدرت نظامی آمریکاست. جان الن، همکار او نیز یادآور می‌شود که دستور حمله ترامپ به روسیه در حالی صورت گرفت که وی میزبان رئیس جمهور چین بود. شی جین پینگ با مشاهده حمله به کشوری که روسیه مدافع اصلی آن است، درمی‌یابد حمایت کشورش از کره شمالی مانعی بر سر راه برخورد نظامی آمریکا با پیونگ یانگ نخواهد بود.

- تغییر در روابط روسیه و آمریکا

از نظر حسن بهشتی پور، تحلیلگر مسائل سیاست خارجی، اقدام یکجانبه دولت ترامپ تاثیری منفی بر روابط واشنگتن و مسکو خواهد داشت و احتمالا فصلی جدید از اختلاف میان واشنگتن و کرملین آغاز خواهد شد. در مقابل، برخی کارشناسان با اشاره به اطلاع‌رسانی آمریکا به روسیه درباره این حمله موشکی معتقدند از آنجا که روس‌ها ‏دیدار آتی وزیرخارجه آمریکا را از مسکو لغو نکردند، می‌توان گفت با حمله موشکی آمریکا کنار آمده‌اند و به دنبال ‏تنش نیستند. ‏محمدرضا رئوف‌شیبانی، سفیر سابق ایران در سوریه نیز به این موضوع توجه کرده است که این عملیات همانند تجاوزات متعدد رژیم صهیونیستی به سوریه در حالی صورت می‌گیرد که سیستم دفاع موشکی روسیه در طراز اس 300 و اس 400 مسئولیت حفاظت از فضای سوریه را به‌عهده داشته لیکن در قبال این حمله و حملات قبل از آن هیچ‌گونه واکنشی از خود نشان نداده است.بنابراین این گمان مطرح است که تحولات اخیر بستری را برای روس ها فراهم آورده است تا بتدریج حمایت خود را از اسد کاهش دهند.

- افزایش فشار بر ایران و حزب الله و احتمال اقدامات تلافی جویانه‌

‌‌‌‌‌‌ناتان ساکس، کارشناس موسسه بروکینگر این حمله را فرصتی برای اسرائیل و عربستان جهت مقابله با ایران و حزب‌الله در پوشش مبارزه با داعش عنوان کرده است. 

- تضعیف رویکرد چندجانبه‌گرایی

آیا حمله هوایی به سوریه از تغییر رویکرد ترامپ در قبال این کشور حکایت دارد؟

آگوست 2015، زمانی که مرگ پسر سه ساله سوری در ساحل ترکیه احساسات جهانی را برانگیخت، ترامپ در حال برگزاری کمپینی علیه مهاجرت بود. او بارها گفت حذف اسد اولویت دولت او نخواهد بود و تا زمانیکه منافع آمریکا به طور مستقیم تهدید نشود،‌ از ابزار نظامی استفاده نخواهد کرد. اکنون این سوال مطرح است که آیا ترامپ استراتژی خود را تغییر داده و به دنبال تداوم رهبری آمریکا در نظم لیبرال جهانی است؟ در این خصوص دو دیدگاه مطرح است.

دیدگاه نخست: حمله نشانگر تغییر در رویکرد ترامپ به سیاست خارجی است. رسول موسوی، کارشناس مسائل غرب آسیا این حمله را نشانه‌ای از آغاز تحولات در درون برخی نهاد‌های واشنگتن می‌داند. او معتقد است راهبردهای سیاست خارجی آمریکا در منطقه در حال تغییر و بازگشت به سمت ساختارها و سیاست‌های سنتی حزب جمهوریخواه است و ترامپ هم به‌عنوان رئیس‌جمهور آمریکا برنامه‌های مورد نظر خود را در موضوعات داخلی و خارجی این کشور تا حدودی کنار گذاشته و به همان رویکردهای سنتی جمهوریخواهان بویژه «نومحافظه‌کاران» در رابطه با مسائل بین‌المللی و منطقه‌ای بخصوص موضوع «خاورمیانه بزرگ» یا «خاورمیانه جدید» که از زمان جورج بوش مطرح شده بود، برگشته است.

در همین راستا ناتان ساکس، کارشناس موسسه بروکینگر هم حمله به سوریه را نشانگر تغییری عمیق و سریع در رویکرد ترامپ به سیاست خارجی می‌داند. تغییری که از پذیرش مسئولیت برای حفاظت از غیرنظامیان و حفظ هنجارها و معاهدات خبر می‌دهد و با شعار «اول آمریکا» فاصله دارد. بعلاوه این حمله از رویکرد روسیه محور اولیه به سوریه دور شده است؛ به طوری که اکنون آمریکا در جبهه مقابل روسیه وارد جنگ شده است. 

دیدگاه دوم: این حمله تغییری تاکتیکی جهت تاثیرگذاری بر تحولات سوریه است. توماس رایت،‌ تحلیلگر سیاسی، این حمله را تغییری استراتژیک در رویکرد ترامپ به سوریه قلمداد نمی‌کند و معتقد است ترامپ با این اقدام تلاش کرد مانع فجایع عظیم‌تری شود. از منظر او رهبری نظم لیبرالی مستلزم رویکرد انترناسیونالیستی در سیاست خارجی است که ترامپ فاقد آن است . لری اسپوزیتو موری،‌ کارشناس کنترل تسلیحات نیز می‌گوید این حمله نشانه تغییر در استراتژی نظامی ایالات متحده در سوریه نبود، بلکه در پاسخ به یک حادثه خاص صورت گرفت و از این پس توپ در زمین اسد خواهد بود.

بنا بر تحلیل اسدالهی، کارشناس مسائل غرب آسیا هم، این حمله «تک گلوله» بود. زیرا آمریکایی‌ها از نظر اقتصادی و اجتماعی توانایی ورود به جنگ جدیدی را ندارند؛ با این وجود می‌خواهند نشان دهند آماده این کارند و طرف مقابل را وادار به عقب نشینی کنند. برخی تحلیلگران هم اقدام ترامپ را باعث جدیت طرفین در مذاکره بر سر سوریه می‌دانند.

جمع بندی

آنچه در این روزها بیش از هر چیزی توجه ناظران و تحلیلگران را به خود جلب کرده است وجود دو تناقض در عملکرد دولت ترامپ است. ترامپ با ادعای مخالفت با مداخله نظامی در خاورمیانه و در اولویت قرار دادن مسائل داخلی آمریکا توانست افکار عمومی آمریکا را به خود جلب نماید، اما اکنون بدون مجوز کنگره آمریکا سوریه را مورد حمله قرار داده است. از سوی دیگر این حمله چند روز بعد از اظهارات دیپلمات‌های این کشور مبنی بر پذیرش ضمنی اسد است که این خود بیانگر وجود تناقض در استراتژی نظامی و سیاسی آمریکا در قبال سوریه است. بنابراین سردرگمی و ابهام در خصوص رویکرد ترامپ به بحران سوریه نه تنها کمتر نشده، بلکه افزایش یافته است.

اما کارشناسان معتقدند با وجود نشانه­ هایی همچون هماهنگی آمریکا با روسیه در این حمله، اصرار مقامات آمریکا بر لزوم یافتن راهکار سیاسى در سوریه، تاکید متحدان غربی آمریکا بر حمایت از این اقدام به عنوان اقدامی مقطعی و هدفمند،‌ مشکلات اقتصادی آمریکا،‌ مخالفت و نگرانی جامعه بین المللی از تکرار حمله 2003 آمریکا به عراق و هراس آمریکا از اقدامات تلافی‌جویانه جبهه مقاومت، رویکرد نظامى آمریکا در قبال سوریه ماندگار نخواهد بود.

پژوهش خبری صدا وسیما//پژوهشگر: دارابی