پژوهش خبری صداوسیما: سازمان تجارت جهانی از جمله مواردی است که پس از خروج ترامپ از چند معاهده بین المللی مانند محیط زیست پاریس،‌ نفتا و برجام، خبر خروج احتمالی آمریکا در رسانه­‌ها منتشر شد. براین اساس شکلی از تردید درباره عملکرد سازمان تجارت جهانی در اذهان شکل گرفت که آیا به عنوان یک نهاد ساخته سیستم سرمایه داری غربی رو به افول است که آمریکا قصد خروج از آن را دارد و یا دیگر برای آمریکا جایگاه و منفعتی ندارد؟

آیا سازمان تجارت جهانی به اهداف خود رسیده است؟ نقاط ضعف آن که قابلیت تأمین منافع یک دولت را ندارد، کدامند؟

و سوالاتی دیگر که برای پاسخگویی به آنها، نشست پژوهشی با حضور جناب آقای دکتر شاه ویسی‌،کارشناس اقتصادی برگزار شد. دو نکته مهم مباحث مطرح از سوی آقای دکتر شاه ویسی این است:

• قبل از اینکه پروسه اهداف سازمان تجارت جهانی شکل بگیرد دچار یک انقراض درون سیستمی شد. باید یک کارکردهای دیگری هم در ساب سیستم تعریف می‌­شد. یعنی اگر یک سوپاپ اطمینانی را به عنوان ظرفیت تعریف می کنیم،‌ قابلیت و کارآمدی سیستم را هم باید بتوانیم تعریف کنیم.
• دولت آمریکا نیز به این نتیجه رسیده که شکست بازارهای داخلی­ اش عللی دارد از جمله : به اشتراک گذاری خلاقیت‌­ها و توانمندی‌­ها در بازارهای جدید مد نظرش با سایرین .

 سازمان تجارت جهانی

 باتوجه به تغییر و تحولاتی که در روابط بین الملل، نهادسازی‌­های بین‌­المللی و حقوق بین‌­الملل به وجود آمد، این سه فکت در کنار هم یک چارچوب جدید در اختیار بشر قرار داد که روابط خودشان را خارج از مرزهای دولتی با رویکردهای موثر و پاسخگو شکل دادند.به عبارتی در جاهایی که معضلات یا ناهنجاری­‌هایی در روابط بین المللی مبتنی بر جنگ­‌ها، توافقات و یا هم افزایی­‌ها به وجود می‌­آید،‌ پارادایم‌­های جدیدی را در قالب سازمان‌هایی که در درون این سه فکت شکل گرفته بود، بوجود بیاورد. این پدیداری قرار بود ظرفیت‌­ها را تقویت کند، توانمندی ها را بکارگیری کند و به سمت اهداف هزاره میل کند. بنابراین به طور کلی سازمان های بین المللی مجموعه­‌هایی هستند که برای پاسخگویی به نیازهای گوناگون جوامع مختلف انسانی که در چارچوب فعالیت‌­های بین المللی دولت ها بوجود می‌­آیند.

یکی از فعالیت‌­های بین المللی دولت‌­ها در حوزه تجارت قرار دارد. اگر قرار باشد ما اتفاقات بزرگ اقتصادی را در تاریخ بررسی کنیم حتما باید بحران اقتصادی 1930 را به‌طور ویژه در نظر بگیریم. بنابراین برای بررسی حوزه تجارت بین الملل باید از 1930 به بعد یعنی گات مورد بررسی قرار گیرد. پیدایش گات و دلایل تشکیل آن مانند؛ بحران 1929، رکود بزرگ و خروش بزرگ آمریکایی‌­ها و تحت تاثیر قارا دادن بازار بزرگ بین المللی ، فقدان حضور کشوری مثل آمریکا در نظام تجارت جهانی و .... و در نهایت تشکیل گات و به دنبال آن سازمان تجارت جهانی.

از جمله سازمان های بین المللی سازمان تجارت جهانی است که بر اساس توافقات چند جانبه شکل گرفته و به عنوان یک نهادهای جهانی و نشانه‌­های هم­گرایی و جهان نوین غرب (پس از جنگ دوم جهانی ) محسوب می شود. این سازمان در سال 1995به طور رسمی تأسیس شد. ایفای نقش یک پاسدار صلح کارآمد و فراهم کردن یک تضمین برای توافقات احتمالی دولت‌­ها و تلاش برای بهبود بخشیدن به امور تجاری در سطح بین ‌الملل و حل و فصل اختلافات اعضاء از جمله اهداف این سازمان عنوان شده است.

واقعیت این است که جنگ‌­ها بزرگ‌ترین و مهم ترین مقوِّم سازمان­‌های جهانی هستند.

به نظر می‌­رسد قبل از اینکه پروسه اهداف سازمان تجارت جهانی شکل بگیرد دچار یک انقراض درون سیستمی شد. باید یک کارکردهای دیگری هم در ساب سیستم تعریف می‌­شد. یعنی اگر یک سوپاپ اطمینانی را به عنوان ظرفیت تعریف می کنیم،‌ قابلیت و کارآمدی سیستم را هم باید بتوانیم تعریف کنیم.

سازمان تجارت جهانی فاقد یک چنین کارایی هست. یعنی اگر در روزی که شکل پذیری پیدا کرد براساس دیدگاه قدرت‌­های بزرگ در نظام تجارت بین الملل و حرکت به طرف نظام تجارت جهانی شدن را به عنوان یک الزام در بایسته تعریف می­‌کرد، نتوانست هیچ الزامی را بگذارد یا خیلی‌­ها خودشان را با این وفق ندادن و اگر این باعث این شد که بعضی‌­ها بیایند در این ساختار جدید قدرت پیدا کنند، قابلیت پیدا کنند، ‌آیا من می‌توانم محدودشان کنم؟ آیا من می­توانم با آنها برخورد کنم؟ نهایتا می بینیم که در خیلی از جاها آمریکا جاهایی که می­‌خواسته اینها را با یک‌سری از ابزارهای دیگر کنترل کند مانند جنگ پول (ارز) ، اما خیلی از قابلیت‌های دیگر را مانند جنگ تجاری شکل داد و بعد هم گفت ما این را تعریف کردیم.

از 10 سال پیش مشخص شد که اقتصاد آمریکا رو به ضعف گذاشته است. یک اقتصاد در شرایطی رو به ضعف می‌­گذارد که در بازار دچار شکست شده باشد. به نظر می­‌رسد که دولت آمریکا به این نتیجه رسیده که شکست بازارهای داخلی‌­اش عللی دارد از جمله :

مثلا نمی‌­توانست برای چین تعیین تکلیف کند که بیش از 10 هزار میلیارد دلار تجارت نکند. یا از اروپا بخواهدکه بیش از 24 درصد ارزش کل را به تجارت نپردازد و ..  

اهداف کشورهای در حال توسعه از عضویت در سازمان­‌های جهانی

نکته:

 اما دولت آمریکا بر اساس قانون اساسی خود و منطق حاکم بر فضای سیاسی جامعه‌­اش اینطور فکر نمی‌­کند. توجه دولت آمریکا این است که آیا از تداوم این وضع سود می­‌برد یا نه؟ برای مثال وجود 50 ایالت برای آمریکا سودآور است یا نه ؟ اگر سودی در پی نداشته باشد قطعاً این چینش را تغییر خواهد داد. به بیان دیگر اینکه حضور آمریکا در سازمان تجارت جهانی تا زمانی خواهد بود که برای واشنگتن سودآور باشد حال اگر از سوددهی بیفتد دیگر الزامی به ماندن در آن ندارد. در حال‌حاضر کاری که آمریکا در حال انجام آن است این است که تلاش می­‌کند(بر مبنای نظم معکوس) هزینه­‌‌اش را با دیگران شریک شود با هدف کاهش دادن آن در عین حال که منافعش را در عالی‌­ترین می­‌بیند.

امروزه نظم شبکه­‌ای ایالات متحده آمریکا اقتضاء دارد سازمانی مانند سازمان تجارت جهانی نه تنها هیچ سودی برایش ندارد بلکه موجبات تضعیف بلکه نابودی آن را دارد بنابراین باید هر چه سریع‌تر جلوی آن را بگیرد بنابراین در این راستا در وهله نخست تلاش می‌­کند قواعد بازی را عوض کند. بنابراین اصرار دارد که دو جانبه گفتگو و تعامل داشته باشد نه چندجانبه. آمریکا چون تصمیم گرفته که همچنان هژمون باقی باشد پس از شراکت‌گذاری قدرت خود با دیگران خودداری می­‌کند بنابراین از جمع­‌گرایی باید به حرکت فردی بپردازد. تصمیم ترامپ برای خروج از سازمان‌­های جهانی با این هدف صورت می­‌گیرد. فلسفه اصلی برگزیت هم برای انگلیس همین تفکر است. بر این اساس، نظم لیبرالی را خیلی محترمانه گذاشتند برای باقی جهان ..!

واقعیت این است که آمریکا هنوز هم جایگاه بسیار مهم سابقش را در عرصه بین‌الملل داراست. اگر از سازمان­‌های جهانی خارج می­‌شود به معنای تغییر در نظام بین‌الملل نیست بلکه آمریکا برای هژمون باقی ماندن و جلوگیری از تقسیم قدرتش با دیگران این خروج را انجام می­‌دهد.

پژوهش خبری// مرتضی هوشیار