چکیده پژوهش: 

ـ آئین­ نامه ارتقای اعضای هیئت علمی مهم­ ترین ابزار برای جهت­ دهی فعالیت­ های علمی،‌پژوهشی و فرهنگی دانشگاه­ها در مسیر اهداف نظام علم و فناوری کشور

ـ الزام برنامه پنجم توسعه بر تغییر آیین ­نامه ارتقای اساتید به نحوی که تا پنجاه درصد امتیازات پژوهشی اعضای هیأت علمی معطوف به رفع مشکلات کشور باشد

ـ‌ تاکید نقشه جامع علمی کشور بر ضرورت« باز تعریف نظام ارتقای اعضای هیات علمی و پژوهشگران بر اساس ضوابط کیفی و اهداف و ارزش های نقشه جامع علمی کشور»

ـ ‌نقش فعالیت­ های فرهنگی اساتید دانشگاه ­ها و لزوم لحاظ کردن سازوکاری در آئین نامه ارتقا به منظور تشویق اساتید فعال در حوزه‌های فرهنگی

ـ‌ اجباری شدن کسب حداقل امتیاز از بخش فرهنگی برای همه اساتید

ـ‌ خارج شدن شرط تقیدات دینی، از حالت و تویی در آئین نامه جدید

ـ‌ غفلت از اولویت‌ها و برخی اقدامات نقشه جامع علمی کشور در امتیازدهی به فعالیت‌های علمی و فرهنگی متقاضی

ـ‌ آئین نامه جدید همچنان نیازمند اصلاح و افزودن بندهایی متناسب با نقشه جامع علمی کشور به ویژه در بخش مربوط به فعالیت‌های فرهنگی اعضای هیأت علمی

پژوهش خبری صدا و سیما: چندی پیش، «آئین نامه جدید ارتقای مرتبه اعضای هیأت علمی مؤسسه­ های آموزش عالی، پژوهشی و فناوری دولتی و غیردولتی » که در جلسه ٧٧٦ مورخ ١٨/ 12/ 94 شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است، از سوی دکتر محمد فرهادی،‌ وزیر علوم تحقیقات و فناوری برای اجرا از اول مهرماه 1395 ابلاغ شد آئین نامه جدید که شامل 9 ماده و 65 تبصره است،‌ پس از بررسی و مطالعات تطبیقی و کارشناسی در خصوص نقایص و نقاط ضعف و قوت آئین­ نامه­ های قبلی و با توجه به اسناد بالادستی علم و فناوری در کشور تدوین و تصویب شده و قرار است از مهرماه 95 به مدت شش ماه اجرا شود. به رغم همه تلاش ها برای رفع مشکلات آئین نامه ­های قبلی،‌ نظر به اهمیت این آئین نامه در روند تحقق اهداف توسعه علم و فناوری در کشور، همچنان باب نقد و نظر در خصوص آن گشوده است. به­ طوری که برخی انتقادها به ­ویژه در خصوص بخش فرهنگی آئین ­نامه همچنان باقی است. این گزارش به نقد بخش فرهنگی آئین ­نامه می­ پردازد.

چرا آیین نامه ارتقای اساتید اهمیت دارد؟

دانشگاه­های هر کشور از مهم­ ترین ارکان نظام علم و فناوری آن هستند و کارآمدی ساختار دانشگاه­ها ارتباط مستقیمی با تحقق اهداف نظام علم و فناوری کشورها دارد. اساتید دانشگاه از طریق هدایت فعالیت­های پژوهشی دانشجویان به سمت موضوعات مورد نظر خودشان نقش موثری در جهت­دهی فعالیت­های پژوهشی دانشگاه­ها دارند. از این رو سیاست گذاران علم و فناوری در پی آنند تا فعالیت اساتید دانشگاه­ها را به نحوی جهت­دهی کنند که در راستای اهداف نظام علم و فناوری کشور قرار گیرد. از این جهت آئین­نامه ارتقای اعضای هیئت علمی مهم­ ترین ابزار برای تحقق چنین هدفی است. زیرا همه شئون اساتید دانشگاه اعم از اعتبار علمی- پژوهشی استاد و امکانات مالی و پژوهشی تخصیص یافته به وی به نوعی با رتبه علمی او در دانشگاه گره خورده است، اساتید دانشگاه برای ادامه فعالیت در دانشگاه مجبور به پیروی از مفاد آئین­نامه­های ارتقا هستند.

هدف از تغییر و اصلاح آئین نامه قبلی ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی

1. جهت دهی فعالیت­های علمی دانشگاه­ها در مسیر اهداف نظام علم و فناوری کشور

2. ارتباط مستقیم با توسعه یافتگی (و یا عقب افتادگی) کشورها از طریق تربیت صحیح نیروی انسانی متخصص برای بخش­های صنعتی، نظامی و با توجه به اهمیت روز افزون نقش نیروی انسانی متخصص و در مقابل، کاهش نقش ابزار و تجهیزات در دنیای فناوری­های نوین جهانی

3. الزام برنامه پنجم توسعه بر تغییر آیین نامه ارتقای اساتید:

ماده 16 برنامه پنجم توسعه بر تغییر آیین­نامه ارتقای اساتید به نحوی که تا پنجاه درصد امتیازات پژوهشی اعضای هیأت علمی معطوف به رفع مشکلات کشور باشد، تاکید دارد. « دولت مجاز است به منظور دستیابی به جایگاه دوم علمی و فناوری در منطقه و تثبیت آن» تا پایان برنامه پنجم، اقدامات زیر را انجام دهد:

الف- بازنگری آئین­نامه ارتقاء اعضاء هیأت علمی به نحوی که تا پنجاه درصد( 50 %) امتیازات پژوهشی اعضای هیأت علمی معطوف به رفع مشکلات کشور باشد.

برای تحقق این امر تمهیدات لازم برای ارتقاء هیأت علمی از جمله توسعه و تقویت دوره­ های تحصیلات تکمیلی، افزایش فرصت­ های مطالعاتی اعضاء هیأت علمی در داخل و خارج از کشور و ایجاد مراکز تحقیقاتی و فناوری پیشرفته علوم و فنون در کشور، تسهیل ارتباط دانشگاه ­ها با دستگاه­ های اجرائی از جمله صنعت فراهم خواهد گردید.

4.تاکید نقشه جامع علمی کشور بر ضرورت اصلاح آیین نامه ارتقای اساتید

به دلیل اهمیت آیین نامه ارتقای اساتید کشور، تدوین کنندگان نقشه جامع علمی کشور اصلاح این آیین نامه را در راهبرد کلان 6 اقدام ملی 21 خود به صورت ذیل پیش بینی کرده اند:

« باز تعریف نظام ارتقای اعضای هیئت علمی و پژوهشگران بر اساس ضوابط کیفی و اهداف و ارزش‌های نقشه جامع علمی کشور» که این مساله نشانگر اهمیت این آیین نامه در توسعه علم و فناور ی کشور است.

اهمیت ماده فرهنگی آیین نامه

یکی از مسائل مهم در حوزه دانشگاه در کشور ما ضرورت توجه به مباحث فرهنگی و تربیت نیروی انسانی کارآمد در جهت گفتمان انقلاب است و با توجه به ضریب اثرگذاری بالای اساتید بر دانشجویان، ‌نقش فعالیت­ های فرهنگی اساتید دانشگاه ­ها و تدوین سازوکاری برای تشویق اساتید فعال در حوزه های فرهنگی اهمیت بسزایی دارد. بنابراین لازم است تا در آیین نامه ارتقای اعضای هیأت علمی این مورد نیز لحاظ شود.

آیین نامه ارتقا اساتید کشور تا سال 1383 دارای سه بخش آموزشی، پژوهشی و علمی-اجرائی بود. بخش آموزشی به امتیازات حاصل از کیفیت و کمیت تدریس اساتید می پردازد و به شأن آموزشی استاد نمره می دهد. بخش پژوهشی به فعالیتهای پژوهشی استاد اعم از مقاله، کتاب، اختراع و طرح پژوهشی و غیره نمره می­دهد. بخش علمی - اجرائی به فعالیتهایی از استاد گفته می شود که مستقیما به پژوهش مربوط نبوده اما به نوعی می تواند در پژوهش موثر باشد . به طور مثال طراحی سوالات کنکور، دبیری و مدیر مسئولی نشریات، دبیری همایش ها، راه اندازی کنفرانس ها و جشنواره‌ها، راه اندازی کارگاه و آزمایشگاه و کتابخانه و سایت و نیز مسئولیت های اجرائی جزو این بخش قرار داده می شوند. در آیین نامه سال 1387 بخش فرهنگی هم به آیین نامه ارتقای اساتید اضافه شده و کسب امتیاز در این بخش اختیاری بود در واقع این بند از آیین نامه سبب شد تا اساتیدی که بی چشم داشت به فعالیت های فرهنگی در دانشگاه می پرداختند، از این فعالیت­ های خود نیز امتیازی جهت ارتقا دریافت کنند. اما در آیین نامه سال 1389 بود که کسب حداقل امتیاز از بخش فرهنگی برای همه اساتید اجباری شد.

در سال 1389 هم محتوای بخش قابل توجهی از بندهای بخش فرهنگی آیین نامه ارتقای اساتید تغییر کرد و هم کسب حداقل 5 امتیاز از این بخش برای همه اساتید دانشگاه اجباری شد.

نقدهای وارده بر بخش‌های فرهنگی آیین نامه جدید

در آیین نامه جدید( مصوب اسفند 1394) گرچه به موضوع فعالیت ­های فرهنگی اعضای هیأت علمی توجه ویژه شده اما به زعم کارشناسان ستاد راهبردی اجرای نقشه جامع علمی کشور اشکالات متعددی در بخش های مختلف این آیین نامه و به ویژه بخش فرهنگی آن همچنان وجود دارد که لازم است اصلاح شود:

«آیین نامه ارتقاء اساتید، پس از پیگیری دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، مجدداً برای تصویب به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارجاع داده شد، امّا به رغم اعتراض اعضای این شورا؛ نظرات آن‌ها در آیین­نامه جدید اعمال نشده است. در این آیین‌نامه شرط تقیدات دینی، از حالت وتویی خارج شده است و هم‌چنین بر خلاف هدف بند الف ماده 16 قانون برنامه پنجم توسعه کشور (که تأکید بر اختصاص 50 درصد از امتیازات پژوهشی عضو هیئت علمی در راستای رفع مشکلات کشور دارد)، وزن مناسب به پژوهش­های کاربردی داده نشده است.» 

برخی از این موارد در بخش فرهنگی آیین نامه به شرح ذیل است

1- غفلت از اولویت‌ها و برخی اقدامات نقشه جامع علمی کشور در امتیازدهی به فعالیت‌های علمی متقاضی

برخی از اقدامات نقشه که لازم است در مواد مرتبط آیین نامه افزوده شود: مشارکت در تدوین، ترویج و نظارت بر اخلاق حرفه ای (اقدام 7-2) (ماده فرهنگی)، شناسایی نگرش های غیراسلامی در متون آموزشی (اقدام 3-5) (ماده آموزشی یا ماده فرهنگی)، بازنگری برنامه ها و محتواهای آموزشی بر اساس مبانی و نگرش اسلامی (اقدام 1-5) (ماده آموزشی)، تولید محتوا و تدوین برنامه‌های آموزشی برای تبیین ارتباط علوم جدید با آموزه های دینی و نگرش توحیدی (2-5) (ماده آموزشی)، برگزاری نشست‌ها و هم اندیشی‌های مشترک با دانشمندان علوم دینی برای بررسی چالش‌های حوزة علم و دین (6-5) (ماده اجرایی)

2- غفلت از مقوله تحول و ارتقای علوم انسانی

با توجه به جایگاه این موضوع در منظر مقام معظم رهبری و اسناد بالادستی،‌ تاکیدات مکرر مقام معظم رهبری و سیاست های کلی علم و فناوری ( 1-4) و سیاست های برنامه ششم (77-2)،‌ برنامه پنجم توسعه و ...:

- می‌توان برای مقالاتی که با موضوع و یا در جهت تحول و ارتقای علوم انسانی تدوین شده‌اند، ضریب بیشتر از 1 در نظر گرفت.

- در ماده فرهنگی و علمی-اجرایی نیز می توان به فعالیت های با هدف تحول علوم انسانی امتیاز ویژه اختصاص داد.

3- توزیع نامناسب امتیازها و اشکالات مربوط به مجموع حداقل امتیازات مواد

در ماده فرهنگی، با توجه به عدم درج حداقل امتیاز مجزا برای بند «استمرار در تقید و پایبندی به ارزش های دینی، فرهنگی، ملی، انقلابی و صداقت و امانتداری»، امکان کسب حداقل امتیاز این ماده (10 امتیاز) با وجود از دست دادن این صلاحیت وجود دارد.

4- اشکالات خاص موجود در ماده فرهنگی

4-1- بخش فرهنگی آیین نامه با توجه سهم جزئی آن در ارتقا، بخشی حاشیه ای و کم تاثیر می باشد (حداقل و حداکثر امتیاز 10 (8%) و 30 (24%)).

4-2- درج حداقل امتیاز اختصاصی برای بند 6 این ماده مطابق با آیین نامه 89

4-3- صرفا به انجام برخی از اشکال کار فرهنگی پرداخته شده و از برخی از اقدامات مرتبط نقشه جامع و سند اسلامی شدن دانشگاه ها غفلت شده است از جمله:

- افزودن بند«مشارکت قابل توجه در تدوین، ترویج و نظارت بر اخلاق حرفهای و معیارها و ضوابط رفتاری در دانشگاه و دانشکده» (اقدام 7 از راهبرد کلان 2)

- افزودن بند «تقویت نگاه دینی به مقوله علم و علم آموزی و فریضه قلمداد کردن آن» ( راهبرد کلان 2 راهبرد ملی 1)

- افزودن بند «انجام فعالیت‌های کاربردی و علمی به منظور فرهنگسازی عفاف و حجاب در دانشگاه» (اقدام ملی 4 از راهبرد کلان 14: حمایت از پژوهش‌ها و فعالیت‌های علمی و کاربردی در زمینه عفاف و حجاب در دانشگاه‌ها)

- افزودن بند « فعالیت در ترویج نقش و جایگاه تربیتی و اخلاقی اساتید و دانشجویان» ( راهبرد 4 سند اسلامی شدن دانشگاه‌ها : ترویج نقش و جایگاه تربیتی و اخلاقی اساتید)

- افزودن بند« ترویج آموزه‌های دینی در خصوص قداست و فریضه بودن کسب و کار متقن و دانش بنیان» (اقدام ملی 1 از راهبرد کلان 3: تبیین و ترویج آموزه های دینی در خصوص قداست و فریضه بودن کسب و کار متقن و دانش بنیان)

- افزودن بند « مشاوره و فعالیت فرهنگی و ترویجی در حوزه بسط فضای اقتصاد دانش‌بنیان، کارآفرینی و اشتغال‌زایی در میان دانشجویان و دانش‌آموختگان» ( راهبرد کلان 2 نقشه جامع علمی کشور)

4-4- درج حداقل امتیاز برای ارزیابی فرهنگی ـ تربیتی که توسط دانشجویان تکمیل میشود (مشابه فرم آموزشی)

- این ماده به کار فرهنگی تقلیل داده شده و فرهنگی بودن را مورد توجه قرار نداده. در این راستا بعد اخلاقی ـ تربیتی (مورد تاکید مقام معظم رهبری) هیات علمی می تواند مورد توجه قرار گیرد . همانطور که در اقدام (11-5) نیز بر توام ساختن فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی اعضای هیات علمی با نقش تربیتی و اخلاقی هیات علمی تاکید شده است.

- نتایج مطالعات تطبیقی نشان داد که در برخی از دانشگاه‌ها، تجربه زیسته دانشجویان درخصوص رفتارهای فرهنگی-تربیتی عضو هیات علمی، یکی از ورودی‌های ارزیابی جامع فرهنگی ـ تربیتی عضو هیات علمی می باشد.

- در این خصوص طراحی کاربرگ ارزیابی فرهنگی-تربیتی پیشنهاد می شود که توسط دانشجویان تکمیل میگردد.

4-5- جزئی بودن اثر فعالیت های فرهنگی، تربیتی و اجتماعی در ارتقا و کاستی های مربوط به روایی آن

حداقل امتیاز این ماده 10 امتیاز (معادل 8% کل حداقل امتیازهای لازم برای ارتقا) می باشد که این سهم ناچیز نیز می‌تواند ضمن عدم استمرار در تقید به ارزش‌های دینی، ملی و انقلابی (با توجه به عدم برخورداری این بند از حداقل امتیاز اختصاصی) و صرفا با شرکت در کارگاه های دانش افزایی (با توجه به اینکه حداکثر امتیاز این بند برابر حداقل امتیاز کل ماده فرهنگی می باشد) تامین شود. همچنین نتایج مطالعات تطبیقی نشان داده است که در برخی از دانشگاه‌های برتر جهان برای افزایش روایی ارزیابی عملکرد فرهنگی عضو هیات علمی، تجربه زیسته دانشجویان درخصوص رفتارهای فرهنگی- تربیتی عضو هیات علمی نیز مبنا قرار می­ گیرد.

برای اصلاح این موارد پیشنهاد می شود

1) درج حداقل امتیاز مجزا برای بند 6 این ماده ( استمرار در تقید به ارزش‌های دینی، ملی و انقلابی) مشابه آیین نامه قبلی مصوب سال 1389

2) درج حداقل امتیاز برای ارزیابی فرهنگی- تربیتی که توسط دانشجویان و از طریق کاربرگ ارزیابی فرهنگی- تربیتی، مشابه کاربرگ ارزیابی کیفیت تدریس در ماده آموزشی، تکمیل می­شود.

3) متنوع نمودن بندهای این ماده با فعالیت‌های اثرگذار فرهنگی که در نقشه جامع علمی کشور نیز مورد تاکید قرار گرفته است.

در ادامه به مهم‌ترین فعالیت­ هایی اشاره شده که می‌توان به بندهای این ماده افزود:

مهم‌ترین مواردی که می­ توان به بندهای ماده فرهنگی اضافه کرد

• بند « مشارکت قابل توجه در تدوین، ترویج و نظارت بر اخلاق حرفه­ای و معیارها و ضوابط رفتاری در دانشگاه و دانشکده» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « فعالیت در ترویج نقش و جایگاه تربیتی و اخلاقی اساتید و دانشجویان» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « تقویت نگاه دینی به مقوله علم و علم­آموزی و فریضه قلمداد کردن آن» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « ترویج آموزه­های دینی در خصوص قداست و فریضه بودن کسب و کار متقن و دانش بنیان» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « مشاوره و فعالیت فرهنگی و ترویجی در حوزه بسط فضای اقتصاد دانش‌بنیان، کارآفرینی و اشتغال‌زایی در میان دانشجویان و دانش‌آموختگان» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « برگزاری نشست‌ها و هم اندیشی‌های مشترک با دانشمندان علوم دینی برای بررسی چالش‌های حوزة علم و دین» با حداکثر امتیاز 5.

• بند « برگزاری نشست‌ها و هم اندیشی‌های مشترک با دانشمندان علوم دینی برای تحول علوم انسانی با رویکرد اسلامی» با حداکثر امتیاز 5.

پژوهش خبری صدا و سیما//