20 ژوئن (31 خرداد) مصادف با روز جهانی پناهندگان است. پیش از این سال، مراسم روز ‏پناهندگان آفریقایی در برخی کشورها برگزار می‌شد اما در سطح بین‌المللی، سازمان ملل در چهارم دسامبر سال ۲۰۰۰ میلادی، این روز را به عنوان روز جهانی پناهندگان مصوب کرد. از سال 2001 ، روز بیستم ژوئن هر سال به ‌عنوان روز جهانی پناهندگان نام گذاری شده است.

 مراسم روز جهانی پناهندگان

در روز ۲۰ ژوئن هر سال، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد تلاش می‌کند به جهانیان یادآوری کند میلیون‌ها انسان پناهنده که مجبور به ‏ترک خانه خود شده‌اند، با چه مشکلاتی روبرو هستند. این تلاش در راستای اعلامیه حقوق بشر انجام می‌شود. در اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده است:

1- هر کس حق دارد که در داخل هر کشوری آزادانه عبور و مرور کند و محل اقامت خود را انتخاب کند.

2- هر کس حق دارد هر کشوری و از جمله کشور خود را ترک کرده یا به کشور خود باز گردد.

3- هر کس حق دارد در برابر تعقیب، شکنجه و آزار، پناهگاهی جستجو و در کشورهای دیگر پناه اختیار کند.

در روز جهانی پناهندگان، کمپین‌های بسیاری در کشورهای مختلف برپا می‌شود. این کمپین‌ها که توسط گروه‌ها و سازمان‌های غیردولتی و غیرانتفاعی شکل ‏می‌گیرند، سعی در نشان‌دادن مشکلات پناهجویان در اردوگاه‌ها، از زاویه‌ دید غیردولتی در سطوح ملی، اروپایی و بین‌المللی دارند. برخی از اقدامات در سالروز پناهندگان عبارتند از:‏

‏1- تظاهرات فعالان در اعتراض به استفاده از زندان‌های قدیمی برای پناه دادن به پناهجویان

‏2- نمایش فیلم‌هایی مستند از زندگی پناهجویان در یک کشور غربی

‏3- دیدار اعضای سازمان‌ها و گروه‌ها با پناهجویان به منظور همدردی با آن‌ها

‏4- ارسال نامه‌ها و بیانیه‌ها به دولت‌های کشورهای مختلف برای توجه بیشتر به پناهجویان

5- جشنواره‌هایی از ‏قبیل موسیقی، نقاشی، عکس، هنرهای تجسمی و ... با موضوع پناهندگان

6- اجرای برنامه‌هایی برای کودکان و نوجوانان پناهنده، از قبیل ‏داستان‌سرایی و آوازخوانی کودکان و نوجوانان پناهجو

 تعداد پناهجویان و آوارگان در جهان

طبق اعلام سازمان ملل متحد کسانی که در نتیجه جنگ میان کشورها، درگیری‌های قبیله‌ای و جنگ‌های داخلی و خشونت، اشغالگری، قحطی و کمبود غذا، ظلم و ستم دولت‌های متبوع به اقلیت‌ها از محل زندگی خود آواره شده و به دیگر کشورها پناه برده‌اند، در سال 2015 سیر صعودی داشته و تعداد آنها به 60 میلیون نفر رسیده است که به بالاترین میزان خود از زمان جنگ جهانی دوم رسیده است.‏ به عنوان نمونه فقط در جریان شش ماه اول سال 2015 دست کم 5 میلیون نفر آواره شده ­اند. از این میان 2/ 4 میلیون نفر در داخل کشورهای خود به سر برده و 839 هزار دیگر از مرزهای ملی خود خارج شده ­اند.‏ بر اساس گزارش مرکز پایش آوارگان داخلی (آی.دی.ام.سی)‏ شمار افرادی که در داخل مرزهای خود مجبور به ترک منازلشان شده‌اند دو برابر آمار افرادی است که مجبور به عبور از مرزهای بین‌المللی شده ­اند. طبق اظهارات نهادهای بین المللی آمار و ارقام پناهجویان و آوارگان در حال افزایش است.

آنتونیو گوترس، رئیس سازمان مهاجرت این ‏نهاد در اعلامیه­ ای گفته است: «آواره­گی اجباری عصر کنونی را به شدت متاثر کرده است. تا حال هیچگاه به این میزان نیاز به سخاوتمندی، بردباری و همدردی ‏با افرادی که تمام دارایی خود را از دست داده­اند، نبوده است».

شورای پناهندگی نروژ هر سال گزارشی از وضعیت آوارگان داخلی در جهان تهیه می­ کند. نتایج پژوهش این شورا در ‏سال ۲۰۱۴ نشان می­دهد جنگ‌های داخلی و خشونت گروه‌های افراطی در کشورهای مختلف باعث آواره شدن ۳۸ میلیون نفر شده ‏است. براساس این گزارش نزدیک به ۶۰ درصد این افراد در سوریه، عراق، سودان جنوبی، نیجریه و جمهوری دموکراتیک کنگو به سر می‌برند.

 جنگ سوریه

در حالی که بیش از 5 سال از آغاز ناآرامی و جنگ داخلی گسترده در سوریه می‌گذرد، مطالعه آمار و ارقام ابعاد فاجعه انسانی در سوریه بسیار تالم برانگیز است. تاکنون بیش از 300 هزار نفر در جنگ داخلی سوریه کشته شده­اند و بیش از 12 میلیون نفر از جمعیت این کشور در اثر جنگ، خانه و کاشانه خود را ترک کرده اند. طبق گزارش کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل در جنگ داخلی 5 ساله در سوریه، 4 میلیون و 800 هزار سوری مجبور به فرار از کشور خود شده و 6 میلیون و 600 هزار نفر نیز در داخل خاک این کشور آواره شده‌اند. بیشترین تعداد آوارگان سوریه در کشور ترکیه بالغ بر 5/ 2 میلیون ساکن هستند.

آوارگان سوری اکنون در فقر، مشکلات سلامتی و افزایش تنش با جوامع محلی گرفتار هستند و در کمپ‌­های موقتی و شرایط بسیار دشواری زندگی می‌کنند. طبق اعلام سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل در سپتامبر سال 2014 در داخل سوریه 60 درصد از جمعیت 23 میلیون نفری در فقر به سر می‌برند و صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) نیز گفت: به خاطر ناامنی نزدیک به دو میلیون و پانصد هزار کودک نمی‌توانند به مدرسه بروند. طبق گزارش این نهاد بین‌المللی بیش از 151 هزار کودک آواره سوری فقط خارج از این کشور به دنیا آمده اند که 70 هزار تولد در لبنان بوده است. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد اعلام کرده است که 75 درصد آوارگان سوری را زنان و کودکان تشکیل می‌دهند. این کودکان آواره در اردوگاه‌ها با فقر، سوء تغذیه و بیماری‌های مسری مواجهند و بسیاری از آنها از حقوق اولیه خود یعنی حق آموزش نیز بی‌بهره‌اند.

 اروپا مقصد اصلی پناهجویان

اوج‌گیری جنگ داخلی در سوریه و عراق، درگیری‌های منطقه‌ای و بحران افغانستان، خاورمیانه و برخی کشورهای آفریقایی باعث شکل‌گیری موج عظیمی از ‏آوارگان شده که از این مناطق به اروپا می‌گریزند. براساس آمارهای رسمی از آغاز سال 2015، حدود 153 هزار مهاجر وارد مرزهای اروپا شده‌اند که بیانگر 149 درصد افزایش در مقایسه با زمان مشابه سال گذشته است. با این حال آوارگان و مهاجران مردم منطقه شمال آفریقا و جنوب غرب آسیا (لیبی، سوریه، عراق و...) برای رسیدن به اروپا راه‌های متعددی را در پیش دارند. در زیر به سه نمونه از این راه‌ها اشاره ‏می‌کنیم. ‏

‏1- از شمال آفریقا به ایتالیا و مالتا:

از سال 2013 این کانال به مهم‌ترین شبکه غیرقانونی مهاجران به اتحادیه اروپا تبدیل شده ‏است. اکثر مهاجرانی که از این مسیر وارد اروپا می‌شوند از خود آفریقا و یا خاورمیانه به ویژه عراق و سوریه هستند. سال گذشته ‏عبور 170 هزار مهاجر و پناهجو از این مسیر رکورد جدیدی را ثبت کرد.‏

‏2- از ترکیه به یونان و بلغارستان:

این کانال مورد استفاده مهاجرانی قرار می‌گیرد که از طریق ترکیه وارد یونان و بلغارستان ‏می‌شوند. جزایر یونان به ویژه جزایر لسبوس، ساموس و چیوس بسیار به ترکیه نزدیک هستند و همین مساله این کانال را را به ‏مهم‌ترین کانال مهاجرتی دریایی تبدیل کرده است. در سال 2014، 50 هزار مهاجر غیرقانونی از این طریق وارد اتحادیه اروپا ‏شده‌اند که دو برابر آمار سال 2013 است. اکثر مهاجران این مسیر سوری، عراقی، افغان و سومالیایی هستند.‏

‏3- از شمال آفریقا به اسپانیا:

ورود بیش از 7 هزار مهاجر غیرقانونی از این مسیر در آمار سال 2014 ثبت شده است. 45 درصد ‏مهاجرانی که سعی می‌کنند از این مسیر عبور کنند، مهاجران غیرقانونی‌اند.

به اعتقاد گراهام فولر اروپا یک مقصد فوری برای مهاجران است و دلیل این امر نزدیکی موقعیت جغرافیایی برای منطقه جنوب غرب آسیا و شمال آفریقا است. قاره سبز دارای ثروت و ارزش ­های انسانی است که می ­تواند به آنها پناه بدهد. اما مطمئناً شمار زیادی از کشورها وجود دارند که مسئولیت زیادی در رابطه با ایجاد بحران انسانی جاری دارند. یکی از این کشورها آمریکاست. این واشنگتن بود که جنگی راه انداخت که منجر به نابودی حکومت و ساختار اجتماعی عراق شد و در نتیجه آن، اوضاع هرج و مرج کنونی و شیوع فرقه گرایی مرگبار که در زمان صدام وجود نداشت، رخ داد. هرج و مرج در عراق، درگیری­ های فرق ­ای و بحران پناهجویان، نتیجه مستقیم بحران سوریه است.واشنگتن که همچنان به سازماندهی، مسلح کردن و آموزش گروه­ های افراطی در جنگ سوریه علیه بشار اسد ادامه می ­دهد، به طور ریاکارانه­ای خودش را از پذیرفتن مسئولیت این عواقب مبرا می­ داند. واشنگتن تاکنون با اکراه تنها 1500 پناهنده سوری را پذیرفته است. کانادا، کشوری که هم وسیع و هم ثروتمند است و هم از تلاش­ های ضد اسد در سوریه حمایت می­ کند، حاضر به پذیرش پناهندگان کمتری شده است. انگلستان هم که با ذوق و شوق به جنگ سوریه کمک می­ کند، اما تعداد بسیار کمی از پناهندگان را پذیرفته است. در حقیقت کشورهایی مثل؛ ترکیه، اردن و لبنان که سطح رفاه کمتری دارند، پناهندگان بیشتری را پذیرفته ­اند. اما در میان دیگر کشورها، به خصوص کشورهای ثروتمند جنوب غرب آسیا در خلیج فارس تقریباً هیچ آواره­ای را نپذیرفته ­اند. نکته تعجب ‌برانگیز این است که این کشورها در جنگ سوریه، به طور مستقیم یک یا چند گروه را مورد حمایت مالی قرار داده‌اند.

پژوهش خبری//رحیم خجسته

*منایع در آرشیو موجود است.