- اطلاعات و ارتباطات، دو ابزار اساسی موردنیاز هر نوع فعالیت کارآفرینی هستند. کارآفرینی در انزوا و بدون حمایت نهادها، سازمان­ها و انسان­ها امکان­پذیر نیست.

- کارآفرینی در شیوه­ های جذب مشتریان اینترنتی، بازاریابی اینترنتی، همکاری­ها و شبکه­های مجازی، واقعیت مجازی، آموزش و کار از راه دور و ... همه و همه گستردگی کارآفرینی در عصر اطلاعات را نشان می­دهند.

- در سند چشم­ انداز افق 1404 به روشنی تصریح شده که باید 50% از تولید ناخالص ملی در حوزه کسب و کار فناوری محور و دانش بنیان محور محقق شود، ‌در حالی که در حال حاضر آمارها نشان می ­دهد که این رقم 5% است که برای رسیدن به نقطه مطلوب فاصله زیادی وجود دارد.

پژوهش خبری صدا وسیما: در اقتصاد رقابتی و مبتنی ‌بر بازار کنونی که با تغییرات و تحولات سریع بین ­المللی همراه شده و فرایند گذر از جامعه صنعتی به جامعه اطلاعاتی را سبب ­ساز شده است، از کارآفرینی به‌عنوان موتور توسعه اقتصادی یاد می­ شود که می­ تواند در رشد اقتصادی کشورها، ایجاد اشتغال و رفاه اجتماعی نقش مهمی را برعهده داشته باشد. امروزه دیگر اقتصاد ملی جای خود را به اقتصاد جهانی داده است و در این عرصه کشورهایی موفق خواهند بود که فرصت­ های شغلی را تنها به چارچوب جغرافیایی خود محدود نسازند، بلکه فضای کاری وسیعی به وسعت جهان در ذهن خود داشته باشند.

در این میان کاربردهای گوناگون اینترنت طی دهه اخیر، سبب شده است تا این امکان ارتباطی فرضیه ­ای را که در گذشته با شک‌ و تردید تحت‌ عنوان «دهکده‌جهانی» مطرح می ­شد، امروز برای ساکنان زمین به واقعیتی ملموس تبدیل کند. امکانات منحصربه‌فرد اینترنت، زمینه­ ساز پیدایش شکل جدیدی از تجارت شد که امروزه به‌نام تجارت الکترونیک شناخته شده است. تمامی امکانات و توانمندی ­های این فناوری اطلاعات به‌دست توانمند کسانی به‌وجود آمده ­اند که فکری خلاق و ذهنی بااستعداد داشته­اند. اینان کارآفرینان واقعی هستند زیرا نه‌تنها سبب خود اشتغالی و اشتغال­زایی برای مجموعه­ های انسانی وابسته به خودشان شده­ ا ند، بلکه میلیون­­ها فرصت شغلی را نیز تنها با اتصال به اینترنت برای میلیون ­ها نفر از ساکنان این کره خاکی، فراهم ساخته­ اند.

بنابراین، از یک­سو با فناوری اطلاعات به‌ عنوان بستر اشتغال­زای جهانی روبه­رو هستیم و از سوی دیگر با کارآفرینانی مواجه می­ شویم که هر روز فرصت ­های جدیدی را برای جویندگان شغل و کار در فضای مجازی ایجاد می ­کنند. به همین سبب تلاش کردیم مصاحبه­ ای را با یکی از کارآفرینان موفق در حوزه فناوری اطلاعات، آقای شاهکار،‌کارشناس فناوری اطلاعات و ارتباطات (مدیر عامل اسنپ) در تاریخ 4 مرداد 96 انجام دادیم. برخی محورهای مورد پرسش عبارتند از:

- نقش فناوری اطلاعات در حوزه کارآفرینی چیست؟

- جایگاه کسب وکارهای دانش بنیان در دنیا چگونه ارزیابی می شود؟

- نقش رسانه ملی برای تبیین و فرهنگ سازی فناوری اطلاعات در حوزه کارآفرینی چگونه باید انجام پذیرد؟

توسعه کسب و کارهای دانش بنیان چرا و چگونه؟

اقتصاد اشتراکی در جهان با ابزارهایی همچون دنیای دیجیتال و اینترنت، روند رو به توسعه‌ای را طی کرده است. پیش از این مدل‌های اقتصاد مشارکتی در قالب‌های گوناگون استفاده می‌شد؛ اما در اکثر این مدل‌ها طرفین اشتراک دو یا معدود بودند. این در حالی است که هم اکنون اقتصاد اشتراکی به‌دنبال درگیر کردن طرفین بیشتر در استفاده از کالاها و خدماتی است که نیازهای یک نفر را در مدت کوتاهی برطرف می‌کند. اقتصاد اشتراکی از دیرباز وجود داشته؛ در این مدل مالکیت یک نفر یا یک شرکت بر کالا یا خدمت به اشتراک گذاشته شده و کاملا مشخص است. توسعه فناوری موجب شده تا دامنه اقتصاد اشتراکی توسعه یابد و به یک روش جدی در کسب‌و‌کار تبدیل شود. روشی که امکان دارد به مذاق برخی خوش نیاید. همزمان با توسعه اقتصاد اشتراکی در دنیا، توسعه کسب‌وکارهای دانش‌بنیان در ایران نیز مورد تاکید قرار دارد. در حالی که در برخی اوقات، ظهور استارت‌آپ‌ها که نمودی از این نوع کسب‌و‌کارها هستند، با اعتراض طیف سنتی بازار مواجه می‌شوند. در نتیجه سنگ‌اندازی‌هایی نیز در مسیر فعالیت‌های نو ظهورها صورت می‌گیرد. اعتراض طیف سنتی نشان می‌دهد که هنوز باور لازم درخصوص فعالیت استارت‌آپ‌ها برای این طیف به‌وجود نیامده است. از سوی دیگر رقابت با کسب‌وکارهای نو برای سنتی‌هایی که سال‌ها است روند فعالیت خود را به روز نکرده‌اند، نگران‌کننده خواهد بود. از این رو طبیعی است که مخالفت‌هایی نیز در این باره صورت گیرد.

جایگاه کسب‌وکارهای دانش‌بنیان در دنیا

اقتصاد یک کشور زمانی شکوفا می‌شود که بستر لازم برای نوآوری و حضور در بازارهای رقابتی فراهم شود. حرکت به سوی نوآوری و ایجاد تغییر در ترکیب محصولات و خدمات در قلمرو فعالیت‌های یک کسب‌و‌کار دانش‌بنیان قرار دارد. این کسب‌و‌کارها در تبیین و مدل‌سازی فرآیندهای تولید، تحقیق و توسعه، غنی‌سازی علمی و فنی، آموزش، پرورش و توسعه انسانی، انتقال دانش و نشر و اشاعه نوآوری در کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند. در کسب‌و‌کارهای دانش‌بنیان، رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال، متناسب با ظرفیت نوآوری تحقق می‌یابد. به عبارت دیگر دستاوردهای تحقیق و توسعه به‌طور پیوسته از طریق سرمایه‌گذاری به محصول، فرآیند یا سیستم‌های نوین تبدیل می‌شود و دسترسی به ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری برای کارآفرینان و پژوهشگران افزایش یافته و این عامل مهمی در ایجاد نوآوری و بهره‌برداری از توان فناوری در اقتصاد ملی است. براساس مطالعات انجام گرفته، پایدارترین اقتصادها در جهان مربوط به اقتصادهای دانش‌محور است و در این میان کسب‌و‌کارهای کوچک دانش‌بنیان موتور محرک و توسعه این اقتصادها هستند. براساس بررسی‌های انجام شده، نوآوری‌ها و پیشرفت‌های صنعتی طی دهه‌های اخیر در سطح جهان، حاصل فعالیت‌های نوآورانه کسب‌و‌کارهای کوچک نوآور و دانش محور بوده است. علاوه بر این محققان، اشتغال در بنگاه‌های کوچک به‌ویژه شرکت‌های فناور را در دوران رکود و التهاب اقتصادی، پایدارتر از اشتغالی می‌دانند که توسط بنگاه‌های بزرگ ایجاد شده است. 

مشارکت فناوری اطلاعات در کارآفرینی

امروزه روشن شده است که اطلاعات و ارتباطات، دو قدرت مهم هستند. این دو، هم خود ارزش دارند و هم ارزش به‌وجود می­آورند. فردی که از بازارهای مختلف و قیمت اجناس در آن بازارها اطلاع داشته باشد و یا از گذشته و آینده بازار باخبر باشد، می­تواند تصمیمات بهتری برای رسیدن به سود بیشتر بگیرد. اطلاعات علاوه‌بر ارزش ذاتی، جنبه دیگری دارد که به دانش منتهی می­شود و در مکانیزم تصمیم­گیری و انجام بهتر آن اثر می­گذارد. ارتباطات نیز مانند اطلاعات ارزشمند بوده و ارزش افزوده­ای متناسب با اندازه و نوع ارتباطات نصیب افراد می­کند.

اطلاعات و ارتباطات، دو ابزار اساسی موردنیاز هر نوع فعالیت کارآفرینی هستند. کارآفرینی در انزوا و بدون حمایت نهادها، سازمان­ها و انسان­ها امکان­پذیر نیست. کارآفرینی مستلزم کشف یک نیاز اجتماعی است. کشف نیازهای اجتماعی به شناخت اجتماع، نیازهای آن و بافت فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن وابسته است. در شناسایی نیاز هر فعالیت کارآفرینانه، ایده­پرداز یا تئوریسین باید در مورد محیط خود بینش و بصیرت داشته باشد و بداند در نقاط دیگری از دنیا چه راه­حل­هایی برای رفع نیاز، ارائه شده است. بنابراین، اطلاعات و دانش مانند ارتباطات از ملزومات هر فعالیت کارآفرینی است.

فناوری اطلاعات و در رأس آن اینترنت، شرایطی تازه را پدید آورده است که در آن، تولیدکنندگان، تامین­کنندگان، فروشندگان و مشتریان و تقریباً همه عوامل دست­اندرکار یک چرخه اقتصادی، قادرند در فضای مجازی مشترک با یکدیگر در ارتباط باشند و به تبادل اطلاعات، خدمات، محصولات و پول بپردازند. اینترنت، تئوری­ ها و نظریات جدیدی را به‌میان آورده است که یکی از آنها «اشتغال پیوسته» است. در این نوع اشتغال، فرد شاغل کار خود را با استفاده از امکانات رایانه­ای انجام می ­دهد و حاصل کار را از طریق اینترنت در اختیار کارفرما یا مشتریان قرار می ­دهد.

کارآفرینی در شیوه ­های جذب مشتریان اینترنتی، بازاریابی اینترنتی، همکاری­ ها و شبکه­ های مجازی، واقعیت مجازی، آموزش و کار از راه دور و ... همه و همه گستردگی کارآفرینی در عصر اطلاعات را نشان می­دهند.

ویژگی­ های مؤثر فناوری اطلاعات در کارآفرینی

شاهکار،‌کارشناس حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات: فناوری اطلاعات با برخورداری از ویژگی­ها و قابلیت­ های مختلف، توانسته است انعطاف­پذیری شایان توجهی در زمینه کارآفرینی از خود نشان دهد. همین ویژگی­ها سبب افزایش کارایی این فناوری در امر کارآفرینی و ایجاد اشتغال شده ­اند. در نگاهی کلی، می­ توان به برخی از این ویژگی­ها اشاره کرد:

فاصله زیاد کسب وکارهای فناوری و دانش بنیان محور بودن با سند چشم انداز 1404

شاهکار: در سند چشم ­انداز افق 1404 به روشنی تصریح شده است که 50% تولید ناخالص ملی باید از کسب و کار فناوری محور و دانش بنیان محور محقق شود، ‌در حالی که در حال حاضر آمارها نشان می ­دهد که این رقم 5% است که خود این موضوع نشان دهنده فاصله بسیار زیاد این مسئله از هدف مورد نظر است و برای رسیدن به نقطه مطلوب باید تلاش بیشتری در سال­ های آتی کرد.

در این میان برخی سرویس ­های حمل ­و نقل درون شهری و برون شهری مانند اسنپ،‌تاپ سی،‌ تاچ سی و .... توانسته است در مدت زمان کوتاه با بهره ­گیری از فناوری اطلاعات شاخص ­های اقتصاد مقاومتی چون مردمی محور،‌دانش بنیان،‌ اشتغال­زایی را تحقق بخشد. به گونه­ ای که در برخی سرویس ­های کسب و کار این سرویس­ ها توانسته­ 30هزار نیروی تمام وقت و پاره وقت و 600 هزار کاربر فعال وجود دارد. همچنین 75% افراد در این سرویس­ ها زیر 40 سال سن دارند که این موضوع خود نشان دهنده بکارگیری نیروهای جوان در این راستاست که با توجه به تاکید فرمایشات رهبر معظم انقلاب در نوروز 96 در راستای اشتغال جوانان است.

بنابراین می­ توان گفت که توسعه فناوری اطلاعات می ­تواند پتانسیل لازم برای اشتغال زایی، بالاخص اشتغال زایی جوانان،‌ مردمی بودن‌، ‌دانش بنیان بودن و ... فراهم سازد.

فکر می‌کنم بهترین کسب‌وکارهای اینترنتی مبتنی بر پلتفرم‌ها هستند. یعنی کسب‌وکاری که متقاضیان یک سرویس را به ارائه‌کنندگان آن متصل می‌کند. نمونه‌اش در دنیا اوبر هست که با ارزش ۶۰ میلیارد دلار، باارزش‌ترین شرکت خصوصی در دنیاست. اوبر در سال ۲۰۰۹ تأسیس شد و در عرض ۶ سال تبدیل به بزرگ‌ترین شرکت دنیا شد. این شرکت سرویس حمل نقل ارائه می‌کند اما خودش صاحب حتی یک خودرو نیست! استارت‌آپ موفق خودش سرمایه‌ای ندارد بلکه بستر را برای کسب‌وکار دیگران فراهم می‌کند و از این راه سودآوری دارد. در ایران هم اسنپ تا ۵ سال آینده موفق‌ترین مدل تجارت الکترونیک خواهد بود چون از یک الگوی صحیح استارت‌آپ‌ها پیروی می‌کند. 

تلاش برای فراهم کردن اشتغال­زایی در حوزه فناوری اطلاعات

اشتغال دانش‌بنیان می‌تواند مهم‌ترین نکته در حوزه فناوری اطلاعات باشد. چراکه با توجه به افزایش سطح عمومی سواد در این حوزه،‌ اشتغال‌زایی در فناوری اطلاعات امکان پذیر است و می­تواند به عنوان یک عامل برای توسعه اشتغال ایجاد شود.

برای آنکه بتوان اقتصاد مقاومتی را در مقابل تهدیدات بیرونی محکم‌تر ادامه دهیم، باید روی دانش افراد اندیشمند و نیز جوانان به عنوان سرمایه واقعی کشور، تمرکز کرده و بر این اساس بهتر آن است که در سال 96 در حوزه سخت افزار و نرم افزار، موضوع اشتغال‌زایی را دنبال کنیم و بتوانیم شرایط اشتغال بالاخص اشتغال جوانان را از این طریق فراهم کرد.

ایجاد 70 هزار شغل در بخش فناوری اطلاعات در سال 96

محمدعبده ابطحی، مدیر رسته فناوری اطلاعات طرح تکاپو در وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اعلام ظرفیت یک میلیون نفری اشتغال بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات گفت: برای سال ۹۶ اشتغال ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار نفر در این طرح هدف گذاری شده است که از کل این هدف­گذاری، ۶۰ تا ۷۰ هزار اشتغال صرفا در بخش فناوری اطلاعات مانند تولید نرم افزارها، تولید محتوا، تولید گیم و استارت آپ­ها پیش بینی شده است که برای تحقق آن در حال برنامه ریزی هستیم.

در حال حاضر برآورد ما اشتغال حدود ۶۰۰ هزار نفر در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات است که این بخش ظرفیت اشتغال زایی برای حدود یک میلیون نفر را دارد. با توجه به اینکه در چند استان کشور ۴۰ تا ۵۰ درصد شرکت ها در پارک های علم و فناوری قرار دارند، طی مذاکرات و همکاری با معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، بخشی از اشتغال بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات در سطح کشور در پارک­های علم و فناوری ایجاد خواهد شد که ظرفیت خوبی برای اشتغال بخش فناوری اطلاعات و بخش ارتباطات دارند. در حال حاضر درآمد کشور از بازار فناوری اطلاعات و ارتباطات حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان است. این درآمد بر اساس هدف­گذاری تا پایان برنامه ششم به ۱۰۰ هزار میلیارد تومان می­رسد.

 ایجاد بزرگترین میزان اشتغال توسط استارتاپ‌های مبتنی برفناوری اطلاعات

شاهکار با پیش‌بینی روند رو به رشد آینده در حوزه بازآفرینی صنعت‌ها با استفاده از فناوری اطلاعات، خاطرنشان کرد که به جرات می­توان گفت که بزرگ‌ترین میزان اشتغال را در آینده نزدیک، استارتاپ‌های مبتنی بر فناوری اطلاعات ایجاد می‌کنند. 

تا پیش از این، این نگاه حاکم بود که فناوری اطلاعات با توجه به آنکه همه چیز را مکانیزه می‌کند و باعث کاهش اشتغال می شود. چرا که زمانی محاسبات به صورت دستی اتفاق می‌افتاد و نیروی انسانی بیشتری استفاده می‌شد اما به مرور این نیروها حذف می­شوند. به همین دلیل نگاه بسیاری بر این است که حضور فناوری اطلاعات منجر به کاهش اشتغال می‌شود،‌ اما پیشرفت­های فناوری اطلاعات و فراهم کردن زمینه اشتغال از این طریق این نگاه را برای بسیاری از افراد تغییر داد و در مدت زمان کوتاه توانست اشتغال پایا و ماندگار و با کیفیت را رقم بزند.

جمع ­بندی

حرکت نیروی انسانی و آماده به کار کشور در مسیری قرار گرفته که فناوری اطلاعات یکی از مقاصد آن است. وضعیت اشتغال در هر جامعه­ای،‌ یکی از تابع­های مهم بازار است به نحوی که نوع،‌کیفیت، کشش و وضعیت بازار در یک جامعه از متغیرهایی است که جریان­های کلی اجتماعی جامعه به خصوص اشتغال را به خود می­خواند و شکل می­دهد. روندهای توسعه شتابان فناوری اطلاعات نشان از بیدار شدن عطش خفته عمومی به مصرف و شکل دهی بازار فناوری اطلاعات در کشور است. در چنین شرایطی‌،استارت آپ­های فضای مجازی،‌بخش مهمی از آینده اقتصادی کشور خواهند بود. اهمیت این بازار،‌تنها بر مبنای متغیر سهم اقتصادی و مالی بازار در قیاس با کل بازار نیست. استارت آپ­ها در واقع تلاقی چهار جریان اصلی و مهم یعنی اقتصاد،‌ علم و فناوری،‌فرهنگ و سیاست هستند.

از اینرو،‌ دولت­ها باید بستر کارآفرینی در حوزه فناوری اطلاعات را که همان شبکه­های ارتباطی و اطلاعاتی است، توسعه و تقویت بخشند. ضمن اینکه فرهنگ استفاده از شبکه­ها را ایجاد کرده و گسترش دهند و قوانین و مقررات لازم را تدوین و اجرا کنند.

پژوهش خبری //زهره دانشمندی